Aanwijzende voornaamwoorden in het Hongaars

Kort gezegd

Het Hongaars gebruikt ez voor iets dichtbij (‘dit/deze’) en az voor iets verder weg (‘dat/die’). Vóór een zelfstandig naamwoord staat ook het bepaalde lidwoord: ez a ház (‘dit huis’), az a könyv (‘dat boek’). Krijgt de woordgroep een naamvalsuitgang, dan verschijnt die zowel aan het aanwijzende woord als aan het zelfstandig naamwoord: ebben a házban (‘in dit huis’).

Overzicht

Ez en az zijn aanwijzende voornaamwoorden: woorden waarmee je naar een persoon, zaak of idee wijst. Ze kunnen zelfstandig staan, zoals in Ez jó (‘Dit is goed’), maar ook samen met een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, dier, zaak of begrip), zoals in ez a kávé (‘deze koffie’). Het belangrijkste onderscheid is afstand: ez wijst naar wat de spreker als dichtbij presenteert, az naar wat verder weg is.

Dit onderwerp hoort bij A1, omdat je de vormen voortdurend nodig hebt bij winkelen, aanwijzen, kiezen en vragen stellen. Voor een Nederlandstalige leerling is de basis prettig eenvoudig: het Hongaars maakt geen onderscheid zoals Nederlands dit/deze en dat/die. Het grammaticale geslacht en het Nederlandse verschil tussen de en het spelen geen rol. Wel doet het Hongaars iets wat het Nederlands niet doet: het zet bij een genoemd zelfstandig naamwoord óók een bepaald lidwoord en herhaalt naamvalsuitgangen.

Een naamval is hier een uitgang die aangeeft welke rol een woordgroep heeft, bijvoorbeeld ‘in’, ‘naar’, ‘uit’ of ‘met’. Daardoor verandert ez in vormen als ezt, ebben, ehhez en ezzel. Die vormen lijken eerst onregelmatig, maar de meeste volgen één duidelijk klankpatroon.

Zo werkt het

De basis: dichtbij en verder weg

Functie	Dichtbij	Verder weg
Zelfstandig, enkelvoud	ez — dit, deze persoon/dit ding	az — dat, die persoon/dat ding
Bij een zelfstandig naamwoord	ez a / ez az — deze, dit	az a / az az — die, dat
Zelfstandig, meervoud	ezek — deze	azok — die
Bij een zelfstandig naamwoord, meervoud	ezek a / ezek az	azok a / azok az

Zelfstandig is de vorm kort:

• Mi ez? — Wat is dit?
• Ki az? — Wie is dat?
• Ezek újak. — Deze zijn nieuw.
• Azok drágák. — Die zijn duur.

Staat er een zelfstandig naamwoord achter, dan is het bepaalde lidwoord a of az verplicht:

• ez a ház — dit huis
• ez az autó — deze auto
• az a könyv — dat boek
• az az iskola — die school

Het lidwoord is a vóór een medeklinker en az vóór een klinker. Dat staat los van de keuze tussen dichtbij en verder weg. In az az iskola is het eerste az dus het aanwijzende woord ‘die’ en het tweede az het lidwoord ‘de’. De herhaling klinkt voor Nederlandse oren misschien vreemd, maar is volledig normaal.

Geen keuze tussen dit en deze

In het Nederlands hangt de vorm af van het zelfstandig naamwoord: dit huis, maar deze straat. In het Hongaars blijft de keuze hetzelfde:

• ez a ház — dit huis
• ez az utca — deze straat
• az a ház — dat huis
• az az utca — die straat

Kies ez of az dus alleen op grond van de bedoelde afstand, niet op grond van het woord erachter. Bij meerdere zaken gebruik je ezek of azok, en ook het zelfstandig naamwoord komt in het meervoud:

• ezek a házak — deze huizen
• azok az utcák — die straten

Naamval op beide woorden

Wanneer ez/az een zelfstandig naamwoord nader aanwijst, krijgen beide woorden dezelfde naamvalsfunctie. Het lidwoord ertussen verandert niet:

Betekenis	Dichtbij	Verder weg
lijdend voorwerp	ezt a könyvet	azt a könyvet
in	ebben a házban	abban a házban
naar binnen in	ebbe a házba	abba a házba
uit	ebből a házból	abból a házból
naar, tot bij	ehhez a házhoz	ahhoz a házhoz
bij	ennél a háznál	annál a háznál
vanaf, bij ... vandaan	ettől a háztól	attól a háztól
met	ezzel a busszal	azzal a busszal

In ezt a könyvet is könyvet het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat). Zowel ez als könyv krijgt daarom de uitgang -t. In ebben a házban dragen beide woorden de betekenis ‘in’. Het Nederlands zet maar één voorzetsel vóór de hele groep; het Hongaars markeert beide delen.

Staat ez of az zelfstandig, dan is er uiteraard maar één uitgang:

• Ezt kérem. — Deze wil ik graag.
• Abban lakom. — Ik woon daarin/in die.
• Ezzel írok. — Hiermee schrijf ik.

Waarom ebben en niet ezben?

Voor veel uitgangen die met een medeklinker beginnen, past de slotklank z zich volledig aan die medeklinker aan. De medeklinker wordt vervolgens dubbel geschreven:

Functie	Vorm met ez	Vorm met az	Wat gebeurt er?
in: -ban/-ben	ebben	abban	z + b → bb
naar binnen: -ba/-be	ebbe	abba	z + b → bb
uit: -ból/-ből	ebből	abból	z + b → bb
naar: -hoz/-hez/-höz	ehhez	ahhoz	z + h → hh
bij: -nál/-nél	ennél	annál	z + n → nn
vanaf: -tól/-től	ettől	attól	z + t → tt
op/naar een oppervlak: -ra/-re	erre	arra	z + r → rr
van een oppervlak: -ról/-ről	erről	arról	z + r → rr
met: -val/-vel	ezzel	azzal	de v past zich aan z aan: zz

De klinkers volgen de klinkerharmonie: in eenvoudige woorden kiest het Hongaars passende voor- of achterklinkers. Daarom horen bij de e-reeks vormen als ebben, ehhez en ettől, en bij de a-reeks abban, ahhoz en attól.

Niet iedere vorm ontstaat door simpelweg een medeklinker te verdubbelen. De belangrijkste vormen om apart te onthouden zijn:

• ezt, azt — deze/die als lijdend voorwerp
• ennek, annak — aan/voor deze of die; van deze of die
• ezen, azon — op deze/die
• ezért, azért — hiervoor/daarvoor, om deze/die reden

Meervoud plus naamval

In het meervoud staat -k al in ezek en azok. Een verdere naamvalsuitgang komt daarna:

• ezeket a könyveket — deze boeken als lijdend voorwerp
• azokat az almákat — die appels als lijdend voorwerp
• ezekben a házakban — in deze huizen
• azokkal az emberekkel — met die mensen

Let opnieuw op de dubbele markering: niet alleen ezek/azok, maar ook het zelfstandig naamwoord staat in het meervoud en draagt zo nodig de naamvalsuitgang.

Voorbeelden in context

Hongaars	Nederlands	Toelichting
Ez a ház szép.	Dit huis is mooi.	ez a vóór een medeklinker
Az a könyv jó.	Dat boek is goed.	verder weg
Ez az alma édes.	Deze appel is zoet.	az is hier het lidwoord
Az az iskola új.	Die school is nieuw.	aanwijzend az plus lidwoord az
Mi ez?	Wat is dit?	ez staat zelfstandig
Ki az?	Wie is dat?	verwijzing naar een persoon op afstand
Ezek a cipők kényelmesek.	Deze schoenen zitten prettig.	aanwijzend woord en zelfstandig naamwoord zijn meervoud
Azokat a poharakat kérem.	Ik wil graag die glazen.	beide woorden krijgen de uitgang van het lijdend voorwerp
Ebben a házban lakunk.	Wij wonen in dit huis.	de betekenis ‘in’ staat op beide woorden
Abban az iskolában tanul.	Hij/zij studeert op die school.	abban plus iskolában
Ebből a boltból jövök.	Ik kom uit deze winkel.	beweging van binnen naar buiten
Menjünk ahhoz az asztalhoz.	Laten we naar die tafel gaan.	beweging naar een plaats toe
Ezzel a kulccsal nyitom ki az ajtót.	Met deze sleutel maak ik de deur open.	ezzel en kulccsal drukken het middel uit
Erről a filmről beszélünk.	Wij praten over deze film.	letterlijk de naamvalsvorm ‘van/over’ op beide woorden
Ezért kések.	Daarom ben ik te laat.	ezért verwijst naar een zojuist genoemde reden

Veelgemaakte fouten

Het lidwoord weglaten

• Fout: ez ház
• Goed: ez a ház
• Waarom: vóór een genoemd zelfstandig naamwoord heeft de aanwijzende woordgroep het bepaalde lidwoord a/az nodig. Alleen zelfstandig gebruik je gewoon ez: Ez nagy (‘Dit is groot’).

Ez en az kiezen op grond van de beginklank

• Fout: az alma gebruiken met de bedoelde betekenis ‘deze appel’ alleen omdat alma met een klinker begint
• Goed: ez az alma — deze appel
• Waarom: ez/az geeft afstand aan; alleen het lidwoord a/az volgt de beginklank. Az alma zonder extra aanwijzend woord betekent gewoon ‘de appel’.

De naamval maar één keer markeren

• Fout: ez a házban
• Goed: ebben a házban
• Waarom: bij een aanwijzende woordgroep krijgen zowel het aanwijzende woord als het zelfstandig naamwoord de naamvalsfunctie. Het lidwoord blijft onveranderd.

De z laten staan vóór een medeklinker

• Fout: ezben, azhoz, ezvel
• Goed: ebben, ahhoz, ezzel
• Waarom: de slotklank van ez/az past zich meestal aan de eerste medeklinker van de uitgang aan. Leer de vormen bij voorkeur als paren: ebben–abban, ehhez–ahhoz, ezzel–azzal.

Alleen het aanwijzende woord in het meervoud zetten

• Fout: ezek a könyv
• Goed: ezek a könyvek
• Waarom: anders dan na een telwoord staat het zelfstandig naamwoord na ezek/azok wél in het meervoud.

Bang zijn voor twee keer az

• Fout: az a iskola voor ‘die school’
• Goed: az az iskola
• Waarom: vóór een klinker luidt het lidwoord az. De twee woorden hebben verschillende taken en mogen daarom direct naast elkaar staan.

Gebruiksnotities

De afstand is niet altijd letterlijk meetbaar. Ez kan ook verwijzen naar iets dat in het gesprek centraal of direct aanwezig is, bijvoorbeeld een keuze die voor je ligt. Az verwijst vaak naar iets op afstand, iets dat eerder genoemd is of iets waarvan gesprekspartners al weten wat bedoeld wordt. Net als Nederlands dit en dat kunnen de woorden dus ook tekst of ideeën aanwijzen.

Bij personen is Ki ez? of Ki az? grammaticaal normaal. De precieze beleefdheid hangt echter van de situatie en intonatie af. Rechtstreeks naar iemand wijzen kan in het Hongaars net zo bot overkomen als in het Nederlands.

In gesproken taal helpt de klemtoon om contrast te maken: EZT a könyvet kan betekenen ‘dít boek, niet dat andere’. In geschreven taal blijkt zo’n tegenstelling meestal uit de context.

Verder dan de basis

De volgende punten hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later geregeld tegenkomen.

Ezen en azon

De vormen ezen en azon horen bij de betekenis ‘op’. Ze komen ook veel voor in vaste tijdsbepalingen:

• ezen a héten — deze week
• azon a napon — op die dag
• ezen az oldalon — op deze pagina

Hier zie je opnieuw dezelfde naamval op het aanwijzende woord en het zelfstandig naamwoord: ezen ... héten, azon ... napon.

Verwijzen naar een hele mededeling

Ez en vooral verbogen vormen van az kunnen naar een gedachte of hele zin verwijzen:

• Ezt nem értem. — Dit begrijp ik niet.
• Azt mondta, hogy késik. — Hij/zij zei dat hij/zij te laat komt.
• Azért maradok otthon, mert fáradt vagyok. — Daarom blijf ik thuis, omdat ik moe ben.

In zulke zinnen is een Nederlands dat niet altijd een letterlijk aanwijzend woord. Hongaars azt kan bijvoorbeeld alvast vooruitwijzen naar de bijzin met hogy (‘dat’).

Bepaalde vervoeging van het werkwoord

Een woordgroep met ezt/azt of ezeket/azokat is bepaald: spreker en luisteraar kunnen vaststellen om welk voorwerp het gaat. Bij een lijdend voorwerp heeft dat later gevolgen voor de Hongaarse werkwoordsuitgang. Daarom staat er bijvoorbeeld Ezt a könyvet kérem (‘Ik wil dit boek graag’), met de bepaalde vorm kérem. Dit hoort bij een apart onderdeel van de werkwoordvervoeging; onthoud voorlopig vooral de volledige voorbeeldzin.

Samengestelde aanwijzende woorden

Vormen als ugyanez (‘precies dezelfde/dezelfde als deze’), ugyanaz (‘dezelfde’) en ilyen/olyan (‘zo’n, van dit/dat soort’) bouwen voort op het aanwijzende systeem. Ook erre/arra en erről/arról krijgen in alledaagse taal ruimere betekenissen als ‘deze/die kant op’ en ‘hierover/daarover’. De tegenstelling tussen een e-reeks voor nabijheid en een a-reeks voor afstand blijft daarbij vaak herkenbaar.

Bij naamwoorden met een achterzetsel, zoals woorden die overeenkomen met Nederlands ‘naast’ of ‘achter’, gelden weer eigen overeenstemmingspatronen. Leer die samen met de Hongaarse achterzetsels; probeer niet automatisch een Nederlandse voorzetselconstructie woord voor woord om te zetten.

Oefentips

1. Oefen in vaste paren. Wijs naar twee voorwerpen en zeg bijvoorbeeld ez a könyv – az a könyv, daarna ezt a könyvet – azt a könyvet. Zo koppel je afstand meteen aan de juiste vorm.
2. Bouw één woordgroep om. Neem ez a ház en maak er achtereenvolgens ebben a házban, ebből a házból, ehhez a házhoz en ettől a háztól van. Doe daarna hetzelfde met az a ház.
3. Markeer de drie delen. Onderstreep in zinnen als abban az iskolában afzonderlijk het aanwijzende woord, het lidwoord en het zelfstandig naamwoord. Controleer vervolgens of het eerste en laatste deel dezelfde functie uitdrukken.

Verwante onderwerpen

• Handige basis: Lidwoorden — verklaart wanneer het Hongaarse lidwoord a of az luidt.
• Handige basis: Inleiding tot naamvallen — laat zien hoe uitgangen Nederlandse voorzetselbetekenissen kunnen overnemen.
• Vervolg: Basale plaatsnaamvallen — voor reeksen als -ban/-ben, -ba/-be en -ból/-ből.
• Vervolg: Klinkerharmonie — helpt bij de keuze tussen uitgangsvarianten met voor- en achterklinkers.
• Vervolg: Meervoudsvorming — voor vormen als házak, könyvek, ezek en azok.
• Later: Achterzetsels — breidt plaats- en richtingsuitdrukkingen verder uit.