Onbepaalde voornaamwoorden in het Nederlands

Kort gezegd

Met een onbepaald voornaamwoord verwijs je naar een persoon of zaak zonder precies te zeggen wie of wat: iemand, niemand, iets, niets, iedereen en alles. Gebruik sommigen/anderen zonder zelfstandig naamwoord voor groepen mensen, en elk/elke om de leden van een groep één voor één te bedoelen.

Overzicht

Een voornaamwoord is een woord dat naar een persoon, dier of zaak verwijst zonder die telkens bij naam te noemen. Bij een onbepaald voornaamwoord blijft die persoon of zaak onbekend, niet genoemd of niet precies afgebakend. In Er staat iemand voor de deur weten we bijvoorbeeld dat er een persoon staat, maar niet wie. In Niemand reageert is er juist geen persoon die reageert.

Deze woorden komen voortdurend voor in gesprekken, berichten en praktische situaties. Op A2-niveau is vooral het kernverschil belangrijk: iemand/niemand gebruik je voor personen, iets/niets voor zaken, iedereen/alles voor een volledige groep en sommige(n)/andere(n) voor delen van een groep. De woorden elk en elke verdelen de aandacht over afzonderlijke leden: elk boek, elke cursist.

Omdat de uitleg én de voorbeelden hier Nederlands zijn, hoef je niets via een andere taal te vertalen. Let liever op de patronen binnen het Nederlands: een enkelvoudige persoonsvorm na iedereen, geen extra niet na niemand of niets, en de spelling met of zonder -n bij sommige(n) en andere(n).

Hoe het werkt

Personen en zaken

Het onderwerp (wie of wat iets doet of in een toestand is) bepaalt de vorm van de persoonsvorm. De belangrijkste woorden gedragen zich grammaticaal meestal als enkelvoud, ook wanneer hun betekenis veel personen of zaken omvat.

Betekenis	Personen	Zaken of situaties	Voorbeeld
één onbekende of niet-genoemde	iemand	iets	Iemand heeft iets laten liggen.
geen enkele	niemand	niets	Niemand kwam; ik zag niets.
de volledige groep	iedereen	alles	Iedereen is klaar; alles staat klaar.

Iemand en iets passen in bevestigende zinnen en in neutrale vragen:

• Iemand belt je vanmiddag.
• Wil iemand koffie?
• Ik moet je iets vertellen.
• Heb je iets gevonden?

Niemand en niets maken de zin al ontkennend. Er is daarom normaal geen extra niet of geen nodig:

• Niemand belde mij.
• Ik hoorde niets.
• Er is niemand in de keuken.
• We hebben niets gekocht.

Vergelijk ook een neutrale vraag met een vraag waarin de spreker al een ontkennend antwoord verwacht of verbaasd is:

• Heb je iets gegeten? — een open, neutrale vraag.
• Heb je niets gegeten? — de spreker denkt dat je niet hebt gegeten of vindt dat opvallend.

Iedereen en alles: veel in betekenis, enkelvoud in grammatica

Iedereen verwijst naar alle personen in een groep, maar krijgt een enkelvoudige persoonsvorm. Alles verwijst naar alle bedoelde zaken samen en is ook enkelvoudig.

• Iedereen is welkom.
• Iedereen heeft een kaartje.
• Alles ligt op tafel.
• Alles komt goed.

Het verschil tussen iedereen en allemaal is vooral de zinsbouw. Iedereen kan zelf het onderwerp zijn: Iedereen vertrekt. Allemaal hoort vaak bij een al genoemd meervoud: De gasten vertrekken allemaal of We vertrekken allemaal.

Sommige, sommigen, andere en anderen

Deze vormen vragen extra aandacht. Staat er een zelfstandig naamwoord bij — een woord voor een persoon of zaak — dan gebruik je sommige of andere als bepaling voor dat woord:

• sommige studenten
• andere buren
• sommige vragen
• andere oplossingen

Staat er geen zelfstandig naamwoord en bedoel je zelfstandig een groep mensen, dan krijgen de vormen meestal -n:

• Sommigen komen vroeg; anderen komen later.
• Sommigen van ons kennen de stad al.
• De een wil praten, de ander wil luisteren.

Gaat het om zaken, dan komt er geen -n:

• Sommige zijn goedkoop, andere zijn duur.
• Ik heb meerdere voorstellen gelezen; sommige waren heel praktisch.

In een zin als Sommige cursisten oefenen thuis, andere in de bibliotheek is cursisten bij andere eenvoudig aan te vullen. Daarom blijft andere zonder -n mogelijk. Wil je zelfstandig en algemeen naar personen verwijzen, zoals in Sommigen zeggen ja, anderen zeggen nee, dan is de vorm met -n de duidelijke standaardkeuze.

Elk en elke

Elk/elke betekent dat je alle leden van een groep afzonderlijk bekijkt. De vorm volgt het zelfstandig naamwoord:

Soort zelfstandig naamwoord	Vorm	Voorbeelden
enkelvoudig het-woord	elk	elk huis, elk antwoord, elk kind
enkelvoudig de-woord	elke	elke dag, elke vraag, elke deelnemer

Gebruik in de basis geen meervoud direct na elk/elke: niet elke dagen, maar elke dag. Bij een herhaalde periode is een telwoord wel mogelijk: elke drie dagen.

Zonder zelfstandig naamwoord komen vooral constructies met van voor:

• Elk van deze boeken heeft een register.
• Elk van ons kreeg een sleutel.
• Ieder van de deelnemers mag één vraag stellen.

Bij personen klinkt ieder/iedere vaak natuurlijker dan elk/elke: iedere bezoeker, iedereen, ieder van ons. Bij concrete zaken is elk heel gewoon: elk hoofdstuk, elk probleem.

Uitbreidingen met anders en een bijvoeglijk naamwoord

Met anders maak je veel nuttige combinaties:

• iemand anders — een andere persoon
• niemand anders — geen andere persoon
• iets anders — een andere zaak of mogelijkheid
• niets anders — geen andere zaak of mogelijkheid
• iedereen anders — alle overige personen
• alles anders — alle overige zaken

Na iets, niets, veel en weinig krijgt een bijvoeglijk naamwoord — een woord dat een eigenschap noemt — vaak een -s:

• iets lekkers
• niets bijzonders
• veel interessants
• weinig nieuws

Hetzelfde patroon komt ook bij personen voor: iemand aardigs en niemand bekends. In al deze voorbeelden blijft de persoon of zaak onbepaald; het bijvoeglijk naamwoord voegt alleen een eigenschap toe.

Voorbeelden in context

Nederlands	Betekenis in eenvoudiger Nederlands	Opmerking
Is daar iemand?	Is daar een persoon?	Neutrale vraag over een onbekende persoon.
Er heeft iemand voor je gebeld.	Een niet-genoemde persoon heeft gebeld.	Iemand kan ook na de persoonsvorm staan.
Niemand wist het antwoord.	Geen enkele persoon wist het.	Niemand maakt de zin al ontkennend.
Ik weet niets.	Ik weet helemaal geen informatie hierover.	Geen extra niet nodig.
Wil je iets drinken?	Wil je een niet nader genoemd drankje?	Open aanbod met iets.
Ze heeft niets bijzonders gezegd.	Wat ze zei, was niet bijzonder.	Bijvoeglijk naamwoord met -s.
Iedereen is welkom.	Alle personen mogen komen.	Enkelvoud: is, niet zijn.
Alles ligt nog in de auto.	Alle bedoelde spullen liggen daar.	Alles verwijst naar zaken.
Sommige mensen werken thuis.	Een deel van de mensen werkt thuis.	Sommige staat vóór een zelfstandig naamwoord.
Sommigen zeggen ja, anderen zeggen nee.	Een deel van de mensen is voor; een ander deel is tegen.	Zelfstandig gebruikt voor personen: -n.
Sommige waren beschadigd, maar andere niet.	Een deel van de zaken was beschadigd.	Voor zaken geen -n.
Elke gast krijgt een naamkaartje.	De gasten krijgen één voor één een kaartje.	Gast is een de-woord.
Elk formulier moet ondertekend zijn.	Dit geldt afzonderlijk voor alle formulieren.	Formulier is een het-woord.
Iemand anders neemt mijn dienst over.	Een andere persoon werkt in mijn plaats.	Vaste combinatie met anders.
Niet iedereen kan vrijdag.	Een deel van de mensen kan vrijdag niet.	Dit betekent niet hetzelfde als niemand.

Veelgemaakte fouten

Een extra ontkenning toevoegen

• Onjuist in standaardtaal: Ik heb niemand niet gezien.
• Juist: Ik heb niemand gezien.
• Waarom: Niemand bevat de ontkenning al. In sommige regionale spreektaal hoor je een dubbele ontkenning, maar gebruik die niet als neutrale standaardvorm.

Hetzelfde geldt voor niets: zeg We hebben niets besteld, niet We hebben niets niet besteld. Een tweede ontkenning kan in bijzondere zinnen een eigen betekenis hebben, maar is geen versterking die een beginner nodig heeft.

Meervoud gebruiken na iedereen

• Onjuist: Iedereen zijn klaar.
• Juist: Iedereen is klaar.
• Waarom: Iedereen omvat veel personen, maar is grammaticaal enkelvoud.

Iemand en iets verwisselen

• Onjuist: Er ligt iemand op tafel als je een onbekend voorwerp bedoelt.
• Juist: Er ligt iets op tafel.
• Waarom: Iemand verwijst naar een persoon; iets verwijst naar een zaak, gebeurtenis of idee.

De -n bij personen vergeten of bij zaken toevoegen

• Minder goed: Sommige willen vertrekken wanneer je zelfstandig mensen in het algemeen bedoelt.
• Juist: Sommigen willen vertrekken.
• Ook juist voor zaken: Sommige zijn al verkocht.
• Waarom: Zelfstandig gebruikte vormen voor personen krijgen doorgaans -n; vormen voor zaken niet.

Niet iedereen en niemand gelijk behandelen

• Onjuist bedoeld: Niemand begreep de uitleg wanneer een deel het wel begreep.
• Juist: Niet iedereen begreep de uitleg.
• Waarom: Niemand betekent nul personen. Niet iedereen betekent minder dan de hele groep; één of meer personen kunnen het dus wel begrijpen.

Elk en elke verkeerd kiezen

• Onjuist: elke boek / elk vergadering
• Juist: elk boek / elke vergadering
• Waarom: Gebruik elk bij een enkelvoudig het-woord en elke bij een enkelvoudig de-woord.

Gebruiksnotities

In alledaagse gesprekken gebruiken mensen vaak wat waar ook iets mogelijk is: Wil je wat drinken? klinkt meestal losser dan Wil je iets drinken? In een ontkennende zin blijft niets duidelijk en compact: Ik wil niets drinken. Ook niks komt zeer vaak voor in informele spreektaal. Niets is de neutrale vorm voor zowel spreken als schrijven; niks past vooral bij een losse toon.

Voor personen is niemand in alle registers gewoon. Bij bezit bestaan compacte vormen als iemands jas en niemands schuld. Ieders verantwoordelijkheid betekent ‘de verantwoordelijkheid van iedereen’ en klinkt iets formeler. In gesprekken hoor je ook omschrijvingen zoals de jas van iemand.

Geen is geen vervanging voor elk onbepaald voornaamwoord. Het staat normaal bij een zelfstandig naamwoord: Ik heb geen kaartje. Zonder genoemd zelfstandig naamwoord gebruik je vaak niets of niemand: Ik heb niets gehoord en Ik heb niemand gesproken.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

De volgende punten hoef je op A2 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later vaak tegenkomen.

Na een woord voor personen begint een betrekkelijke bijzin — een bijzin die extra informatie geeft — meestal met die: Iemand die hier werkt, kan je helpen en Niemand die ik ken, woont daar. Na woorden voor zaken is wat heel gebruikelijk: iets wat ik niet begrijp, niets wat haast heeft en alles wat je nodig hebt. In verzorgde taal komt na iets ook dat voor: iets dat veel tijd kost.

De plaats van het onbepaalde voornaamwoord kan het accent veranderen. Iemand heeft de deur geopend legt gemakkelijk nadruk op het bestaan van een persoon. Er heeft iemand de deur geopend presenteert die persoon als nieuwe informatie. Beide zijn mogelijk; de er-constructie klinkt vaak natuurlijk wanneer je voor het eerst meldt dat er iemand of iets is.

Let ook op het bereik van niet. Niemand kwam betekent dat nul personen kwamen. Niet iedereen kwam betekent dat slechts een deel kwam. Hij is niet iemand die snel opgeeft ontkent niet dat hij een persoon is; de hele groep iemand die snel opgeeft wordt ontkend. Zulke verschillen worden belangrijker in langere teksten en discussies.

Ten slotte kan elk nadrukkelijk distributief zijn: het geldt voor ieder lid apart. Vergelijk De teams kregen samen één prijs met Elk team kreeg een prijs. In de tweede zin kreeg ieder team zijn eigen prijs. Dat betekenisverschil is belangrijker dan alleen de keuze tussen elk en elke.

Oefentips

1. Maak drie vaste paren. Oefen hardop met iemand–niemand, iets–niets en iedereen–alles. Maak bij elk paar een bevestigende zin, een vraag en een ontkennende zin.
2. Controleer persoonsvorm en -n. Onderstreep in een korte tekst iedereen en kijk of de persoonsvorm enkelvoudig is. Markeer daarna sommige(n) en andere(n) en bepaal: gaat het zelfstandig om mensen, om zaken, of staat er een zelfstandig naamwoord bij?
3. Train het betekenisverschil. Verander Iedereen kwam eerst in Niet iedereen kwam en daarna in Niemand kwam. Beschrijf telkens hoeveel personen er mogelijk aanwezig waren. Zo leer je niet alleen de vorm, maar ook het bereik van de ontkenning.

Verwante begrippen

• Vooraf: Persoonlijke voornaamwoorden als onderwerp — hiermee herken je hoe een voornaamwoord als onderwerp bij de persoonsvorm hoort.