Onde, cujo en o qual in het Portugees

In het kort

Gebruik onde als het voorafgaande woord een plaats is: a cidade onde moro. Gebruik bij tijd meestal em que: o dia em que cheguei. Cujo, cuja, cujos, cujas drukken bezit uit en richten zich naar het bezeten woord, terwijl o qual, a qual, os quais, as quais vooral na een voorzetsel nuttig zijn: a razão pela qual vim.

Overzicht

Met een relatieve bijzin voeg je informatie toe aan een persoon, zaak of plaats die al genoemd is. Zo combineert A cidade é tranquila met Moro nessa cidade tot A cidade onde moro é tranquila. Het woord cidade, waar de bijzin naar terugwijst, heet het antecedent (het eerder genoemde woord). Het relatieve woord voorkomt dat je cidade nog eens moet herhalen.

Op A2-niveau heb je waarschijnlijk al que en quem gezien: o livro que comprei en a pessoa com quem falei. Op B1 komen daar vormen bij waarmee je preciezer over plaats en bezit spreekt. Je leert ook hoe een voorzetsel — een kort woord als em, de, com of por — bepaalt welk relatief woord past.

Voor Nederlandstaligen is vooral Nederlands waar verraderlijk. In het Nederlands kun je spreken over de stad waar je woont, de dag waarop iets gebeurde en de reden waarom je kwam. Het Portugees verdeelt die functies over verschillende vormen. Onde is in verzorgd Portugees in de eerste plaats plaatselijk; tijd, reden en andere abstracte verbanden vragen meestal om em que, por que of een vorm van o qual.

Hoe het werkt

Eerst bepalen welk verband je uitdrukt

Kijk niet alleen naar de Nederlandse vertaling. Stel eerst vast wat de tweede mededeling aan het antecedent toevoegt.

Verband	Gewone Portugese vorm	Voorbeeld	Betekenis
plaats	onde	o bairro onde vivo	de wijk waar ik woon
richting naar een plaats	aonde	a praia aonde fomos	het strand waar we naartoe gingen
herkomst	de onde	a região de onde ele vem	de streek waar hij vandaan komt
route	por onde	o caminho por onde passámos	de weg waarlangs we liepen
tijd of situatie	em que	o ano em que nasceu	het jaar waarin hij werd geboren
bezit	cujo/a/os/as	a mulher cujo filho conheci	de vrouw van wie ik de zoon ontmoette
ander verband met voorzetsel	voorzetsel + que/quem/o qual	a razão pela qual saí	de reden waarom ik vertrok

Onde: een plaats waar iets gebeurt

Onde verwijst naar een plaats en heeft zelf de betekenis “waar” of “waarin”. Het verandert niet voor mannelijk, vrouwelijk, enkelvoud of meervoud.

• a casa onde cresci — het huis waar ik ben opgegroeid
• as cidades onde trabalhei — de steden waar ik heb gewerkt
• o restaurante onde almoçámos — het restaurant waar we lunchten

Een organisatie kan ook als plaats worden voorgesteld: a empresa onde trabalho is heel normaal als je het bedrijf als werkplek bedoelt. Em que is dan vaak eveneens mogelijk: a empresa em que trabalho. Die tweede versie klinkt wat zorgvuldiger of formeler, maar de betekenis blijft vrijwel gelijk.

Gebruik onde niet automatisch zodra de Nederlandse vertaling waar bevat. Een dag, reden, probleem of omstandigheid is geen plaats:

• o dia em que nos conhecemos — de dag waarop we elkaar leerden kennen
• a situação em que nos encontramos — de situatie waarin we ons bevinden
• o motivo por que protestaram — de reden waarom ze protesteerden

In alledaagse Portugese gesprekken komt abstract onde wel voor. Als leerder bouw je echter een betrouwbaarder patroon op door onde voor plaatsen te bewaren.

Onde met a, de en por

Het Portugese werkwoord bepaalt soms welk voorzetsel nodig is. Onde kan daardoor een voorzetsel krijgen:

Vorm	Kernbetekenis	Voorbeeld
onde	waar, op welke plaats	Sei onde ela mora.
aonde (a + onde)	waarheen, naar welke plaats	Não sei aonde ele vai.
de onde	waarvandaan, uit welke plaats	Esta é a cidade de onde venho.
por onde	waarlangs, door welke plaats	Mostrou-nos a porta por onde saiu.

Het traditionele onderscheid is eenvoudig: bij estar, morar, ficar en andere werkwoorden zonder beweging naar een doel gebruik je onde; bij een werkwoord met a gebruik je aonde: ir a, chegar a. In informele Braziliaanse spreektaal wordt onde vaak ook voor richting gebruikt. In formeel taalgebruik en op examens is het nuttig het onderscheid wel te maken.

Em que voor tijd en omstandigheden

Em que bestaat uit het voorzetsel em plus het onveranderlijke que. Het past vooral bij een tijdstip, periode, fase, toestand of situatie die in het Portugees met em wordt verbonden.

• a semana em que começámos o curso — de week waarin we met de cursus begonnen
• o momento em que tudo mudou — het moment waarop alles veranderde
• uma fase em que trabalhava muito — een periode waarin ik veel werkte
• as condições em que vivem — de omstandigheden waarin zij leven

Nederlands maakt vaak verschil tussen waarop en waarin; het Portugees kan in al deze voorbeelden em que gebruiken. Ook no qual, na qual, nos quais, nas quais zijn mogelijk, vooral in een formelere tekst.

Quando kan zelfstandig een bijzin over tijd openen: Quando cheguei, a reunião já tinha começado (“Toen ik aankwam, was de vergadering al begonnen”). Na een genoemd zelfstandig naamwoord is em que meestal de veilige keuze: o dia em que cheguei.

Cujo: bezit in één compacte constructie

Cujo verbindt een eigenaar met iets dat bij die eigenaar hoort. Vergelijk deze twee mededelingen:

• Conheci um escritor. — Ik ontmoette een schrijver.
• Os romances do escritor são famosos. — De romans van de schrijver zijn beroemd.

Samen worden ze: Conheci um escritor cujos romances são famosos. Het Nederlands gebruikt hier “van wie de romans” of soms “wiens romans”.

De vorm van cujo wordt bepaald door het bezeten zelfstandig naamwoord (het woord voor wat iemand heeft), niet door de eigenaar:

Bezeten woord	Vorm	Voorbeeld
mannelijk enkelvoud	cujo	a médica cujo consultório fica aqui
vrouwelijk enkelvoud	cuja	o vizinho cuja bicicleta desapareceu
mannelijk meervoud	cujos	a autora cujos livros vendem bem
vrouwelijk meervoud	cujas	o aluno cujas notas melhoraram

Denk dus van rechts naar links: bicicleta is vrouwelijk enkelvoud, daarom cuja, ongeacht of de eigenaar o vizinho of a vizinha is.

Na cujo staat geen lidwoord. Het bezeten woord volgt rechtstreeks:

• correct: o professor cuja filha estuda aqui
• niet correct: o professor cuja a filha estuda aqui

Er kan wel een ander bepalend woord staan als de betekenis dat vereist, bijvoorbeeld cujo primeiro livro (“wiens eerste boek”). Cujo kan naar mensen én zaken terugverwijzen: uma lei cujos efeitos ainda não conhecemos (“een wet waarvan we de gevolgen nog niet kennen”).

O qual na qual, pela qual en andere combinaties

De reeks o qual, a qual, os quais, as quais richt zich naar het antecedent. Anders dan cujo, dat naar het volgende bezeten woord kijkt, kijkt o qual dus terug.

Antecedent	Vorm zonder voorzetsel	Voorbeeld met voorzetsel
mannelijk enkelvoud	o qual	o tema sobre o qual falámos
vrouwelijk enkelvoud	a qual	a razão pela qual telefonei
mannelijk meervoud	os quais	os projetos nos quais participei
vrouwelijk meervoud	as quais	as regras às quais obedecemos

Voorzetsel en lidwoord trekken vaak samen:

• em + o qual → no qual
• de + as quais → das quais
• por + a qual → pela qual
• a + as quais → às quais

Na korte voorzetsels zijn vaak meerdere vormen mogelijk. A pessoa com quem falei is neutraal en natuurlijk; a pessoa com a qual falei is formeler. Bij zaken kun je bijvoorbeeld o assunto de que falámos of formeler o assunto do qual falámos zeggen. Na langere voorzetseluitdrukkingen is o qual bijzonder duidelijk: o acordo segundo o qual..., a mesa em cima da qual....

Zonder voorzetsel is gewoon que meestal de natuurlijkste keuze. Zeg dus eerder o carro que comprei dan o carro o qual comprei.

Voorbeelden in context

Portugees	Nederlands	Opmerking
A cidade onde moro tem muitos parques.	De stad waar ik woon heeft veel parken.	Plaats zonder richting.
Visitámos a escola onde a minha mãe estudou.	We bezochten de school waar mijn moeder heeft gestudeerd.	De school wordt als plaats opgevat.
Este é o caminho por onde vamos todos os dias.	Dit is de weg waarlangs we elke dag gaan.	Por geeft de route aan.
A aldeia de onde ela vem fica nas montanhas.	Het dorp waar zij vandaan komt ligt in de bergen.	De drukt herkomst uit.
A praia aonde fomos estava quase vazia.	Het strand waar we naartoe gingen was bijna leeg.	Ir a leidt tot aonde.
Nunca esquecerei o dia em que chegámos a Lisboa.	Ik zal de dag waarop we in Lissabon aankwamen nooit vergeten.	Een tijdsaanduiding vraagt em que.
Houve um momento em que ninguém falou.	Er was een moment waarop niemand iets zei.	Tijdstip, geen plaats.
Não gostei da maneira como ele respondeu.	Ik vond de manier waarop hij antwoordde niet prettig.	Bij maneira is como hier idiomatisch.
Conheci a mulher cuja casa visitaste.	Ik heb de vrouw ontmoet van wie jij het huis bezocht.	Cuja hoort bij casa.
O músico cujo primeiro álbum ganhou o prémio vive aqui.	De muzikant wiens eerste album de prijs won woont hier.	Cujo hoort bij álbum.
É uma associação cujos membros trabalham como voluntários.	Het is een vereniging waarvan de leden als vrijwilliger werken.	Mannelijk meervoud: cujos.
Li uma reportagem cujas conclusões me surpreenderam.	Ik las een reportage waarvan de conclusies me verbaasden.	Vrouwelijk meervoud: cujas.
Esta é a razão pela qual decidi ficar.	Dit is de reden waarom ik besloot te blijven.	Por + a qual wordt pela qual.
Os colegas com os quais viajei já voltaram.	De collega’s met wie ik reisde zijn al terug.	Formele variant van com quem.
Precisamos dos documentos aos quais ela se referiu.	We hebben de documenten nodig waarnaar zij verwees.	Referir-se a behoudt het voorzetsel a.

Veelgemaakte fouten

Elk Nederlands “waar” met onde vertalen

• Niet zo: O ano onde comecei a estudar português foi intenso.
• Wel: O ano em que comecei a estudar português foi intenso.
• Waarom: Een jaar is een tijdsperiode, geen plaats. Nederlands “waarin” wordt hier Portugees em que.

Cujo met de eigenaar laten overeenkomen

• Niet zo: O homem cujo filha mora no Porto...
• Wel: O homem cuja filha mora no Porto...
• Waarom: Het volgende woord, filha, is vrouwelijk enkelvoud. Daarom kies je cuja; het geslacht van homem doet er niet toe.

Een lidwoord na cujo toevoegen

• Niet zo: A escritora cujos os livros li...
• Wel: A escritora cujos livros li...
• Waarom: Cujo bevat al de bepalende bezitsfunctie. O, a, os, as staan er niet nog eens achter.

Het voorzetsel van het werkwoord verliezen

• Niet zo: A pessoa que falei ontem ligou-me.
• Wel: A pessoa com quem falei ontem ligou-me.
• Waarom: Je zegt falar com alguém. Dat com blijft ook in de relatieve bijzin staan. Anders dan in informeel Nederlands kan het Portugese voorzetsel ook niet achteraan blijven hangen.

O qual gebruiken alsof het altijd hetzelfde is

• Niet zo: A empresa para o qual trabalho...
• Wel: A empresa para a qual trabalho...
• Waarom: A qual verwijst terug naar het vrouwelijke woord empresa. Bij een meervoud zou je para as quais of para os quais gebruiken.

Onde en aonde willekeurig afwisselen

• Niet zo: A cidade aonde moro é pequena.
• Wel: A cidade onde moro é pequena.
• Waarom: Morar beschrijft verblijf op een plaats, geen beweging naar een doel. Aonde past bij een constructie met a, zoals ir a.

Gebruiksnotities

Onde is in zowel Europees als Braziliaans Portugees zeer gewoon. De grens met aonde is in informele Braziliaanse taal minder streng: veel sprekers gebruiken onde ook bij een bestemming. In verzorgde schrijftaal blijft het onderscheid tussen locatie en richting een bruikbare norm.

Cujo is correct en productief, maar klinkt in een spontaan gesprek vaak formeel. Vooral in Brazilië kiezen sprekers geregeld een lossere herformulering. O rapaz cujo carro avariou kan bijvoorbeeld worden O rapaz que teve o carro avariado. In nieuwsberichten, zakelijke teksten, literatuur en examens kom je cujo juist veel tegen. Je moet de vorm dus zeker herkennen, ook als je hem zelf vooral in geschreven taal gebruikt.

O qual helpt dubbelzinnigheid voorkomen. In een lange zin kan het lidwoord duidelijk maken naar welk woord de bijzin verwijst. Toch maakt veelvuldig gebruik de tekst zwaar. In een gewoon gesprek zijn que, quem en onde meestal korter en natuurlijker als het benodigde verband daarmee helder blijft.

Let ten slotte op vaste combinaties van Portugese werkwoorden. Een Nederlandse vertaling voorspelt het voorzetsel niet altijd. Leer daarom gostar de, falar com, referir-se a, precisar de en participar em/de als geheel. Het voorzetsel verschijnt vóór het relatieve woord: o livro de que gosto, a colega com quem falei, o tema ao qual ela se referiu.

Verder dan de basis

Een voorzetsel vóór cujo

Ook cujo kan een voorzetsel vóór zich krijgen wanneer de grammaticale rol van het bezeten woord dat vraagt:

• o autor de cujos livros gosto — de auteur van wiens boeken ik houd
• a investigadora com cuja equipa colaborámos — de onderzoekster met wier team we samenwerkten

In het eerste voorbeeld hoort de bij gostar de livros; in het tweede hoort com bij colaborar com a equipa. De overeenkomst blijft hetzelfde: livros geeft cujos, equipa geeft cuja. Zulke zinnen zijn vooral kenmerkend voor verzorgde en formele schrijftaal.

Komma’s veranderen de informatiewaarde

Een beperkende relatieve bijzin bepaalt over welke persoon of zaak je spreekt:

• As cidades onde há metro atraem muitos trabalhadores. — De steden waar een metro is, trekken veel werknemers aan.

Een uitbreidende relatieve bijzin geeft alleen extra informatie en staat tussen komma’s:

• Coimbra, onde estudei durante quatro anos, fica junto ao Mondego. — Coimbra, waar ik vier jaar studeerde, ligt aan de Mondego.

Bij de tweede zin is al duidelijk welke stad bedoeld wordt. De bijzin voegt slechts achtergrondinformatie toe. Dit onderscheid bestaat ook in het Nederlands, waardoor de Portugese komma’s vaak intuïtief aanvoelen.

Por que en pelo qual

Na woorden als razão en motivo kun je in verzorgde taal zowel een korte als een expliciete vorm tegenkomen:

• a razão por que saí
• a razão pela qual saí

Beide betekenen “de reden waarom ik vertrok”. Pela qual is voor veel leerders makkelijker te herkennen en klinkt expliciet. Verwar het losse relatieve por que hier niet met porque, dat “omdat” betekent: Saí porque estava cansado.

O que is niet hetzelfde als o qual

O que verwijst vaak naar een hele voorafgaande gedachte of betekent “wat/datgene wat”:

• Ele recusou o convite, o que me surpreendeu. — Hij wees de uitnodiging af, wat me verbaasde.
• Não entendi o que disseste. — Ik begreep niet wat je zei.

O qual verwijst daarentegen naar een concreet antecedent en komt vaak na een voorzetsel: o convite ao qual ele se referiu. De uiterlijke gelijkenis tussen o que en o qual betekent dus niet dat ze zomaar uitwisselbaar zijn.

Oefentips

1. Sorteer eerst op betekenis. Schrijf vijf antecedenten op — bijvoorbeeld cidade, dia, autora, razão, colegas — en bepaal of de volgende informatie over plaats, tijd, bezit of een voorzetselverband gaat. Maak pas daarna de volledige zin.
2. Lees bij cujo altijd één woord vooruit. Zeg hardop: carro → cujo, casa → cuja, livros → cujos, ideias → cujas. Zo train je de overeenkomst met het bezeten woord in plaats van met de eigenaar.
3. Noteer werkwoorden met hun voorzetsel. Maak kaartjes met paren als falar com → com quem, gostar de → de que/do qual en referir-se a → a que/ao qual. Daarmee oefen je tegelijk woordenschat en correcte relatieve zinnen.

Gerelateerde concepten

• Eerst leren: Relatieve voornaamwoorden que en quem — de basis voor relatieve bijzinnen over personen en zaken, en noodzakelijk voor het contrast met onde, cujo en o qual.