Onbepaalde voornaamwoorden in het Hebreeuws

Kort gezegd

Voor iemand en iets gebruik je meestal מישהו en משהו. In ontkennende zinnen staan אף אחד ‘niemand’ en שום דבר ‘niets’ juist samen met לא: אף אחד לא בא betekent ‘Niemand kwam’. כל betekent onder meer ‘elke’ of ‘alle’, terwijl כמה in een mededeling ‘enkele’ en in een vraag ‘hoeveel’ kan betekenen.

Overzicht

Onbepaalde voornaamwoorden verwijzen naar personen of zaken zonder precies te zeggen wie of wat: iemand, iets, niemand en niets. In deze les horen ook כל en כמה erbij. Die staan vaak vóór een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, zaak of begrip), zoals in כל יום ‘elke dag’ en כמה שאלות ‘enkele vragen’.

Dit onderwerp komt op A2 aan bod, omdat je de vormen voortdurend nodig hebt: aan de telefoon, bij vragen, in verhalen en wanneer je zegt dat iets wel of niet bestaat. De basis is overzichtelijk, maar de Nederlandse woorden niemand, niets, elke, alle en een paar passen niet altijd één op één op hun Hebreeuwse tegenhangers.

Voor Nederlandstaligen is vooral de ontkenning even wennen. In het Nederlands is Niemand kwam al ontkennend. In het Hebreeuws heeft אף אחד daarnaast gewoon לא nodig: אף אחד לא בא. Dat is geen slordige dubbele ontkenning, maar de normale Hebreeuwse zinsbouw.

Hoe het werkt

De kernvormen

Hebreeuwse vorm	Basisbetekenis	Gebruik
מישהו	iemand	een onbekende of niet nader genoemde persoon
מישהי	iemand, een vrouw of meisje	wanneer het vrouwelijke geslacht van de persoon relevant is
משהו	iets	een onbekende of niet nader genoemde zaak, gebeurtenis of gedachte
אף אחד	niemand	met een ontkennend woord, meestal לא of אין
אף אחת	niemand, geen enkele vrouw	vrouwelijke variant, met ontkenning
שום דבר	niets	letterlijk een combinatie met ‘geen enkel ding’; met ontkenning
כל	elke, ieder, alle, heel	de precieze betekenis hangt af van enkelvoud, meervoud en bepaaldheid
כמה	enkele, verscheidene; hoeveel?	mededeling of vraag bepaalt de betekenis

מישהו, מישהי en משהו

מישהו verwijst naar een persoon van wie de identiteit niet bekend of niet belangrijk is:

• מישהו דפק בדלת. — Iemand klopte op de deur.
• אני מחפש מישהו שיכול לעזור. — Ik zoek iemand die kan helpen.

Wanneer je uitdrukkelijk naar een vrouw of meisje verwijst, kan מישהי staan:

• מישהי השאירה כאן תיק. — Iemand heeft hier een tas achtergelaten.

Het Nederlands kan in beide zinnen simpelweg iemand gebruiken. Het Hebreeuws maakt het geslacht zichtbaar als dat bekend of relevant is. Bij een volledig onbekende of algemene persoon is מישהו vaak de ongemarkeerde keuze. Woorden die ernaar verwijzen staan doorgaans in het mannelijk enkelvoud: מישהו חדש ‘iemand die nieuw is’. Bij מישהי gebruik je vrouwelijke vormen: מישהי חדשה.

משהו verwijst naar een zaak of inhoud:

• קרה משהו. — Er is iets gebeurd.
• אני רוצה לשאול משהו. — Ik wil iets vragen.
• משהו מוזר קרה. — Er gebeurde iets vreemds.

Hoewel het Nederlands een onzijdig woord iets heeft, kent het Hebreeuws hier geen apart onzijdig grammaticaal geslacht. Een bijvoeglijk naamwoord (een woord dat een eigenschap noemt) staat bij משהו gewoonlijk in het mannelijk enkelvoud: משהו חשוב ‘iets belangrijks’.

In een ja-neevraag kunnen מישהו en משהו ook overeenkomen met Nederlands iemand/ook maar iemand en iets/ook maar iets:

• מישהו התקשר? — Heeft er iemand gebeld?
• אתה צריך משהו? — Heb je iets nodig?

Je hoeft hiervoor dus niet automatisch een aparte vorm voor Nederlands wie dan ook of wat dan ook te zoeken.

Niemand en niets: ontkenning blijft verplicht

De gewone patronen zijn:

• אף אחד + לא + werkwoord
• אף אחת + לא + werkwoord
• שום דבר + לא + werkwoord
• לא + werkwoord + אף אחד / שום דבר

Een werkwoord noemt een handeling of toestand. Waar לא precies staat, hangt af van de zinsbouw, maar het staat normaal direct vóór het werkwoord dat wordt ontkend:

• אף אחד לא בא. — Niemand kwam.
• אף אחת לא יודעת. — Niemand van de vrouwen weet het.
• שום דבר לא קרה. — Er gebeurde niets.
• לא ראיתי אף אחד. — Ik heb niemand gezien.
• לא קניתי שום דבר. — Ik heb niets gekocht.

Vergelijk dit zorgvuldig met מישהו לא בא. Dat betekent niet ‘niemand kwam’, maar ‘iemand kwam niet’: er is dus één bepaalde, al dan niet bekende persoon die wegbleef.

Met אין ‘er is niet / er zijn niet’ werkt hetzelfde beginsel:

• אין פה אף אחד. — Er is hier niemand.
• אין לי שום דבר להוסיף. — Ik heb niets toe te voegen.

שום kan ook vóór een zelfstandig naamwoord staan: שום בעיה ‘geen enkel probleem’, שום סיבה ‘geen enkele reden’. Ook dan hoort er in een gewone stellende zin ontkenning bij: אין שום בעיה ‘Er is geen enkel probleem’.

כל: elke, alle of heel

כל verandert zelf niet voor mannelijk, vrouwelijk, enkelvoud of meervoud. De vorm van het zelfstandig naamwoord en het bepaald lidwoord ה־ geven de betekenis aan.

Patroon	Betekenis	Voorbeeld	Nederlandse weergave
כל + onbepaald enkelvoud	elke, ieder	כל יום	elke dag
כל + bepaald enkelvoud	de hele, heel	כל היום	de hele dag
כל + bepaald meervoud	alle	כל הספרים	alle boeken / alle betreffende boeken
כל + bezitsgroep	al mijn/jouw…	כל החברים שלי	al mijn vrienden
כל אחד / כל אחת	ieder, iedereen afzonderlijk	כל אחד יודע	iedereen weet het

Het contrast כל יום tegenover כל היום is bijzonder belangrijk. Eén letter maakt een duidelijk betekenisverschil:

• אני לומד כל יום. — Ik studeer elke dag.
• אני לומד כל היום. — Ik studeer de hele dag.

Bij een meervoud staat het lidwoord op het zelfstandig naamwoord: כל האנשים, niet op כל. Een bijvoeglijk naamwoord dat erbij hoort, is eveneens bepaald: כל הספרים החדשים ‘alle nieuwe boeken’.

Voor Nederlands iedereen zijn twee veelgebruikte mogelijkheden beschikbaar:

• כולם — iedereen / allemaal, als groep bekeken;
• כל אחד — ieder afzonderlijk, met nadruk op de afzonderlijke personen.

Zo klinkt כולם באו als ‘Iedereen is gekomen’, terwijl כל אחד קיבל כרטיס benadrukt dat ieder apart een kaartje kreeg. Voor een uitsluitend vrouwelijke groep kun je כולן of כל אחת gebruiken.

כמה: enkele of hoeveel?

כמה staat vóór het woord waarvan je de hoeveelheid bedoelt. In een mededeling betekent het meestal ‘enkele’ of ‘verscheidene’:

• יש לי כמה שאלות. — Ik heb enkele vragen.
• פגשנו כמה חברים. — We hebben een paar vrienden ontmoet.

In een vraag betekent dezelfde vorm ‘hoeveel?’:

• כמה שאלות יש לך? — Hoeveel vragen heb je?
• כמה זה עולה? — Hoeveel kost dit?

De intonatie, het vraagteken en de rest van de zin maken het verschil duidelijk. Let ook op het Nederlandse een paar: dat kan letterlijk ‘twee’ betekenen, maar כמה noemt geen exact aantal. Wil je precies twee zeggen, gebruik dan het passende Hebreeuwse telwoord.

Voorbeelden in context

Hebreeuws	Nederlands	Toelichting
מישהו דפק בדלת.	Iemand klopte op de deur.	Onbekende of niet genoemde persoon.
מישהי מחכה לך בחוץ.	Er wacht buiten iemand op je.	De persoon is vrouwelijk.
קרה משהו חשוב.	Er is iets belangrijks gebeurd.	חשוב staat in het mannelijk enkelvoud.
אתה רוצה משהו לשתות?	Wil je iets drinken?	משהו in een gewone vraag.
אף אחד לא בא לפגישה.	Niemand kwam naar de vergadering.	לא blijft noodzakelijk.
אף אחת לא ידעה את התשובה.	Geen van de vrouwen wist het antwoord.	Vrouwelijke vorm en vrouwelijk werkwoord.
לא סיפרתי לאף אחד.	Ik heb het aan niemand verteld.	ל־ komt vóór אף אחד.
שום דבר לא השתנה.	Er is niets veranderd.	Vast ontkennend patroon.
אין לי שום סיבה לחכות.	Ik heb geen enkele reden om te wachten.	שום bepaalt hier סיבה.
אנחנו הולכים לשם כל יום.	We gaan daar elke dag naartoe.	Onbepaald enkelvoud: ‘elke’.
חיכיתי כל היום.	Ik heb de hele dag gewacht.	Bepaald enkelvoud: ‘de hele’.
כל הסטודנטים קיבלו הודעה.	Alle studenten kregen een bericht.	Bepaald meervoud: ‘alle’.
כל אחד יכול ללמוד.	Iedereen kan leren.	Nadruk op ieder afzonderlijk.
כולם כבר כאן.	Iedereen is al hier.	De groep als geheel.
קניתי כמה ספרים.	Ik heb enkele boeken gekocht.	כמה in een mededeling.
כמה ספרים קנית?	Hoeveel boeken heb je gekocht?	Dezelfde vorm in een vraag.

Veelgemaakte fouten

אף אחד zonder ontkenning gebruiken

• Onjuist: אף אחד בא.
• Juist: אף אחד לא בא.
• Waarom: אף אחד krijgt in de normale betekenis ‘niemand’ een ontkenning. Volg niet het Nederlandse patroon waarin niemand op zichzelf al voldoende is.

מישהו לא verwarren met אף אחד לא

• Onjuist voor ‘Niemand belde’: מישהו לא התקשר.
• Juist: אף אחד לא התקשר.
• Waarom: מישהו לא התקשר betekent ‘Iemand belde niet’. De spreker beweert dan dat er iemand is op wie de ontkenning betrekking heeft.

Het lidwoord in כל-constructies negeren

• Onjuist voor ‘de hele dag’: כל יום
• Juist: כל היום
• Waarom: כל יום betekent ‘elke dag’. Met ה־ wordt de ene dag als geheel bedoeld: ‘de hele dag’.

כל laten verbuigen

• Onjuist: een bedachte vrouwelijke of meervoudsvorm van כל gebruiken vóór een zelfstandig naamwoord.
• Juist: כל ילד, כל ילדה, כל הילדים, כל הילדות.
• Waarom: כל zelf blijft gelijk. Geslacht, getal en bepaaldheid zijn zichtbaar in de woorden erna.

כמה altijd als precies ‘een paar’ begrijpen

• Misleidend: כמה ימים automatisch als precies twee dagen opvatten.
• Beter: lees het als ‘enkele dagen’ of, in een vraag, ‘hoeveel dagen?’.
• Waarom: כמה geeft in een mededeling een onbepaald klein aantal aan; het legt het getal twee niet vast.

את toevoegen vóór een onbepaalde persoon of zaak

• Onjuist: ראיתי את מישהו.
• Juist: ראיתי מישהו. — Ik zag iemand.
• Waarom: את markeert het bepaald lijdend voorwerp (wie of wat rechtstreeks door de handeling wordt getroffen). מישהו is hier onbepaald. Vergelijk ראיתי את כולם ‘Ik zag iedereen’, waar כולם als een afgebakende groep wordt opgevat.

Gebruiksnotities

In alledaags Modern Hebreeuws zijn מישהו, משהו, אף אחד en שום דבר heel gewoon. אף אדם לא… ‘geen mens…’ is mogelijk, maar klinkt formeler dan אף אחד לא…. Ook שום דבר is neutraler en alledaagser dan plechtige alternatieven die je in oudere of formele teksten kunt aantreffen.

Voorzetsels (korte woorden die een relatie uitdrukken, zoals ‘aan’, ‘met’ of ‘van’) kunnen aan de eerste lettergroep worden vastgeschreven: למישהו ‘aan iemand’, ממישהו ‘van iemand’ en לאף אחד ‘aan niemand’. Bij langere voorzetsels blijft de woordgroep herkenbaar: עם מישהו ‘met iemand’, בשביל אף אחד ‘voor niemand’.

שום betekent buiten dit patroon ook ‘knoflook’. De omgeving voorkomt meestal verwarring: שום דבר is ‘niets’, maar אני אוהב שום betekent ‘Ik houd van knoflook’. Dit is vooral een nuttige leeswaarschuwing; je hoeft geen extra grammaticaregel te leren.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

De volgende verschillen hoef je op A2 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later vaak tegenkomen.

Ieder afzonderlijk tegenover de hele groep

כל אחד is distributief: dat wil zeggen dat de uitspraak voor elk lid afzonderlijk geldt. כולם is collectief en bekijkt de mensen samen als groep.

• כל אחד שילם על הקפה שלו. — Ieder betaalde voor zijn eigen koffie.
• כולם שילמו יחד. — Iedereen betaalde samen.

Het Nederlands vertaalt beide vaak met iedereen, waardoor dit betekenisverschil gemakkelijk onzichtbaar blijft.

משהו en שום דבר onder ontkenning

De neutrale manier om ‘Ik heb niets gezien’ te zeggen is לא ראיתי שום דבר. Een vorm als לא ראיתי משהו kan in een bijzondere context een contrast uitdrukken: ‘Ik zag iets niet’ of ‘Het is niet zo dat ik iets zag’. Gebruik als beginner daarom שום דבר wanneer Nederlands echt niets bedoelt.

Hetzelfde geldt voor personen: לא דיברתי עם אף אחד is de gewone zin voor ‘Ik heb met niemand gesproken’. לא דיברתי עם מישהו vraagt om een context waarin één persoon of soort persoon wordt tegengesproken.

כל דבר en vrije keuze

כל דבר kan afhankelijk van de context ‘elk ding’ of ‘wat dan ook’ betekenen:

• אפשר לשאול אותי כל דבר. — Je mag me alles vragen / wat dan ook vragen.
• כל דבר לוקח זמן. — Alles kost tijd.

Dit is niet hetzelfde patroon als het ontkennende שום דבר. Denk aan כל דבר als een onbeperkte keuze uit alle mogelijkheden en aan שום דבר als geen enkele mogelijkheid binnen een ontkenning.

‘Sommige’ is niet altijd כמה

כמה אנשים betekent ‘enkele mensen’ en benadrukt een onbepaald aantal. Wanneer Nederlands sommige mensen een deel tegenover de rest zet, is חלק מהאנשים ‘een deel van de mensen’ vaak preciezer. Vergelijk:

• כמה אנשים יצאו מוקדם. — Enkele mensen vertrokken vroeg.
• חלק מהאנשים הסכימו, וחלק לא. — Sommige mensen waren het ermee eens en andere niet.

Dat onderscheid ligt buiten de eenvoudige A2-regel, maar voorkomt later dat je ieder Nederlands sommige automatisch door כמה vervangt.

Oefentips

1. Maak contrastparen. Zeg achter elkaar מישהו בא / אף אחד לא בא en קרה משהו / שום דבר לא קרה. Zo leer je de ontkenning als compleet patroon in plaats van als losse woorden.
2. Oefen כל met één bekend woord. Gebruik bijvoorbeeld יום: כל יום ‘elke dag’ tegenover כל היום ‘de hele dag’. Doe daarna hetzelfde met andere enkelvoudige woorden en met meervouden, zoals כל הספרים.
3. Laat de context כמה vertalen. Schrijf vijf mededelingen met כמה ‘enkele’ en verander ze daarna in vragen met כמה ‘hoeveel?’. Lees ze hardop, zodat ook de vraagintonatie vertrouwd wordt.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Persoonlijke voornaamwoorden — helpt je personen, grammaticaal geslacht en enkelvoud of meervoud te herkennen voordat je naar onbepaalde personen verwijst.