Imperfectul in het Roemeens

In het kort

Het Roemeense imperfectul gebruik je voor een vroegere gewoonte, een handeling die toen bezig was of de achtergrond van een verhaal: Mergeam la școală în fiecare zi betekent “Ik ging elke dag naar school”. Voor een afzonderlijke, afgeronde gebeurtenis kies je meestal perfectul compus: Ieri am mers la școală (“Gisteren ben ik naar school gegaan”).

Overzicht

Het imperfectul is een verleden tijd die je op B1 leert naast het perfectul compus. Het verschil gaat niet alleen over wanneer iets gebeurde, maar vooral over hoe je de situatie voorstelt. Met het imperfectul kijk je als het ware midden in een vroegere situatie: iets duurde voort, kwam regelmatig terug of vormde het decor. Een zin als Era frig și ploua vertelt hoe de omstandigheden waren; er wordt geen begin- of eindpunt genoemd.

Dat voelt voor Nederlandstaligen niet altijd vanzelfsprekend. Het Nederlandse “ik las” kan zowel “ik was aan het lezen” als “ik las het hele boek uit” betekenen. Ook in gesproken Nederlands gebruiken we vaak de voltooide tijd waar het Roemeens perfectul compus gebruikt. Je kunt de Roemeense keuze daarom niet rechtstreeks afleiden uit “ik las” of “ik heb gelezen”. Vraag liever: beschrijf ik een lopende of terugkerende situatie, of meld ik een afgeronde gebeurtenis?

De vakterm hiervoor is aspect (de manier waarop de spreker naar het verloop van een handeling kijkt). Het imperfectul presenteert een situatie van binnenuit, zonder de grenzen centraal te stellen. Dat betekent niet dat de handeling in werkelijkheid nooit is afgelopen. Când eram copil, locuiam la Brașov zegt gewoon hoe de situatie in die levensfase was.

Zo werkt het

De belangrijkste functies

Gebruik het imperfectul vooral voor vier soorten informatie:

1. Gewoontes en herhaling in het verleden: În fiecare duminică mergeam la bunici. — Elke zondag gingen we naar onze grootouders.
2. Een handeling die op een bepaald moment bezig was: La ora opt citeam. — Om acht uur was ik aan het lezen.
3. Achtergrond en beschrijving: Era întuneric, bătea vântul și străzile erau goale. — Het was donker, het waaide en de straten waren leeg.
4. Toestanden, gedachten en gevoelens in een vroegere periode: Știam răspunsul, dar nu aveam curaj să vorbesc. — Ik wist het antwoord, maar ik durfde niet te spreken.

Bij toestandswerkwoorden zoals a fi (“zijn”), a avea (“hebben”), a ști (“weten”) en a vrea (“willen”) klinkt een Nederlandse vertaling met “aan het” meestal onnatuurlijk. Toch is het Roemeense principe hetzelfde: de toestand gold gedurende het bekeken moment of de beschreven periode.

De uitgangen

De herkenbare persoonsuitgangen zijn -am, -ai, -a, -am, -ați, -au. Bij veel werkwoorden staat daar een e voor, waardoor je vormen krijgt als mergeam en citeau. De eerste persoon enkelvoud en de eerste persoon meervoud zijn identiek; het onderwerp of de context maakt duidelijk of mergeam “ik ging” of “wij gingen” betekent.

Persoon	Voornaamwoord	Patroon met a lucra	Nederlandse betekenis
1e persoon enkelvoud	eu	lucram	ik werkte / was aan het werk
2e persoon enkelvoud	tu	lucrai	jij werkte
3e persoon enkelvoud	el/ea	lucra	hij/zij werkte
1e persoon meervoud	noi	lucram	wij werkten
2e persoon meervoud	voi	lucrați	jullie werkten
3e persoon meervoud	ei/ele	lucrau	zij werkten

Zoals vaak in het Roemeens mag het persoonlijk voornaamwoord weg als de persoon al duidelijk is. Lucram acasă kan dus op zichzelf “Ik werkte thuis” betekenen. Bij de dubbelzinnige vorm voor eu en noi voeg je zo nodig het voornaamwoord toe: Eu lucram acasă, dar noi lucram rar împreună.

Werkwoordgroepen

De infinitief (de woordenboekvorm, zoals “werken” in het Nederlands) helpt je het patroon te herkennen. De volgende vier werkwoorden geven de gebruikelijke modellen weer.

Werkwoordgroep	Infinitief	eu/noi	tu	el/ea	voi	ei/ele
I: werkwoorden op -a	a lucra	lucram	lucrai	lucra	lucrați	lucrau
II: werkwoorden op -ea	a vedea	vedeam	vedeai	vedea	vedeați	vedeau
III: werkwoorden op -e	a merge	mergeam	mergeai	mergea	mergeați	mergeau
IV: veel werkwoorden op -i	a citi	citeam	citeai	citea	citeați	citeau

Groep I heeft vaak het korte patroon met -a-; bij de andere modellen zie je meestal -ea-. Gebruik dit als praktische oriëntatie, niet als een regel waarmee je elke vorm blind kunt voorspellen. Vooral werkwoorden op -i en -î kunnen een andere stam of klinker hebben: a veni → veneam, a dormi → dormeam, a ști → știam en a hotărî → hotăram. Het loont daarom om bij een nieuw werkwoord meteen de eu-vorm van het imperfectul te leren. Vanuit citeam kun je gemakkelijk citeai, citea, citeam, citeați, citeau opbouwen.

Veelgebruikte bijzondere vormen

A fi (“zijn”) heeft een eigen, zeer belangrijk rijtje.

Persoon	a fi	a avea	a sta	a da
eu	eram	aveam	stăteam	dădeam
tu	erai	aveai	stăteai	dădeai
el/ea	era	avea	stătea	dădea
noi	eram	aveam	stăteam	dădeam
voi	erați	aveați	stăteați	dădeați
ei/ele	erau	aveau	stăteau	dădeau

Andere frequente vormen zijn făceam van a face, voiam van a vrea, puteam van a putea, luam van a lua en scriam van a scrie. Let vooral op eram: niet de tegenwoordige stam sunt-, maar er- vormt hier de basis.

Ontkenningen, vragen en wederkerende werkwoorden

De zinsbouw verandert nauwelijks. Zet voor een ontkenning nu vóór het werkwoord: Nu dormeam (“Ik sliep niet”). Een ja-neevraag krijgt in de schrijftaal een vraagteken en in de spreektaal een vragende intonatie: Citeai ceva? (“Was je iets aan het lezen?”).

Bij een wederkerend werkwoord staat het onbeklemtoonde voornaamwoord vóór de persoonsvorm: mă trezeam, te trezeai, se trezea, ne trezeam, vă trezeați, se trezeau. Zo’n wederkerend voornaamwoord verwijst terug naar degene die de handeling uitvoert, zoals “me” in “ik was me”.

Imperfectul tegenover perfectul compus

Het perfectul compus bestaat uit een hulpwerkwoord plus een voltooid deelwoord (een vorm zoals citit in am citit). Het presenteert een gebeurtenis meestal als afgerond en als een stap in het verhaal. Het imperfectul laat juist de duur, herhaling of achtergrond zien.

Roemeens	Nederlands	Verschil
Citeam cartea.	Ik was het boek aan het lezen.	Het lezen was bezig; de voltooiing staat niet centraal.
Am citit cartea.	Ik heb het boek gelezen.	Het boek wordt als gelezen of de leeshandeling als afgerond voorgesteld.
Mergeam des la cinema.	Ik ging vaak naar de bioscoop.	Een vroegere gewoonte.
Am mers ieri la cinema.	Ik ben gisteren naar de bioscoop gegaan.	Eén concrete gebeurtenis.
Ploua când am ieșit.	Het regende toen ik naar buiten ging.	Ploua is de achtergrond; am ieșit is de gebeurtenis.

Een tijdsbepaling beslist niet automatisch welke tijd je nodig hebt. Ieri kan samengaan met beide: Ieri la zece lucram (“Gisteren om tien uur was ik aan het werk”) tegenover Ieri am lucrat trei ore (“Gisteren heb ik drie uur gewerkt”). In de tweede zin wordt de periode van drie uur als een afgebakend geheel gezien.

Voorbeelden in context

Roemeens	Nederlands	Opmerking
Mergeam la școală în fiecare zi.	Ik ging elke dag naar school.	Terugkerende gewoonte.
Când eram mic, jucam fotbal după școală.	Toen ik klein was, voetbalde ik na school.	Levensfase en gewoonte.
Citeai ceva când te-am sunat?	Was je iets aan het lezen toen ik je belde?	Lopende handeling onderbroken door een gebeurtenis.
Era frumos afară și copiii se jucau în parc.	Het was mooi weer en de kinderen speelden in het park.	Beschrijving van de scène.
La miezul nopții încă lucram.	Om middernacht was ik nog aan het werk.	Bezig op een bepaald tijdstip.
În timp ce eu găteam, Andrei spăla vasele.	Terwijl ik kookte, deed Andrei de afwas.	Twee gelijktijdige handelingen.
Pe atunci locuiam la Cluj și nu aveam mașină.	Destijds woonde ik in Cluj en had ik geen auto.	Twee toestanden in dezelfde periode.
De obicei, bunica ne citea o poveste seara.	Gewoonlijk las oma ons ’s avonds een verhaal voor.	Herhaling, aangekondigd door de obicei.
Nu știam că magazinul era închis.	Ik wist niet dat de winkel gesloten was.	Een vroegere toestand of kennis.
Ce făceați când s-a oprit curentul?	Wat waren jullie aan het doen toen de stroom uitviel?	Beleefde of meervoudige aanspreekvorm.
Voiam să vă întreb ceva.	Ik wilde u iets vragen.	Beleefde, verzachtende formulering.
În fiecare vară mergeam la mare, dar anul trecut am rămas acasă.	Elke zomer gingen we naar zee, maar vorig jaar bleven we thuis.	Gewoonte tegenover één afwijkende gebeurtenis.

Veelgemaakte fouten

Een eenmalige gebeurtenis automatisch in het imperfectul zetten

• Onjuist: Ieri mergeam la muzeu. — bedoeld als: “Gisteren ben ik naar het museum gegaan.”
• Juist: Ieri am mers la muzeu.
• Waarom: Zonder een lopend kader betekent de mededeling één afgerond bezoek. Ieri la zece mergeam spre muzeu is wél goed: om tien uur was je onderweg naar het museum.

Het Nederlandse “was” altijd met era vertalen

• Onjuist: Ieri era un accident la colț. — bedoeld als: “Gisteren gebeurde er op de hoek een ongeluk.”
• Juist: Ieri a fost un accident la colț.
• Waarom: Het Nederlandse “was” kan ook naar een eenmalig voorval verwijzen. Era past bij een toestand of achtergrond, bijvoorbeeld Strada era blocată (“De straat was afgesloten”).

Eu en noi door de uitgang proberen te onderscheiden

• Onduidelijk: Lucram până târziu.
• Duidelijker indien nodig: Eu lucram până târziu of Noi lucram până târziu.
• Waarom: De eerste persoon enkelvoud en meervoud hebben dezelfde vorm. Vaak maakt de context het verschil al duidelijk; voeg anders het onderwerp toe.

De stam van de tegenwoordige tijd kopiëren

• Onjuist: Eu suntam obosit.
• Juist: Eu eram obosit.
• Waarom: Vooral a fi moet je apart leren. Ook vormen als veneam, făceam en dădeam zijn betrouwbaarder als geheel dan als gok op basis van de tegenwoordige tijd.

Twee gelijktijdige situaties als losse gebeurtenissen voorstellen

• Minder passend: În timp ce am gătit, el a spălat vasele. — als je bedoelt dat beide handelingen tegelijk bezig waren.
• Passend: În timp ce găteam, el spăla vasele.
• Waarom: Voor twee processen die je in hun verloop bekijkt, gebruik je meestal tweemaal het imperfectul. De voltooide tijden kunnen wel als je twee afgeronde taken samenvat; de bedoelde kijkrichting is dus bepalend.

Gebruiksnotities

Woorden als mereu (“altijd”), de obicei (“gewoonlijk”), pe atunci (“destijds”), în fiecare zi (“elke dag”) en în timp ce (“terwijl”) komen vaak met het imperfectul voor. Het zijn nuttige aanwijzingen, maar geen automatische schakelaars. Mereu m-a ajutat kan bijvoorbeeld een hele afgesloten periode samenvatten als “Hij/zij heeft me altijd geholpen”. Kijk dus naast het tijdswoord ook naar de betekenis van de hele zin.

Met când (“toen/wanneer”) zijn verschillende combinaties mogelijk. In Când găteam, a sunat telefonul was het koken bezig en onderbrak het telefoontje de scène. In Când a sunat telefonul, am răspuns volgen twee afgeronde gebeurtenissen elkaar op. En in Când eram copil, mergeam des la țară leidt când een vroegere levensfase in.

Het imperfectul is in zowel gesproken als geschreven standaardroemeens heel gewoon. Het is dus geen literaire tijd. In verhalen wisselt het voortdurend af met perfectul compus: het imperfectul bouwt de scène op, terwijl perfectul compus het verhaal vooruit laat gaan.

Voor beleefdheid hoor je vaak voiam of doream (“ik wilde”). Voiam să vă întreb... klinkt minder bruusk dan een directe aankondiging. In het Nederlands doen “ik wilde even vragen” en “ik wou vragen” iets vergelijkbaars. Voor een expliciet beleefd verzoek blijft de conditionalis ook gebruikelijk: Aș dori o cafea (“Ik zou graag een koffie willen”).

Verder dan de basis

Perspectief in verhalen en indirecte weergave

Het imperfectul kan een toestand weergeven vanuit een moment in het verleden: A spus că era obosit (“Hij zei dat hij moe was”). Era plaatst de vermoeidheid bij het moment van spreken. Dat is geen mechanische regel dat na a spus că altijd een verleden tijd moet volgen; de spreker kiest de tijd die bij de bedoelde tijdsrelatie past.

Een verteller kan bovendien met meerdere imperfecta een scène openhouden: Oamenii vorbeau încet, muzica se auzea din grădină, iar Maria privea pe fereastră. Daarna markeert een perfectum de omslag: Deodată, cineva a bătut la ușă. Dit contrast is een van de belangrijkste middelen om een Roemeens verhaal natuurlijk te laten verlopen.

Verzachting, bijna-gebeurtenissen en spel

Naast gewone verleden tijd bestaan enkele gevorderde toepassingen:

• Voiam să vă spun că... verzacht wat je gaat zeggen: “Ik wilde u zeggen dat ...”
• Era să cad. betekent “Ik viel bijna.” De constructie era să + werkwoord presenteert iets dat op het punt stond te gebeuren maar doorgaans niet gebeurde.
• Kinderen of volwassenen die een denkbeeldige rolverdeling afspreken, kunnen zeggen: Eu eram doctorul și tu erai pacientul (“Ik was zogenaamd de dokter en jij de patiënt”). Dit heet soms het speelse of ludieke imperfectum.

Informele voorwaardelijke zinnen

In informele spreektaal kun je Dacă știam, veneam horen met de betekenis “Als ik het had geweten, was ik gekomen”. Beide werkwoorden staan uiterlijk in het imperfectul, maar de hele zin drukt een niet-werkelijke situatie in het verleden uit. Voor verzorgde, neutrale taal is Dacă aș fi știut, aș fi venit de veiligste vorm. Leer de korte variant eerst herkennen; gebruik hem pas wanneer je gevoel hebt voor het register.

Oefentips

1. Maak paren met één betekenisverschil. Schrijf bijvoorbeeld citeam naast am citit en mergeam naast am mers. Voeg aan elke vorm een passende tijdsbepaling toe: la ora opt, în fiecare zi, ieri of deodată.
2. Beschrijf een oude foto in twee lagen. Gebruik het imperfectul voor weer, plaats, kleding en bezigheden. Voeg daarna met perfectul compus één gebeurtenis toe die op dat moment plaatsvond.
3. Leer vormen vanuit de eerste persoon. Noteer bij elk nieuw werkwoord de infinitief, de tegenwoordige tijd en de eu-vorm van het imperfectul: a veni — vin — veneam. Zeg daarna hardop de zes personen; let extra op het gelijke eu/noi en op voi met -ați.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Perfectul compus — de belangrijkste afgeronde verleden tijd waarmee je het imperfectul voortdurend contrasteert.
• Volgende stap: Mai-mult-ca-perfectul — drukt uit dat iets al vóór een ander moment in het verleden was gebeurd.