Absolute participium- en gerundiumzinnen in het Catalaans

In het kort

Met een absoluut participium presenteer je een handeling als voltooid vóór de hoofdzin: Acabada la reunió, tothom va marxar — ‘Toen de vergadering afgelopen was, vertrok iedereen.’ Een gerundiumzin drukt meestal uit wat gelijktijdig gebeurt of op welke manier, onder welke voorwaarde of door welke oorzaak iets gebeurt: Treballant junts, ho aconseguirem — ‘Door samen te werken zullen we het bereiken.’ Het participium past zich aan zijn eigen naamwoord aan; bij het gerundium is het verzwegen onderwerp normaal hetzelfde als dat van de hoofdzin.

Overzicht

Het Catalaans kan een volledige bijzin samenvatten in een compacte constructie zonder vervoegd werkwoord. Daarvoor worden vooral het voltooid deelwoord, in het Catalaans participi, en het gerundium, gerundi, gebruikt. Het voltooid deelwoord noemt een afgeronde toestand: tancada la porta betekent in deze constructie ongeveer ‘nadat de deur gesloten was’. Het gerundium stelt een handeling voor als bezig of als begeleidende omstandigheid: caminant pel bosc betekent bijvoorbeeld ‘terwijl we door het bos liepen’.

Zo'n verkorte zinsgroep heet absoluut wanneer ze grammaticaal vrij zelfstandig naast de hoofdzin staat. Ze heeft geen voegwoord als quan (‘toen/wanneer’), després que (‘nadat’) of si (‘als’) nodig. Een absolute participiumgroep heeft vaak zelfs een eigen onderwerp: in Acabada la reunió is la reunió datgene wat afgelopen is, terwijl tothom het onderwerp van va marxar is.

Dit onderwerp hoort bij B2 omdat je niet alleen de vormen moet kennen, maar ook de logische relatie tussen beide zinnen goed moet kunnen lezen. In nieuwsberichten, verslagen, essays, zakelijke teksten en formele spreektaal komen zulke compacte formuleringen geregeld voor. Vooral absolute participiumconstructies klinken in het Nederlands vaak plechtiger dan een gewone bijzin. Een natuurlijke Nederlandse vertaling bevat daarom meestal woorden als ‘toen’, ‘nadat’, ‘omdat’, ‘als’ of ‘door’.

Zo werkt het

Eerst de twee bouwstenen

Het voltooid deelwoord (een werkwoordsvorm die een voltooide handeling of toestand uitdrukt) eindigt bij regelmatige werkwoorden meestal op -at, -ut of -it: acabat, perdut, dormit. Als het als bijvoeglijke of absolute vorm wordt gebruikt, krijgt het net als een bijvoeglijk naamwoord vormen voor geslacht en getal.

Type	Mannelijk enkelvoud	Vrouwelijk enkelvoud	Mannelijk meervoud	Vrouwelijk meervoud
acabar	acabat	acabada	acabats	acabades
perdre	perdut	perduda	perduts	perdudes
decidir	decidit	decidida	decidits	decidides

Het gerundium (een onveranderlijke werkwoordsvorm die een voortgaande of begeleidende handeling noemt) eindigt bij regelmatige werkwoorden op -ant, -ent of -int: treballant, perdent, dormint. Het krijgt nooit een vrouwelijke of meervoudsvorm.

Infinitief	Gerundium	Betekenis
treballar	treballant	werkend, door te werken
conèixer	coneixent	kennend, doordat men kent
sortir	sortint	uitgaand, terwijl men vertrekt

Onregelmatige vormen die je vaak tegenkomt zijn onder meer dient van dir, fent van fer, veient van veure, venint van venir en sent van ser.

Absolute zinnen met een participium

Het basisschema is:

voltooid deelwoord + naamwoordgroep, + hoofdzin

In Acabada la reunió, tothom va marxar hoort acabada bij la reunió. Daarom staat het deelwoord in het vrouwelijk enkelvoud. Bij een meervoud verandert de vorm mee: Vistos els resultats, hem decidit canviar — ‘Gezien de resultaten hebben we besloten te veranderen.’ Dit aanpassen heet congruentie: woorden krijgen vormen die bij elkaar passen in geslacht en getal.

De naamwoordgroep staat meestal na het participium. De hele groep drukt doorgaans uit dat de eerste situatie al voltooid is voordat de handeling in de hoofdzin plaatsvindt:

• Tancades les portes, va començar l'acte. — Toen de deuren gesloten waren, begon de bijeenkomst.
• Signat el contracte, començarem les obres. — Zodra het contract ondertekend is, beginnen we met de werkzaamheden.

Vaak heeft het participium een passieve betekenis: de deuren zijn door iemand gesloten en het contract is door iemand ondertekend. Wie dat deed, hoeft niet genoemd te worden. Bij werkwoorden die vanzelf een overgang of einde uitdrukken, kan de betekenis ook minder duidelijk passief zijn: Arribats a casa, vam sopar — ‘Eenmaal thuisgekomen gingen we eten.’ Hier verwijst het verzwegen meervoud achter arribats naar hetzelfde gezelschap als vam.

De vaste uitbreiding un cop + participium benadrukt dat de eerste stap afgerond is: Un cop dit això, va callar — ‘Toen dat eenmaal gezegd was, zweeg hij/zij.’ Ook una vegada + participium is mogelijk. Zulke groepen zijn zeer bruikbaar in instructies: Un cop omplert el formulari, premeu «Enviar» — ‘Klik na het invullen van het formulier op “Verzenden”.’

Zinnen met een gerundium

Het gebruikelijkste schema is:

gerundiumgroep, + hoofdzin

Het onderwerp wordt bij het gerundium meestal niet uitgeschreven. De lezer begrijpt dat het hetzelfde is als het onderwerp van de hoofdzin:

• Treballant junts, ho aconseguirem. — Door samen te werken zullen we het bereiken.
• Tornant a casa, vaig trobar la Marta. — Toen ik naar huis terugging, kwam ik Marta tegen.

In de tweede zin is ‘ik’ zowel degene die terugging als degene die Marta tegenkwam. Deze onderwerpscontrole is belangrijk: het onderwerp van de hoofdzin bepaalt wie de gerundiumhandeling uitvoert.

Afhankelijk van de context kan een gerundiumgroep verschillende relaties uitdrukken:

Relatie	Catalaans	Natuurlijke Nederlandse weergave
gelijktijdigheid	Caminant pel parc, parlàvem de la feina.	Terwijl we door het park liepen, praatten we over het werk.
manier of middel	Treballant junts, ho aconseguirem.	Door samen te werken zullen we het bereiken.
oorzaak	Coneixent el problema, van actuar de seguida.	Omdat ze het probleem kenden, handelden ze meteen.
voorwaarde	Estudiant cada dia, aprovaràs.	Als je elke dag studeert, zul je slagen.
toegeving, vaak met tot i	Tot i sabent-ho, no va dir res.	Hoewel hij/zij het wist, zei hij/zij niets.

Het Catalaans laat de precieze relatie vaak impliciet. Het Nederlands maakt die juist graag zichtbaar met een voegwoord. Vertaal een gerundium daarom niet automatisch met een Nederlands tegenwoordig deelwoord op -end. ‘Studerend zul je slagen’ is grammaticaal denkbaar, maar ‘door te studeren’ of ‘als je studeert’ klinkt veel natuurlijker.

Ontkenning en plaats in de zin

Je ontkent een gerundiumgroep met no vóór het gerundium: No sabent què respondre, va guardar silenci — ‘Omdat hij/zij niet wist wat te antwoorden, bleef hij/zij stil.’ Andere korte woorden kunnen ook vóór de vorm staan, zoals encara in encara esperant.

De verkorte groep staat vaak vooraan en wordt dan met een komma van de hoofdzin gescheiden. Achteraan kan ook, vooral als de informatie beschrijvend is: Va entrar corrent — ‘Hij/zij kwam rennend binnen.’ Niet elke combinatie van werkwoord plus gerundium is echter een absolute zin. In Està llegint vormt està samen met llegint de voortgaande werkwoordsvorm ‘is aan het lezen’; llegint geeft daar geen losse omstandigheid bij een hoofdzin.

Voorbeelden in context

Catalaans	Nederlands	Toelichting
Acabada la reunió, tothom va marxar.	Toen de vergadering afgelopen was, vertrok iedereen.	Voltooid, vrouwelijk enkelvoud bij la reunió.
Vistos els resultats, hem decidit canviar.	Gezien de resultaten hebben we besloten het anders aan te pakken.	Mannelijk meervoud bij els resultats.
Tancades totes les finestres, vam encendre la calefacció.	Nadat alle ramen gesloten waren, zetten we de verwarming aan.	De participiumgroep heeft een eigen onderwerp.
Un cop dit això, va callar.	Toen dat eenmaal gezegd was, zweeg hij/zij.	Un cop onderstreept de afronding.
Arribats al refugi, ens vam treure les botes.	Eenmaal bij de berghut aangekomen, trokken we onze schoenen uit.	Arribats verwijst naar het verzwegen ‘wij’.
Llegides les instruccions, podeu començar.	Als de instructies gelezen zijn, kunnen jullie beginnen.	Veelvoorkomend in aanwijzingen.
Treballant junts, ho aconseguirem.	Door samen te werken zullen we het bereiken.	Middel; het onderwerp is ‘wij’.
Estudiant molt, aprovaràs l'examen.	Als je hard studeert, zul je voor het examen slagen.	Voorwaarde; het onderwerp is ‘jij’.
Passejant pel barri, vaig descobrir una llibreria.	Tijdens een wandeling door de wijk ontdekte ik een boekhandel.	Beide handelingen hebben ‘ik’ als onderwerp.
No trobant cap taxi, van tornar a peu.	Omdat ze geen taxi konden vinden, gingen ze te voet terug.	Ontkennende gerundiumgroep met oorzakelijke betekenis.
Coneixent la seva experiència, li van oferir el càrrec.	Omdat ze zijn/haar ervaring kenden, boden ze hem/haar de functie aan.	De context maakt de oorzaak duidelijk.
Tot i vivint lluny, ens veiem sovint.	Hoewel we ver van elkaar wonen, zien we elkaar vaak.	Toegeving met tot i.
Va sortir de l'oficina parlant per telèfon.	Hij/zij verliet al telefonerend het kantoor.	Gelijktijdige begeleidende handeling achteraan.

Veelgemaakte fouten

Het participium niet laten overeenkomen

• Onjuist: Acabat la reunió, tothom va marxar.
• Juist: Acabada la reunió, tothom va marxar.
• Waarom: Reunió is vrouwelijk enkelvoud. In deze absolute constructie moet het participium daarom acabada zijn. Het Nederlandse voltooid deelwoord verandert niet; juist die Nederlandse gewoonte maakt deze fout verleidelijk.

Een gerundium een ander logisch onderwerp geven

• Onzorgvuldig: Caminant pel carrer, la pluja em va sorprendre.
• Juist: Mentre caminava pel carrer, em va sorprendre la pluja.
• Waarom: In de eerste formulering lijkt la pluja, het onderwerp van de hoofdzin, ook degene die loopt. Gebruik een volledige bijzin als de uitvoerder van het gerundium niet helder hetzelfde onderwerp kan zijn.

Het gerundium gebruiken voor een latere gebeurtenis

• Onjuist: Va caure, trencant-se el braç dues hores després.
• Juist: Va caure i es va trencar el braç dues hores després.
• Waarom: Een gewoon gerundium hoort een gelijktijdige of eerdere omstandigheid uit te drukken, niet een gebeurtenis die pas later plaatsvindt. Verbind opeenvolgende hoofdhandelingen met i of maak er aparte zinnen van.

Een resultaat als gerundium aanplakken

• Onzorgvuldig: L'empresa va reduir els preus, augmentant les vendes.
• Duidelijker: L'empresa va reduir els preus i així van augmentar les vendes.
• Waarom: Als de stijgende verkoop het gevolg is van de prijsverlaging, kan het gerundium ten onrechte gelijktijdigheid of manier suggereren. I així (‘en daardoor’) maakt het gevolg ondubbelzinnig.

Nederlandse woordvolgorde letterlijk overnemen

• Onnatuurlijk: La reunió acabada, tothom va marxar.
• Gebruikelijk: Acabada la reunió, tothom va marxar.
• Waarom: In de gewone Catalaanse absolute participiumconstructie staat het participium typisch vóór de bijbehorende naamwoordgroep. Leer de hele combinatie als patroon, niet als woord-voor-woordvertaling.

Gebruiksnotities

Absolute participiumgroepen zijn compact en komen daardoor vaak voor in geschreven Catalaans: journalistieke teksten, notulen, historische verhalen, formele instructies en zakelijke communicatie. Finalitzada la sessió, es va publicar l'acord klinkt afstandelijk en administratief. In een spontaan gesprek is Quan es va acabar la sessió... vaak natuurlijker.

Gerundiumgroepen zijn minder uitsluitend formeel. Vooral korte combinaties die manier of gelijktijdigheid aangeven, zoals va entrar corrent en m'ho va explicar plorant, zijn ook in gewone spreektaal heel normaal. Langere groepen voor oorzaak of voorwaarde vragen meer van de lezer en passen daarom vaker bij verzorgde schrijftaal.

Let op het verschil met het Nederlands. Nederlands gebruikt ook zinnen als ‘gezien de omstandigheden’ en ‘alles welbeschouwd’, maar zet veel minder gemakkelijk een productieve participiumgroep met een eigen naamwoord vooraan. Kies in een Nederlandse vertaling dus gerust een volledige bijzin. Omgekeerd hoef je een Nederlandse bijzin niet altijd tot een Catalaanse verkorting samen te persen. Duidelijkheid gaat voor beknoptheid.

De komma helpt de grens tussen de vooropgeplaatste groep en de hoofdzin zichtbaar te maken. Bij een kort gerundium dat nauw bij het hoofdwerkwoord hoort, staat vaak geen komma: Va baixar les escales corrent. De precieze interpunctie hangt mede af van hoe zelfstandig de toevoeging is.

Verder dan de basis

Eerdere handelingen met havent + participium

Wil je met een gerundium uitdrukkelijk aangeven dat een handeling al voltooid was, dan bestaat het samengestelde gerundium: havent + voltooid deelwoord. Havent revisat les dades, vam enviar l'informe betekent ‘Nadat we de gegevens hadden gecontroleerd, stuurden we het verslag.’ Het deelwoord na havent blijft hier onveranderd: havent revisat, niet havent revisades.

Deze vorm is correct, maar klinkt vrij verzorgd of formeel. Vaak is een absolute participiumgroep nog compacter: Revisades les dades, vam enviar l'informe. Het betekenisverschil is klein, maar de structuur verschilt: bij havent revisat voert het onderwerp van vam enviar ook het controleren uit; in revisades les dades is les dades grammaticaal verbonden met revisades.

Een uitgeschreven onderwerp bij het gerundium

In formeel of literair taalgebruik kan een gerundium een expliciet onderwerp bij zich hebben, vaak erachter: Essent ell el responsable, ningú no va protestar — ‘Omdat hij de verantwoordelijke was, protesteerde niemand.’ Dit is zwaarder en gemarkeerder dan het gewone patroon met één gedeeld onderwerp. Voor actief eigen gebruik is een volledige bijzin meestal veiliger: Com que ell era el responsable...

Beknoptheid kan de relatie verhullen

Eenzelfde gerundiumgroep kan zonder verdere context meer dan één uitleg toelaten. Vivint a Girona, coneixeràs molta gent kan betekenen ‘Als je in Girona woont, zul je veel mensen leren kennen’ of ‘Doordat je in Girona woont...’. Een voegwoord als si, com que of mentre is beter zodra het bedoelde verband niet vanzelf spreekt.

Absolute constructies zijn dus geen versiering die iedere bijzin korter en beter maakt. Ze werken het best wanneer de tijdsvolgorde, de uitvoerder en de relatie met de hoofdzin meteen duidelijk zijn. In juridische, technische of andere teksten waarin dubbelzinnigheid gevolgen kan hebben, verdient een volledige bijzin vaak de voorkeur.

Oefentips

1. Zet volledige bijzinnen om en weer terug. Maak van Quan es va acabar la reunió, tothom va marxar de vorm Acabada la reunió... Schrijf daarna bij elke verkorte zin weer een versie met quan, després que, si, mentre of com que. Zo oefen je zowel vorm als betekenis.
2. Markeer twee onderwerpen. Onderstreep bij elk voorbeeld wie de handeling van de verkorte groep uitvoert en wie die van de hoofdzin uitvoert. Bij een gerundium moeten die normaal samenvallen; bij een absolute participiumgroep kunnen ze verschillen.
3. Maak een congruentiereeks. Oefen bijvoorbeeld signat el document, signada la carta, signats els contractes, signades les declaracions. Lees de hele groep hardop, zodat de uitgangen niet alleen een geschreven regel blijven.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Voltooid deelwoord en gerundium — herhaal hier de vorming van participi en gerundi voordat je ze als hoofd van een verkorte zin gebruikt.