Onbepaalde voornaamwoorden in het Russisch

Kort gezegd

Het Russisch maakt een verschil dat het Nederlands vaak alleen uit de context laat blijken. Gebruik -то voor een bestaande maar niet nader bekende persoon, zaak, plaats of tijd, -нибудь voor een vrije of nog open keuze, -либо als formeler alternatief voor -нибудь, en кое- wanneer de spreker zelf iets concreets in gedachten heeft maar het niet precies noemt.

Overzicht

Onbepaalde voornaamwoorden verwijzen naar een persoon of zaak zonder precies te zeggen wie of wat: кто-то ‘iemand’ en что-нибудь ‘iets, om het even wat’. Dezelfde bouwstenen komen voor in onbepaalde bijwoorden, die bijvoorbeeld naar een plaats, tijd of manier verwijzen: где-то ‘ergens’, когда-нибудь ‘ooit’ en кое-как ‘op de een of andere manier, met moeite’. Op B2-niveau is niet alleen de vorm belangrijk, maar vooral het perspectief van de spreker: gaat het om een onbekende maar concrete referent, om een open keuze, of om informatie die bewust wordt achtergehouden?

Voor Nederlandstaligen is de grootste valkuil dat iemand, iets, ergens en ooit niet steeds één vast Russisch equivalent hebben. In Er heeft iemand gebeld gaat het om een werkelijke, maar onbekende persoon: кто-то. In Bel iemand is nog niet bepaald wie je moet bellen: кому-нибудь. Het Nederlands gebruikt in beide gevallen ‘iemand’; het Russisch maakt het onderscheid zichtbaar in de woordvorm.

De elementen worden toegevoegd aan vraagwoorden zoals кто ‘wie’, что ‘wat’, какой ‘welk/een of ander’, чей ‘wiens’, где ‘waar’, куда ‘waarheen’, когда ‘wanneer’ en как ‘hoe’. Ze kunnen verschillende functies in een zin hebben en dus ook verschillende naamvallen aannemen. Een naamval is een vorm die laat zien welke rol een woord in de zin heeft, bijvoorbeeld onderwerp, ontvanger of voorwerp na een voorzetsel.

Zo werkt het

De vier hoofdpatronen

Bouwsteen	Kernbetekenis	Typische context	Voorbeeld
-то	concreet, maar voor de spreker onbekend of niet nader genoemd	mededelingen over iets dat werkelijk gebeurt of gebeurde	Кто-то стучит. — Er klopt iemand.
-нибудь	niet-specifiek; de identiteit staat open of doet er niet toe	vragen, opdrachten, voorwaarden, mogelijkheden en vrije keuze	Спроси кого-нибудь. — Vraag het aan iemand.
-либо	ongeveer als -нибудь, maar formeler en schrijftaliger	formulieren, voorschriften, zakelijke en juridische teksten	Есть ли какие-либо вопросы? — Zijn er nog vragen?
кое-	concreet en bij de spreker bekend, maar bewust niet precies genoemd	een hint, terughoudendheid of ‘een paar hier en daar’	Я кое-что узнал. — Ik ben iets te weten gekomen.

-то, -нибудь en -либо staan na het vraagwoord en worden met een koppelteken geschreven: кто-то, что-нибудь, где-либо. Кое- staat normaal vóór het vraagwoord, eveneens met een koppelteken: кое-кто, кое-что, кое-где.

-то: er is een concrete referent

Met -то presenteert de spreker iemand of iets als werkelijk of concreet, maar de precieze identiteit is onbekend, vergeten of niet relevant. Vergelijk:

• Кто-то взял мой зонт. — Iemand heeft mijn paraplu meegenomen. Er was dus een bepaalde persoon, maar ik weet niet wie.
• Мы где-то встречались. — Wij hebben elkaar ergens ontmoet. De ontmoeting vond op een bepaalde plaats plaats, maar ik herinner me die niet precies.
• Он почему-то молчит. — Om de een of andere reden zwijgt hij. Er is een reden, maar die is niet duidelijk.

Het Nederlandse ‘een of andere’ past soms goed, maar kan in het Nederlands neerbuigend klinken. Het Russische -то heeft die negatieve bijbetekenis niet automatisch.

-нибудь: de keuze is nog open

Met -нибудь is er geen vaste referent gekozen. Het maakt niet uit wie, wat, waar of wanneer, zolang aan de voorwaarde wordt voldaan. Daarom komt het vaak voor in:

• vragen: Ты видел кого-нибудь? — Heb je iemand gezien?
• opdrachten en verzoeken: Возьми что-нибудь тёплое. — Neem iets warms mee.
• voorwaarden: Если кто-нибудь позвонит, скажи мне. — Als iemand belt, zeg het me.
• toekomstige of mogelijke situaties: Когда-нибудь я выучу русский. — Ooit zal ik Russisch leren.

Het verschil met -то is dus niet simpelweg ‘zeker’ tegenover ‘onzeker’. Ook bij -то kan de spreker onzeker zijn over de identiteit. Het beslissende punt is of er in de situatie al een concrete persoon of zaak wordt verondersteld. Кто-то звонил meldt een echte beller; позвони кому-нибудь laat jou vrij een beller te kiezen.

-либо: dezelfde openheid in een formeler register

-Либо drukt doorgaans dezelfde niet-specifieke of vrije keuze uit als -нибудь, maar klinkt neutraler in officiële teksten dan in een gewoon gesprek. In dagelijkse spreektaal is кто-нибудь meestal natuurlijker dan кто-либо.

Let op dat los либо ook het voegwoord ‘of’ kan zijn: либо сегодня, либо завтра betekent ‘ofwel vandaag, ofwel morgen’. Dat is een andere constructie dan het achtervoegsel in кто-либо.

кое-: de spreker weet meer

Bij кое- heeft de spreker doorgaans een concrete persoon, zaak of plaats in gedachten, maar noemt die niet. Soms is dat speels of geheimzinnig, soms tactvol:

• Кое-кто хочет с тобой поговорить. — Er wil iemand met je praten; ik weet wie.
• У меня есть кое-какие идеи. — Ik heb zo wat ideeën; geen volledige of precies benoemde verzameling.
• Я расскажу тебе кое-что важное. — Ik zal je iets belangrijks vertellen; ik weet al wat.

Bij meervoudige vormen zoals кое-какие en bijwoorden zoals кое-где kan кое- ook ‘enkele’ of ‘hier en daar’ betekenen. Кое-где лежал снег is dus ‘hier en daar lag sneeuw’.

Verbuiging: het vraagwoord verandert

Voornaamwoorden met кто en что worden verbogen. Dat wil zeggen dat hun vorm verandert volgens hun rol in de zin. Het toegevoegde element blijft staan. Hieronder staan de vormen met -то; met -нибудь en -либо werkt het op dezelfde manier.

Naamval en gewone functie	Persoon	Zaak
nominatief — onderwerp	кто-то	что-то
genitief — bezit, hoeveelheid, na bepaalde voorzetsels	кого-то	чего-то
datief — ontvanger (‘aan wie/wat’)	кому-то	чему-то
accusatief — lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat)	кого-то	что-то
instrumentalis — middel of gezelschap (‘met wie/wat’)	кем-то	чем-то
prepositief — na onder meer о (‘over’)	о ком-то	о чём-то

Daarom is ‘bel iemand’ niet позвони кто-нибудь, maar позвони кому-нибудь: het werkwoord позвонить vraagt om de datief, de vorm voor de ontvanger van de oproep.

Ook woorden als какой-то en чей-нибудь verbuigen. De uitgang van het eerste deel past zich aan het zelfstandig naamwoord aan, terwijl het achtervoegsel gelijk blijft: какая-то проблема, с какой-то проблемой, какие-нибудь вопросы, о чьём-то решении.

Voorzetsels en кое-

Bij achtervoegsels blijft het voorzetsel vóór de hele vorm staan:

• с кем-то — met iemand
• для чего-нибудь — voor iets
• о ком-либо — over iemand

Bij кое- komt een voorzetsel echter tussen кое en het verbogen vraagwoord. Het koppelteken verdwijnt dan rond het voorzetsel:

• кое с кем — met een bepaalde persoon / met iemand die ik ken
• кое о чём — over iets bepaalds
• кое для кого — voor bepaalde mensen

Zonder voorzetsel blijft het koppelteken staan: кое-кому, кое-чем, кое-что.

Plaats, tijd, manier en reden

Het systeem beperkt zich niet tot personen en zaken.

Vraagwoord	Met -то	Met -нибудь	Met кое-
где — waar	где-то — ergens, op een bepaalde plek	где-нибудь — waar dan ook / ergens naar keuze	кое-где — hier en daar
куда — waarheen	куда-то — ergens heen, bestemming onbekend	куда-нибудь — ergens heen, maakt niet uit waarheen	—
когда — wanneer	когда-то — ooit, eens, vroeger	когда-нибудь — ooit in een open toekomst	—
как — hoe	как-то — op de een of andere manier; op een dag	как-нибудь — op de een of andere manier, hoe dan ook	кое-как — met moeite, maar net aan
почему — waarom	почему-то — om een onbekende reden	—	—

Sommige van deze vormen hebben een vaste extra betekenis gekregen. Когда-то verwijst vaak naar een onbepaald moment in het verleden (‘ooit’, ‘vroeger’), terwijl когда-нибудь vaak een nog open toekomst bedoelt. Кое-как betekent meestal niet alleen dat de manier onbekend is, maar dat iets ternauwernood of slordig is gelukt.

Voorbeelden in context

Russisch	Nederlands	Toelichting
Кто-то звонил тебе.	Iemand heeft je gebeld.	Een werkelijke, maar onbekende beller.
Позвони кому-нибудь.	Bel iemand.	De keuze van de persoon staat open.
Где-нибудь есть аптека?	Is er ergens een apotheek?	Vraag naar om het even welke geschikte plaats.
Я кое-что слышал.	Ik heb iets gehoord.	De spreker weet wat, maar zegt het nog niet.
На столе что-то лежит.	Er ligt iets op tafel.	Een concrete, niet goed herkende zaak.
Хочешь что-нибудь выпить?	Wil je iets drinken?	De luisteraar mag kiezen.
Если кто-нибудь придёт, открой дверь.	Als er iemand komt, doe dan de deur open.	Voorwaardelijke, nog open situatie.
Мы где-то уже встречались.	Wij hebben elkaar ergens al eens ontmoet.	Bepaalde plaats, maar niet meer bekend.
Давай встретимся где-нибудь в центре.	Laten we ergens in het centrum afspreken.	De precieze plek moet nog worden gekozen.
Когда-нибудь я побываю на Байкале.	Ooit zal ik het Baikalmeer bezoeken.	Open toekomstwens.
Когда-то здесь был кинотеатр.	Hier stond vroeger een bioscoop.	Onbepaald moment of tijdvak in het verleden.
У вас есть какие-либо замечания?	Hebt u opmerkingen?	Formele, niet-specifieke formulering.
Я говорил кое с кем о твоём предложении.	Ik heb met iemand over je voorstel gesproken.	De spreker weet met wie; het voorzetsel staat binnen de vorm.
Кое-где на дорогах ещё был лёд.	Hier en daar lag nog ijs op de wegen.	Verspreid over enkele plaatsen.
Он кое-как закончил работу к вечеру.	Hij kreeg het werk tegen de avond met moeite af.	Het lukte maar net.

Veelgemaakte fouten

-то gebruiken wanneer de keuze nog openstaat

• Onjuist: Позвони кому-то. — als je bedoelt: ‘Bel maar iemand, het maakt niet uit wie.’
• Juist: Позвони кому-нибудь.
• Waarom: кому-то doet eerder denken aan een bepaalde, maar niet genoemde persoon. De opdracht zonder vaste keuze vraagt om -нибудь.

-нибудь gebruiken voor een vastgesteld voorval

• Onjuist: Кто-нибудь оставил сумку в автобусе. — als je een werkelijk aangetroffen tas meldt.
• Juist: Кто-то оставил сумку в автобусе.
• Waarom: de achterlater is onbekend, maar er moet een concrete persoon zijn geweest. In een gewone mededeling past -то.

De naamval niet aanpassen

• Onjuist: Я дал книгу кто-то.
• Juist: Я дал книгу кому-то. — Ik heb het boek aan iemand gegeven.
• Waarom: de ontvanger staat bij дать in de datief. Niet alleen кто, maar ook de onbepaalde vorm verandert mee: кому-то.

Het koppelteken vergeten

• Onjuist: кто то, что нибудь, кое кто
• Juist: кто-то, что-нибудь, кое-кто
• Waarom: deze elementen worden met een koppelteken aan het vraagwoord verbonden. Alleen een voorzetsel na кое doorbreekt dit patroon: кое с кем.

Het voorzetsel vóór кое- zetten

• Onjuist: с кое-кем
• Juist: кое с кем
• Waarom: bij кое- staat het voorzetsel tussen кое en het voornaamwoord. Vergelijk het gewone patroon с кем-то.

Een ontkennend voornaamwoord vermijden waar het nodig is

• Onjuist: Я не видел кого-нибудь. — als neutrale mededeling ‘Ik heb niemand gezien.’
• Juist: Я никого не видел.
• Waarom: in een rechtstreeks ontkende Russische zin gebruikt men normaal een ontkennend voornaamwoord met ни- én een ontkend werkwoord. Dat dubbele negatieve patroon is in het Russisch verplicht en vormt samen één ontkenning. -Нибудь blijft wel mogelijk in andere structuren waarin de referent echt open is.

Gebruiksnotities

In een gewoon gesprek zijn -то en -нибудь de centrale vormen. -Либо is niet fout in spreektaal, maar kan afstandelijk, administratief of nadrukkelijk klinken. Op een formulier is какие-либо изменения ‘enige wijzigingen’ heel normaal; bij vrienden ligt какие-нибудь изменения of een eenvoudigere formulering meer voor de hand.

Кое- kan een uitnodiging zijn om door te vragen. Я кое-что купил kan ongeveer klinken als ‘Ik heb iets gekocht — raad eens wat.’ De precieze toon hangt van de situatie af: de spreker kan geheimzinnig doen, tactvol zwijgen of de details gewoon onbelangrijk vinden.

Let bij het luisteren op de klemtoon en context. Het losse deeltje -то kan in spreektaal ook nadruk of tegenstelling geven, bijvoorbeeld in я-то знаю ‘ík weet het in elk geval’. Dat is niet hetzelfde als het onbepaalde achtervoegsel in кто-то, ook al wordt het eveneens met een koppelteken geschreven.

Nederlandse vertalingen wissen het verschil vaak uit. Zowel Я что-то нашёл als Найди что-нибудь bevat in het Nederlands ‘iets’: ‘Ik heb iets gevonden’ tegenover ‘Zoek iets’. Leer daarom niet alleen woordparen, maar koppel elke Russische vorm aan een situatie: -то bij een concrete vondst, -нибудь bij een open zoekopdracht.

Verder dan de basis

Vrije keuze en nadruk

In algemene uitspraken kan -нибудь de betekenis ‘om het even welke’ krijgen. Любой drukt die vrije keuze vaak nog explicieter uit. Vergelijk:

• Спроси кого-нибудь. — Vraag het aan iemand; kies een geschikte persoon.
• Спроси любого. — Vraag het aan wie dan ook; werkelijk iedereen voldoet.

Die twee overlappen, maar любой legt sterker de nadruk op onbeperkte keuze. Het is daarom misleidend om Nederlands ‘wie dan ook’ altijd automatisch met кто-нибудь weer te geven.

Vragen sturen de verwachting

Ты видел кого-нибудь? is een neutrale vraag of er iemand was. Met -то kan een vraag suggereren dat de spreker een concrete referent verwacht of aanwijzingen heeft: Ты кого-то видел? betekent eerder ‘Heb je iemand gezien?’ in de zin van ‘Was er een bepaalde persoon?’ Het verschil is subtiel en wordt sterk door context en intonatie beïnvloed.

Hetzelfde contrast bestaat bij zaken:

• Ты хочешь что-нибудь сказать? — Wil je iets zeggen? De inhoud is open.
• Ты хочешь что-то сказать? — Wil je iets zeggen? De spreker vermoedt dat er al iets concreets is.

In het Nederlands kunnen beide zinnen precies hetzelfde klinken. Het Russische achtervoegsel laat de aanname van de spreker zien.

Vaste betekenissen van bijwoorden

Bijwoorden kunnen verder van het eenvoudige schema afdrijven. Как-то вечером betekent ‘op een avond’; как-то странно betekent ‘op de een of andere manier vreemd’; как-нибудь справимся betekent ‘we redden ons wel op de een of andere manier’. Bij кое-как komt meestal een beoordeling mee: het ging nauwelijks, slordig of zonder veel zorg.

Ook почему-то is zeer gebruikelijk: Почему-то мне грустно betekent ‘Om de een of andere reden ben ik verdrietig.’ Een normale vorm почему-нибудь wordt voor deze betekenis niet gebruikt. Het woordvormingspatroon is dus productief, maar niet iedere theoretische combinatie is gangbaar.

Ontkenning en bereik

In een eenvoudige ontkende hoofdzin kiest het Russisch meestal ни-: Никто не пришёл ‘Niemand kwam’ en Я ничего не знаю ‘Ik weet niets’. Toch kan een vorm met -нибудь onder een ontkennende gedachte voorkomen wanneer de open, mogelijke referent binnen een bijzin blijft: Не думаю, что кто-нибудь согласится — ‘Ik denk niet dat iemand akkoord zal gaan.’ De keuze hangt dan af van wat precies wordt ontkend, niet alleen van de aanwezigheid van не ergens in de zin.

Oefentips

1. Maak situaties in paren. Schrijf eerst een vaststaand voorval met -то en daarna een opdracht of mogelijkheid met -нибудь: Кто-то открыл окно tegenover Попроси кого-нибудь открыть окно. Zo oefen je betekenis in plaats van losse woorden.
2. Verbuig één reeks hardop. Neem кто-то en zeg кого-то, кому-то, кем-то, о ком-то. Herhaal daarna met кто-нибудь. Voeg ten slotte voorzetsels toe en vergelijk с кем-то met кое с кем.
3. Markeer de aanname van de spreker. Noteer bij zinnen die je leest: ‘concreet maar onbekend’, ‘open keuze’, ‘formeel open’ of ‘bekend maar verzwegen’. Die vier labels helpen meer dan één Nederlandse vertaling per vorm uit het hoofd leren.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Persoonlijke voornaamwoorden in de nominatief — een basis voor het herkennen van voornaamwoorden en hun rol als onderwerp.