Voltooid deelwoord en gerundi in het Catalaans

In het kort

Het Catalaans heeft twee belangrijke onpersoonlijke werkwoordsvormen: het participi passat (voltooid deelwoord), zoals parlat, en het gerundi, zoals parlant. Gebruik het voltooid deelwoord onder meer met haver voor voltooide tijden (he parlat) en het gerundi met estar voor een handeling die bezig is (està parlant). De basisuitgangen zijn -at, -ut, -it voor het voltooid deelwoord en -ant, -ent, -int voor het gerundi.

Overzicht

Het voltooid deelwoord is een werkwoordsvorm zoals gesproken of geschreven in het Nederlands. In het Catalaans heet die vorm participi passat. Je hebt hem al nodig voor het perfet d'indicatiu, de voltooide tijd met haver: he menjat betekent ‘ik heb gegeten’. Het deelwoord kan daarnaast als bijvoeglijk woord een zelfstandig naamwoord beschrijven: una carta escrita, ‘een geschreven brief’.

Het gerundi is een onveranderlijke werkwoordsvorm die een handeling als bezig of gelijktijdig voorstelt. Estem esperant betekent ‘we zijn aan het wachten’ en va entrar corrent betekent ‘hij/zij kwam rennend binnen’. De Nederlandse constructie aan het + infinitief (de woordenboekvorm van het werkwoord) lijkt vaak op estar + gerundi, maar de twee talen gebruiken zo’n voortgangsvorm niet altijd in precies dezelfde situaties.

Dit onderwerp hoort bij A2 omdat je er alledaagse gebeurtenissen en lopende handelingen mee kunt uitdrukken. Leer eerst de regelmatige vormen en een kleine groep veelgebruikte onregelmatige vormen. De preciezere regels over overeenkomst en beknopte bijzinnen staan verderop en mogen in het begin nog herkenningskennis blijven.

Zo werkt het

1. Het regelmatige voltooid deelwoord vormen

Neem de stam van de infinitief en voeg de uitgang van de werkwoordsgroep toe. De infinitief is de vorm die in een woordenboek staat, bijvoorbeeld parlar, perdre of dormir.

Werkwoordsgroep	Vorming	Voorbeeld	Voltooid deelwoord
werkwoorden op -ar	stam + -at	parlar	parlat
werkwoorden op -er/-re	stam + -ut	perdre	perdut
werkwoorden op -ir	stam + -it	dormir	dormit

Andere regelmatige voorbeelden zijn treballar → treballat (‘werken → gewerkt’), batre → batut (‘slaan → geslagen’) en servir → servit (‘dienen/serveren → gediend/geserveerd’).

De uitgangen zijn een goed vertrekpunt, maar sommige veelvoorkomende werkwoorden veranderen ook van stam. Conèixer → conegut en beure → begut eindigen bijvoorbeeld wel op -ut, maar je kunt hun vorm niet betrouwbaar maken door alleen letters van de infinitief weg te halen.

2. Met haver: één vaste vorm

Een samengestelde tijd bestaat uit een vervoegde vorm van haver plus het voltooid deelwoord:

Persoon	haver + parlat	Nederlandse betekenis
jo	he parlat	ik heb gesproken
tu	has parlat	jij hebt gesproken
ell/ella/vostè	ha parlat	hij/zij heeft, u hebt gesproken
nosaltres	hem parlat	wij hebben gesproken
vosaltres	heu parlat	jullie hebben gesproken
ells/elles/vostès	han parlat	zij hebben, u hebt gesproken

Na haver blijft het deelwoord in de gewone basisconstructie onveranderd: ella ha arribat, elles han arribat. Het krijgt dus niet automatisch een vrouwelijke of meervoudige uitgang omdat het onderwerp vrouwelijk of meervoudig is.

Dat verschilt op een belangrijk punt van het Nederlands. Het Nederlands kiest bij voltooide tijden tussen hebben en zijn: ‘we zijn aangekomen’. Het Catalaans gebruikt in deze samengestelde actieve tijden ook bij bewegingswerkwoorden haver: hem arribat, niet som arribats.

3. Als bijvoeglijk woord: wel overeenkomst

Een voltooid deelwoord kan zich gedragen als een bijvoeglijk naamwoord: het beschrijft dan een persoon of zaak. In dat geval past het zich aan geslacht en getal aan, dus aan mannelijk/vrouwelijk en enkelvoud/meervoud.

	Mannelijk	Vrouwelijk
enkelvoud	tancat	tancada
meervoud	tancats	tancades

Vergelijk:

• He tancat la porta. — Ik heb de deur gesloten. Na haver blijft tancat in de basisvorm.
• La porta està tancada. — De deur is dicht. Tancada beschrijft la porta en is daarom vrouwelijk enkelvoud.
• Els documents estan signats. — De documenten zijn ondertekend. Signats hoort bij het mannelijke meervoud els documents.

Ook in de lijdende vorm met ser komt die overeenkomst voor: Les cartes van ser enviades ahir (‘De brieven werden gisteren verstuurd’). Het onderwerp ondergaat hier de handeling; enviades past zich aan les cartes aan.

4. Veelvoorkomende onregelmatige deelwoorden

Deze vormen kun je het beste als woordparen leren.

Infinitief	Voltooid deelwoord	Betekenis
fer	fet	doen, maken — gedaan, gemaakt
dir	dit	zeggen — gezegd
escriure	escrit	schrijven — geschreven
veure	vist	zien — gezien
obrir	obert	openen — geopend
cobrir	cobert	bedekken — bedekt
prendre	pres	nemen — genomen
aprendre	après	leren — geleerd
entendre	entès	begrijpen — begrepen
morir	mort	sterven — gestorven
néixer	nascut	geboren worden — geboren

De overeenkomst bij bijvoeglijk gebruik geldt ook voor onregelmatige vormen: un missatge escrit, una carta escrita, dos missatges escrits, dues cartes escrites.

5. Het regelmatige gerundi vormen

Ook het gerundi wordt vanuit de werkwoordsgroep gevormd. Het verandert niet naar persoon, geslacht of getal.

Werkwoordsgroep	Vorming	Voorbeeld	Gerundi
werkwoorden op -ar	stam + -ant	parlar	parlant
werkwoorden op -er/-re	stam + -ent	perdre	perdent
werkwoorden op -ir	stam + -int	dormir	dormint

Dus zowel ‘ik ben aan het praten’ als ‘zij zijn aan het praten’ bevat dezelfde vorm parlant: estic parlant en estan parlant. Alleen estar wordt vervoegd.

Enkele veelgebruikte vormen moet je apart onthouden of ten minste goed herkennen:

Infinitief	Gerundi	Betekenis
fer	fent	doend, makend
dir	dient	zeggend
dur	duent	dragend, brengend
veure	veient	ziend
beure	bevent	drinkend
escriure	escrivint	schrijvend
tenir	tenint	hebbend
venir	venint	komend
ser	sent	zijnd

6. De belangrijkste functies van het gerundi

Een handeling die nu of toen bezig is

Met estar + gerundi leg je nadruk op het verloop van een handeling:

• Ara estic cuinant. — Ik ben nu aan het koken.
• A les deu estàvem dormint. — Om tien uur waren we aan het slapen.

Een gewoon presens (tegenwoordige tijd) kan in het Catalaans eveneens een handeling op dit moment uitdrukken: Què fas? — Llegeixo. (‘Wat doe je? — Ik lees.’). Gebruik estar + gerundi dus wanneer het bezig-zijn relevant is, niet automatisch in iedere zin waarin het Nederlands ‘aan het’ kan zetten.

Een gelijktijdige handeling of de manier waarop iets gebeurt

Een los gerundi kan aangeven wat iemand tegelijkertijd doet of op welke manier de hoofdhandeling plaatsvindt:

• Va sortir corrent. — Hij/zij ging rennend naar buiten.
• Camina escoltant música. — Hij/zij loopt terwijl hij/zij naar muziek luistert.

De uitvoerder van beide handelingen is normaal dezelfde persoon. In la Maria estudia escoltant música is Maria degene die zowel studeert als luistert.

Voortgang of geleidelijke ontwikkeling

Met werkwoorden zoals continuar en anar kan het gerundi voortzetting of geleidelijke verandering tonen:

• Continua plovent. — Het blijft regenen.
• El català va millorant. — Zijn/haar Catalaans wordt geleidelijk beter.

Let op: va millorant is hier anar + gerundi en drukt een ontwikkeling uit. Dat is iets anders dan de verleden tijd va millorar, waarin va gevolgd wordt door een infinitief.

Voorbeelden in context

Catalaans	Nederlands	Opmerking
He parlat amb ella aquest matí.	Ik heb vanochtend met haar gesproken.	haver + regelmatig deelwoord
Encara no hem acabat.	We zijn nog niet klaar.	Het deelwoord blijft acabat.
Ja han venut el pis.	Ze hebben het appartement al verkocht.	venut is het deelwoord van vendre.
Has vist les meves claus?	Heb je mijn sleutels gezien?	Veelvoorkomend onregelmatig vist
La novel·la va ser escrita per una autora valenciana.	De roman werd door een Valenciaanse schrijfster geschreven.	Lijdende vorm; escrita hoort bij la novel·la.
Les finestres estan obertes.	De ramen staan open.	Resultaattoestand en vrouwelijk meervoud
Està menjant a la cuina.	Hij/zij is in de keuken aan het eten.	Lopende handeling met estar
Què esteu fent?	Wat zijn jullie aan het doen?	Onregelmatig gerundi fent
Quan vas trucar, estàvem sopant.	Toen je belde, waren we aan het avondeten.	Handeling die toen gaande was
Vaig sortir corrent perquè feia tard.	Ik rende naar buiten omdat ik te laat was.	corrent geeft de manier aan.
Treballa escoltant la ràdio.	Hij/zij werkt terwijl hij/zij naar de radio luistert.	Twee gelijktijdige handelingen met hetzelfde onderwerp
Continuen buscant una solució.	Ze blijven naar een oplossing zoeken.	Voortzetting met continuar
El nen va aprenent paraules noves.	Het kind leert geleidelijk nieuwe woorden.	anar + gerundi geeft ontwikkeling aan.
Estan tancant la botiga.	Ze zijn de winkel aan het sluiten.	Handeling: het sluiten is bezig.
La botiga està tancada.	De winkel is dicht.	Toestand: tancada is een deelwoord met overeenkomst.

Veelgemaakte fouten

Ser gebruiken zoals het Nederlandse hulpwerkwoord ‘zijn’

• Onjuist: Som arribat a casa.
• Juist: Hem arribat a casa.
• Waarom: Het Nederlands zegt ‘wij zijn aangekomen’, maar het Catalaans vormt deze samengestelde actieve tijd met haver.

Het deelwoord na haver aan het onderwerp aanpassen

• Onjuist: Elles han arribades tard.
• Juist: Elles han arribat tard.
• Waarom: In de gewone voltooide tijd veroorzaakt een vrouwelijk meervoudig onderwerp geen overeenkomst. De basisvorm arribat blijft staan.

Geen overeenkomst maken bij bijvoeglijk gebruik

• Onjuist: Les portes estan tancat.
• Juist: Les portes estan tancades.
• Waarom: Hier beschrijft het deelwoord de toestand van les portes. Het krijgt daarom de vrouwelijke meervoudsvorm.

Een regelmatige vorm maken van een onregelmatig werkwoord

• Onjuist: He escriut un correu.
• Juist: He escrit un correu.
• Waarom: Het deelwoord van escriure is escrit. Leer zulke frequente combinaties als geheel: he fet, he dit, he escrit, he vist.

Het gerundi als Nederlands zelfstandig werkwoord gebruiken

• Onjuist: Nedant és saludable.
• Juist: Nedar és saludable.
• Waarom: In ‘zwemmen is gezond’ is ‘zwemmen’ als activiteit bedoeld. Het Catalaans gebruikt daarvoor de infinitief nedar, niet het gerundi nedant.

Het gerundi gebruiken voor een latere gebeurtenis

• Onjuist: Va caure, trencant-se el braç als bedoeld wordt dat de gebroken arm het latere gevolg van de val was.
• Juist: Va caure i es va trencar el braç.
• Waarom: Het gewone gerundi geeft vooral gelijktijdigheid, manier of omstandigheid aan. Een gebeurtenis die pas daarna plaatsvindt, formuleer je duidelijker met een nieuw vervoegd werkwoord.

Gebruiksnotities

Gewone tegenwoordige tijd of estar + gerundi?

Het Nederlandse ‘ik ben aan het lezen’ komt vaak overeen met estic llegint. Toch is llegeixo ook een normaal antwoord op Què fas? Het gerundi maakt het verloop nadrukkelijk: de handeling is op dat moment echt bezig. Bij gewoonten kies je gewoonlijk de gewone tijd: Llegeixo cada vespre (‘Ik lees elke avond’), niet estic llegint cada vespre als je alleen een vaste gewoonte bedoelt.

Een toestand is geen lopende handeling

Het verschil tussen deelwoord en gerundi kan de betekenis sterk veranderen:

• La porta està tancada. — De deur is dicht: resultaat of toestand.
• Estan tancant la porta. — Ze zijn de deur aan het sluiten: handeling in uitvoering.

De Nederlandse vorm ‘is gesloten’ kan zonder context zowel een toestand als een lijdende handeling oproepen. Kijk in het Catalaans daarom naar de functie: estar + aangepast deelwoord voor een toestand, estar + onveranderlijk gerundi voor het verloop.

Overeenkomst met een voorafgaand lijdend-voorwerpsvoornaamwoord

Een lijdend voorwerp is wie of wat de handeling rechtstreeks ondergaat. Staat zo’n voorwerp als een zwak voornaamwoord vóór haver, dan kun je vooral in verzorgde taal overeenkomst tegenkomen: La carta, l'he escrita jo (‘Die brief heb ik geschreven’) en Les cartes, les he escrites jo. In veel hedendaags taalgebruik blijft ook hier de basisvorm staan. Als A2-leerder is het vooral belangrijk dat je beide patronen herkent; volg bij formeel schrijven de norm of stijl die je cursus hanteert.

Regionaal verschilt de hoorbaarheid en verbreiding van zulke overeenkomst. Dat verandert niets aan de eenvoudige beginnersregel: zonder zo’n voorafgaand voornaamwoord gebruik je na haver normaal de onveranderde vorm, zoals in he escrit la carta.

Verder dan de basis

De volgende constructies hoef je op A2 nog niet actief te beheersen, maar ze verklaren vormen die je later in teksten zult zien.

Samengesteld gerundi

Met havent + voltooid deelwoord kun je een handeling voorstellen die vóór de hoofdhandeling voltooid was:

• Havent acabat la feina, vam anar a sopar. — Nadat we het werk hadden afgemaakt, gingen we eten.

Deze vorm is eerder schrijftalig en compacter dan een gewone bijzin. In alledaagse taal klinkt Després d'acabar la feina... vaak natuurlijker.

Absolute constructies met een deelwoord

Een deelwoord kan samen met een eigen naamwoord een beknopte omstandigheid vormen:

• Acabada la reunió, tothom va marxar. — Toen de vergadering afgelopen was, vertrok iedereen.
• Vistos els resultats, hem decidit canviar el pla. — Gezien de resultaten hebben we besloten het plan te wijzigen.

Het deelwoord past zich aan het bijbehorende naamwoord aan: acabada bij la reunió en vistos bij els resultats. Deze compacte stijl komt vooral in geschreven, formele of journalistieke taal voor.

Het logische onderwerp van een gerundi

Bij een los gerundi moet duidelijk zijn wie de handeling uitvoert. Anant cap a casa, vaig veure la Júlia is logisch: ‘ik’ ging naar huis en ‘ik’ zag Júlia. Een zin waarin het verzwegen onderwerp ineens iemand anders lijkt te zijn, kan dubbelzinnig of fout klinken. Schrijf dan liever een volledige bijzin met quan (‘toen’) of mentre (‘terwijl’).

Deelwoord als onderdeel van de lijdende vorm

In El llibre va ser escrit per ella is va ser escrit een lijdende werkwoordsvorm: het boek ondergaat het schrijven. Dit gebruik bouwt voort op dezelfde deelwoordsvormen, maar de volledige keuze tussen ser + deelwoord, estar + deelwoord en een constructie met es hoort bij het gevorderde onderwerp lijdende vorm.

Oefentips

1. Werk in drietallen. Neem dagelijks vijf infinitieven en noteer infinitief, deelwoord en gerundi: parlar — parlat — parlant. Markeer onregelmatige vormen met een andere kleur.
2. Maak contrastparen. Schrijf bij één situatie twee zinnen, bijvoorbeeld He tancat la porta en La porta està tancada, of Treballo cada dia en Ara estic treballant. Zo oefen je betekenis in plaats van alleen uitgangen.
3. Luister gericht naar hulpwerkwoorden. Zoek in een Catalaanse opname naar he/has/ha/hem/heu/han en estic/estàs/està.... Pauzeer en voorspel daarna of je een deelwoord of gerundi zult horen.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Voltooide tijd (perfet d'indicatiu) — laat zien hoe haver en het voltooid deelwoord samen een verleden tijd vormen.
• Later vervolg: Absolute constructies met deelwoord en gerundi — behandelt compacte, vooral geschreven constructies zoals acabada la reunió en treballant junts.