Passieve deelwoorden in het Russisch

In het kort

Een Russisch passief deelwoord beschrijft een persoon of zaak die een handeling ondergaat: написанное письмо is ‘een geschreven brief’. De volledige vorm, zoals написанный, gedraagt zich als een bijvoeglijk naamwoord; de korte vorm, zoals написан, написана, написано, написаны, staat meestal in het gezegde: Письмо написано (‘De brief is geschreven’). Vooral passieve deelwoorden van de verleden tijd komen zeer vaak voor.

Overzicht

Een deelwoord is een vorm die eigenschappen van een werkwoord en een bijvoeglijk naamwoord combineert. Het werkwoord написать (‘schrijven’) levert bijvoorbeeld написанный (‘geschreven’) op. Deze vorm behoudt de betekenis van een handeling, maar past zich tegelijk aan een zelfstandig naamwoord aan. Een zelfstandig naamwoord is een woord voor een persoon, zaak of begrip, zoals письмо (‘brief’) of работа (‘werk’).

Bij een passief deelwoord ondergaat het beschreven woord de handeling. In студент, написавший письмо (‘de student die de brief heeft geschreven’) is de student zelf handelend; написавший is dus actief. In письмо, написанное студентом (‘de brief die door de student is geschreven’) ondergaat de brief het schrijven; написанное is passief.

Dit onderwerp hoort bij niveau B1, omdat je er veel compactere zinnen mee kunt lezen en schrijven. Deelwoorden zijn bijzonder gewoon in nieuwsberichten, instructies, zakelijke teksten en opschriften, maar ook alledaagse combinaties als любимая книга (‘lievelingsboek’) en дверь закрыта (‘de deur is dicht’) kom je voortdurend tegen. Voor Nederlandstaligen zijn twee verschillen belangrijk: Russische volledige deelwoorden worden uitgebreid verbogen, en een korte vorm verandert naar geslacht en getal. Het Nederlandse ‘geschreven’ blijft in ‘de brief is geschreven’ en ‘de boeken zijn geschreven’ gelijk; Russisch gebruikt написано tegenover написаны.

Hoe het werkt

Volledige en korte vormen

De volledige vorm staat meestal direct bij een zelfstandig naamwoord. Hij beantwoordt ongeveer de vraag ‘welke?’ en krijgt dezelfde uitgangen als een bijvoeglijk naamwoord:

• написанное письмо — een geschreven brief
• закрытая дверь — een gesloten deur
• подписанные документы — ondertekende documenten

De korte vorm wordt vooral predicatief gebruikt: hij vormt met ‘zijn’ het gezegde en zegt wat met het onderwerp gebeurd is of wat de toestand ervan is. Het onderwerp is degene of datgene waarover de zin iets zegt.

Russisch	Nederlands	Vorm
Отчёт написан.	Het verslag is geschreven.	mannelijk enkelvoud
Статья написана.	Het artikel is geschreven.	vrouwelijk enkelvoud
Письмо написано.	De brief is geschreven.	onzijdig enkelvoud
Книги написаны.	De boeken zijn geschreven.	meervoud

In de tegenwoordige tijd laat het Russisch het koppelwerkwoord быть (‘zijn’) normaal weg: Дверь закрыта. Voor verleden en toekomst verschijnt het wel:

• Дверь была закрыта. — De deur was gesloten.
• Дверь будет закрыта. — De deur zal gesloten zijn/worden.
• Документы были подписаны. — De documenten waren ondertekend.

Let erop dat был, была, было, были bij het onderwerp past. Будет wordt gebruikt bij één onderwerp, будут bij een meervoudig onderwerp.

Passieve deelwoorden van de tegenwoordige tijd

Deze vormen worden in de regel gemaakt van onvoltooide transitieve werkwoorden. Onvoltooid betekent dat het werkwoord een voortgaand, herhaald of algemeen proces uitdrukt; transitief betekent dat de handeling rechtstreeks op iemand of iets gericht kan zijn, zoals ‘een boek lezen’.

Een praktische vormingsregel vertrekt van de eerste persoon meervoud van de tegenwoordige tijd, de vorm bij мы (‘wij’):

Werkwoord en wij-vorm	Stam met achtervoegsel	Deelwoord	Betekenis
читать → читаем	чита- + -ем-	читаемый	die/dat gelezen wordt
обсуждать → обсуждаем	обсужда- + -ем-	обсуждаемый	die/dat besproken wordt
любить → любим	люб- + -им-	любимый	geliefd; favoriet
хранить → храним	хран- + -им-	хранимый	die/dat bewaard wordt

Bij veel werkwoorden van de eerste vervoeging verschijnt dus -ем-, en bij veel werkwoorden van de tweede vervoeging -им-. Daarna komen de gewone lange bijvoeglijke uitgangen: читаемый, читаемая, читаемое, читаемые.

De regel is productief, maar niet iedere theoretisch mogelijke vorm klinkt natuurlijk. In dagelijks Russisch wordt een lopende passieve handeling vaak uitgedrukt met een werkwoord op -ся: Книга читается студентами (‘Het boek wordt door studenten gelezen’). Книга, читаемая студентами is correct, maar klinkt compacter en schrijftaliger: ‘het door studenten gelezen boek’. Sommige vormen zijn vaste bijvoeglijke woorden geworden, bijvoorbeeld любимый (‘geliefd, favoriet’) en необходимый (‘noodzakelijk’, historisch verwant maar voor de leerder vooral een vast bijvoeglijk naamwoord).

Passieve deelwoorden van de verleden tijd

De verleden vorm is veel frequenter. Hij wordt vooral gevormd van voltooide transitieve werkwoorden: werkwoorden die een handeling als afgerond geheel voorstellen. Er zijn drie belangrijke groepen, maar de precieze stam kan veranderen. Leer een nieuw deelwoord daarom liefst samen met het werkwoord.

Patroon	Werkwoord	Volledige vorm	Nederlands
-нн-	написать	написанный	geschreven
-нн-	прочитать	прочитанный	uitgelezen/gelezen
-енн- / -ённ-	решить	решённый	opgelost; besloten
-енн- / -ённ-	перевести	переведённый	vertaald
-енн- met stamverandering	купить	купленный	gekocht
-т-	открыть	открытый	geopend; open
-т-	взять	взятый	genomen
-т-	забыть	забытый	vergeten

De klemtoon kan ё zichtbaar maken: решённый, переведённый. Schrijf daar niet automatisch е als de tekst consequent ё gebruikt. Bij vormen als купленный verandert bovendien de stam; een simpele regel ‘haal de infinitiefuitgang weg en plak er iets achter’ is dus niet altijd voldoende.

Onvoltooide verleden deelwoorden bestaan, bijvoorbeeld читанный (‘eerder/ooit gelezen’), maar zijn veel beperkter en vaak stilistisch gemarkeerd of onderdeel van een vaste combinatie. Voor productief gebruik is de veiligste B1-regel: maak een gewoon verleden passief deelwoord in de eerste plaats van een voltooid transitief werkwoord, zoals написать → написанный.

Verbuiging van de volledige vorm

Een volledige vorm past zich aan in geslacht, getal en naamval. Een naamval is een vorm die laat zien welke rol een woord in de zin heeft, bijvoorbeeld onderwerp, lijdend voorwerp of bezit. De uitgangen zijn die van een lang bijvoeglijk naamwoord.

Hieronder staat het enkelvoud van написанный. Bij de vierde naamval (accusatief) is de mannelijke vorm afhankelijk van bezieldheid: bij een zaak gelijk aan de eerste naamval, bij een persoon gelijk aan de tweede.

Naamval	Mannelijk	Vrouwelijk	Onzijdig
eerste (nominatief)	написанный	написанная	написанное
tweede (genitief)	написанного	написанной	написанного
derde (datief)	написанному	написанной	написанному
vierde (accusatief)	написанный / написанного	написанную	написанное
vijfde (instrumentalis)	написанным	написанной / написанною	написанным
zesde (prepositief)	написанном	написанной	написанном

In het meervoud zijn de vormen написанные, написанных, написанным, написанные/написанных, написанными, написанных. Je hoeft dus geen apart verbuigingssysteem te leren: als je de lange Russische bijvoeglijke naamwoorden kent, kun je dezelfde uitgangen toepassen.

Vergelijk:

• Я читаю написанное письмо. — Ik lees de geschreven brief. (письмо is onzijdig en lijdend voorwerp.)
• Мы говорим о написанном письме. — We praten over de geschreven brief. (Na о staat hier de zesde naamval.)
• Она довольна написанной статьёй. — Ze is tevreden over het geschreven artikel. (Na довольна staat de vijfde naamval.)

Wie verrichtte de handeling?

De handelende persoon of oorzaak kan bij een passieve constructie in de instrumentalis staan, de naamval die hier ongeveer Nederlands ‘door’ uitdrukt:

• Письмо написано Анной. — De brief is door Anna geschreven.
• Город был разрушен землетрясением. — De stad werd door een aardbeving verwoest.
• Книга, переведённая известным переводчиком, вышла вчера. — Het door een bekende vertaler vertaalde boek verscheen gisteren.

Het Russisch hoeft dus geen apart woord voor ‘door’ te gebruiken. Voeg niet automatisch от toe naar analogie van Nederlandse constructies.

Voorbeelden in context

Russisch	Nederlands	Opmerking
Это моя любимая книга.	Dit is mijn lievelingsboek.	любимая is een vaste, volledige vorm.
Уважаемый профессор открыл конференцию.	De gerespecteerde professor opende het congres.	Volledige tegenwoordige vorm.
Мы обсудили предлагаемый план.	We hebben het voorgestelde plan besproken.	Het plan dat men voorstelt.
В музее хранятся документы, написанные от руки.	In het museum worden handgeschreven documenten bewaard.	Meervoud, volledige verleden vorm.
Она перечитала полученное письмо.	Ze las de ontvangen brief nog eens.	Onzijdig, vierde naamval.
Подписанные документы лежат на столе.	De ondertekende documenten liggen op tafel.	Het deelwoord hoort bij het onderwerp.
Я не нашёл потерянный ключ.	Ik heb de verloren sleutel niet gevonden.	Mannelijke zaak, vierde naamval.
Работа сделана вовремя.	Het werk is op tijd gedaan.	Korte vrouwelijke vorm.
Окно открыто.	Het raam staat open.	Korte onzijdige vorm; toestand of resultaat.
Все места уже заняты.	Alle plaatsen zijn al bezet.	Korte meervoudsvorm op -ы.
Мост был построен в 2010 году.	De brug werd in 2010 gebouwd.	Verleden tijd met был.
Результаты будут опубликованы завтра.	De resultaten worden morgen gepubliceerd.	Toekomst met будут.
Роман переведён на нидерландский язык.	De roman is in het Nederlands vertaald.	на + taal waarin vertaald is.
Письмо написано Анной.	De brief is door Anna geschreven.	De handelende persoon staat in de instrumentalis.
Проблема, решённая вчера, больше нас не беспокоит.	Het probleem dat gisteren is opgelost, houdt ons niet meer bezig.	Deelwoordgroep als compacte bijzin.

Veelgemaakte fouten

De korte vorm behandelen als een onveranderlijk Nederlands deelwoord

• Fout: Письмо написан.
• Goed: Письмо написано.
• Waarom: письмо is onzijdig. De korte vorm moet overeenkomen: написан bij een mannelijk woord, написана bij een vrouwelijk woord, написано bij een onzijdig woord en написаны in het meervoud.

Een volledige vorm gebruiken waar een korte vorm nodig is

• Onnatuurlijk voor de bedoelde passieve zin: Работа сделанная.
• Goed: Работа сделана.
• Waarom: Als ‘is gedaan’ het gezegde vormt, is de korte vorm normaal. De volledige vorm hoort bij een zelfstandig naamwoord: сделанная работа (‘het gedane/voltooide werk’). Een volledige vorm na быть kan wel een blijvende eigenschap of classificatie benadrukken, maar dat is niet de neutrale B1-constructie.

Eén н of twee н verkeerd schrijven

• Fout: написанно письмо of написаное письмо
• Goed: написано письмо en написанное письмо
• Waarom: Het volledige verleden passieve deelwoord написанный heeft нн. De korte vorm heeft één н: написан, написана, написано, написаны. In написано is de laatste о de onzijdige uitgang, niet een tweede н.

Geen overeenkomst in naamval maken

• Fout: о написанное письмо
• Goed: о написанном письме
• Waarom: Na о staat bij dit onderwerp de prepositief. Zowel het deelwoord als het zelfstandig naamwoord krijgt de passende uitgang.

Een onovergankelijk werkwoord passief proberen te maken

• Fout als normale betekenis ‘de aangekomen gast’: прибытый гость
• Goed: прибывший гость
• Waarom: Een passief deelwoord vereist normaal een handeling die op een object gericht is. ‘Aankomen’ heeft geen lijdend voorwerp; de gast verricht de handeling zelf. Daarom is hier het actieve deelwoord прибывший nodig.

Nederlands ‘door’ letterlijk met от weergeven

• Fout: Письмо написано от Анны als je bedoelt dat Anna het schreef.
• Goed: Письмо написано Анной.
• Waarom: De maker staat in de instrumentalis zonder voorzetsel. Письмо от Анны betekent ‘een brief van Anna’ en benoemt herkomst; dat is een andere constructie.

Gebruiksnotities

Passieve deelwoorden maken informatie compact. Документы, которые были подписаны директором (‘de documenten die door de directeur werden ondertekend’) kan worden verkort tot документы, подписанные директором. Zulke compacte groepen zijn normaal in geschreven Russisch. In een spontaan gesprek klinkt een bijzin met который (‘die/dat’) soms natuurlijker, vooral als de deelwoordgroep lang of ingewikkeld wordt.

Tegenwoordige passieve deelwoorden hebben vaak een formele of administratieve klank: рассматриваемый вопрос (‘de kwestie die wordt behandeld’), предлагаемые меры (‘de voorgestelde maatregelen’). In gewone spreektaal kiest men geregeld вопрос, который мы рассматриваем of een vorm op -ся. Verleden deelwoorden als закрытый, купленный, написанный zijn veel neutraler en ook in gesprekken heel gewoon.

De korte verleden vorm kan zowel een afgeronde handeling als de daaruit voortgekomen toestand uitdrukken. Дверь закрыта kan naar gelang de context ‘de deur is gesloten’ of ‘de deur zit dicht’ betekenen. Wil je de gebeurtenis en de handelende persoon nadrukkelijk noemen, dan helpt een tijdsbepaling of instrumentalis: Дверь была закрыта охранником в девять часов (‘De deur werd om negen uur door de bewaker gesloten’).

De woordvolgorde is betrekkelijk flexibel, maar een volledige deelwoordgroep staat vaak na het zelfstandig naamwoord, zeker als er uitbreidingen bij horen: письмо, написанное Анной вчера. Een kort, vast deelwoord kan gemakkelijk ervoor staan: любимая книга, закрытая дверь. Komma’s zijn nodig wanneer een uitbreidende deelwoordgroep na het bepaalde zelfstandig naamwoord staat: Письмо, написанное вчера, уже отправлено.

Verder dan de basis

Deelwoord of gewoon bijvoeglijk naamwoord?

Sommige deelwoorden gaan als gewone bijvoeglijke naamwoorden functioneren. Любимая книга betekent meestal eenvoudig ‘lievelingsboek’; de handeling ‘liefhebben’ staat niet meer op de voorgrond. Ook открытое окно kan zowel ‘een geopend raam’ als gewoon ‘een open raam’ beschrijven. De grens is niet altijd scherp en hangt af van de context.

Dat verschil speelt mee bij de spelling van н/нн. Echte volledige verleden passieve deelwoorden hebben doorgaans нн: написанный, решённый, организованный. Afgeleide verbale bijvoeglijke naamwoorden kunnen één н hebben, bijvoorbeeld жареная картошка (‘gebakken aardappelen’). Een voorvoegsel of een duidelijke uitbreiding kan de handeling weer centraal stellen: поджаренная картошка, картошка, жаренная на масле. Er bestaan woordenboekuitzonderingen, zoals нежданный en желанный. Zie dit daarom niet als één mechanische spellingregel; controleer bij twijfel een Russisch woordenboek.

Ontkenning met не

Bij een los bijvoeglijk gebruik kan не aaneen worden geschreven: нерешённая проблема (‘een onopgelost probleem’). Met een tegenstelling of met afhankelijke woorden staat het vaak los: не решённая, а только обсуждённая проблема (‘een probleem dat niet opgelost, maar alleen besproken is’) en не решённая вовремя проблема (‘een niet tijdig opgelost probleem’). Bij korte passieve deelwoorden wordt не normaal los geschreven: Проблема не решена.

Korte tegenwoordige vormen

Korte vormen van tegenwoordige passieve deelwoorden bestaan grammaticaal, bijvoorbeeld любим, любима, любимо, любимы en уважаем, уважаема, уважаемо, уважаемы. Ze zijn echter veel minder productief dan korte verleden vormen en klinken vaak boekachtig of behoren tot vaste formuleringen: Он всеми уважаем (‘Hij wordt door iedereen gerespecteerd’). Bovendien kan любим zonder context ook gelezen worden als de werkwoordsvorm ‘wij houden van’. Voor actieve productie zijn сделан, написана, закрыто, опубликованы daarom veel belangrijker.

Betekenisverschil door aspect

Het werkwoordsaspect blijft betekenis geven. Een voltooid grondwerkwoord richt de aandacht op resultaat: построенный дом is een huis dat gebouwd en voltooid is. Een tegenwoordige vorm van een onvoltooid werkwoord richt zich op een proces of algemene relatie: строящийся дом (‘een huis in aanbouw’) is overigens reflexief/actief van vorm, omdat een gewoon passief строимый дом in hedendaags gebruik formeel en minder alledaags klinkt. Kies dus niet alleen op basis van tijd; kijk ook of je een proces, herhaling of afgerond resultaat bedoelt.

Oefentips

1. Maak viertallen van korte vormen. Neem dagelijks vijf veelvoorkomende vormen en zeg ze hardop: закрыт — закрыта — закрыто — закрыты; сделан — сделана — сделано — сделаны. Voeg bij elke vorm een passend zelfstandig naamwoord toe.
2. Bouw bijzinnen om. Verander письмо, которое написал Иван in письмо, написанное Иваном. Controleer daarbij drie dingen: is de betekenis passief, klopt de uitgang en staat de handelende persoon in de instrumentalis?
3. Markeer vormen tijdens het lezen. Onderstreep in een nieuwsbericht volledige vormen één keer en korte vormen twee keer. Noteer daarna het grondwerkwoord, bijvoorbeeld опубликованы ← опубликовать. Zo leer je de gebruikelijke stamveranderingen in echte context.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: De passieve vorm — laat zien hoe korte deelwoorden en werkwoorden op -ся een passieve betekenis uitdrukken.
• Ter vergelijking: Actieve deelwoorden — beschrijven juist degene die de handeling verricht, zoals читающий студент.