Bepaalde en onbepaalde vervoeging in het Hongaars

In het kort

Een Hongaars overgankelijk werkwoord heeft twee reeksen persoonsvormen. Gebruik de onbepaalde vervoeging zonder lijdend voorwerp of met een onbepaald voorwerp, zoals Olvasok ‘Ik lees’ en Olvasok egy könyvet ‘Ik lees een boek’. Gebruik de bepaalde vervoeging bij een bepaald voorwerp, zoals Olvasom a könyvet ‘Ik lees het boek’.

Overzicht

In het Nederlands verandert het werkwoord niet door het voorwerp: in ik zie een hond en ik zie de hond blijft zie hetzelfde. Het Hongaars verwerkt dit verschil wél in de werkwoordsvorm. Látok egy kutyát betekent ‘Ik zie een hond’, maar Látom a kutyát betekent ‘Ik zie de hond’. Het verschil tussen látok en látom vertelt dus iets over het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling rechtstreeks ondergaat).

Dit systeem heet in het Hongaars határozatlan ragozás ‘onbepaalde vervoeging’ en határozott ragozás ‘bepaalde vervoeging’. Je komt de basisregel al op A1-niveau tegen, omdat hij nodig is in alledaagse zinnen met werkwoorden als lát ‘zien’, olvas ‘lezen’, kér ‘vragen/willen hebben’ en szeret ‘houden van’.

De keuze heeft twee stappen. Vraag eerst of het werkwoord überhaupt een lijdend voorwerp heeft. Vraag daarna, als dat zo is, of dat voorwerp grammaticaal bepaald is. ‘Bepaald’ betekent hier niet alleen dat de spreker iets concreets in gedachten heeft; het gaat om herkenbare Hongaarse vormen, bijvoorbeeld a/az ‘de/het’, een eigennaam of een bezitsuitgang.

Hoe het werkt

De eenvoudige beginnersregel

Gebruik de onbepaalde vervoeging in deze twee hoofdsituaties:

1. er is geen lijdend voorwerp;
2. het voorwerp is onbepaald, bijvoorbeeld met egy ‘een’.

Gebruik de bepaalde vervoeging wanneer het voorwerp bepaald is, bijvoorbeeld met a/az ‘de/het’.

Situatie	Hongaars	Betekenis	Vervoeging
Geen voorwerp	Olvasok.	Ik lees.	onbepaald
Voorwerp met egy	Olvasok egy könyvet.	Ik lees een boek.	onbepaald
Voorwerp met a/az	Olvasom a könyvet.	Ik lees het boek.	bepaald

Let op de uitgang van het voorwerp: könyv ‘boek’ wordt könyvet als lijdend voorwerp. Deze accusatief (de vorm voor het lijdend voorwerp) eindigt meestal op -t, vaak met een extra klinker. Die -t bepaalt echter niet welke vervoeging je kiest. Zowel egy könyvet als a könyvet staat in de accusatief; alleen de bepaaldheid verschilt.

Wanneer is het voorwerp onbepaald?

De onbepaalde vervoeging wordt gebruikt bij:

• geen voorwerp: Futok. ‘Ik ren.’
• een voorwerp met egy ‘een’: Veszek egy almát. ‘Ik koop een appel.’
• een kaal zelfstandig naamwoord, dus zonder lidwoord: Kávét kérek. ‘Ik wil koffie.’
• een hoeveelheid: Két jegyet kérek. ‘Ik wil twee kaartjes.’
• vraagwoorden als mit? ‘wat?’ en kit? ‘wie?’: Mit olvasol? ‘Wat lees je?’
• woorden als valamit ‘iets’, semmit ‘niets’ en mindent ‘alles’: Nem látok semmit. ‘Ik zie niets.’

Een zelfstandig naamwoord is een woord voor een persoon, dier, ding of begrip, zoals tanár ‘leraar’, kutya ‘hond’ of zene ‘muziek’. Een kaal zelfstandig naamwoord kan in het Hongaars heel natuurlijk zijn waar het Nederlands vaak een lidwoord gebruikt: Zenét hallgatok ‘Ik luister naar muziek’.

Wanneer is het voorwerp bepaald?

De bepaalde vervoeging hoort onder meer bij:

• een voorwerp met a of az ‘de/het’: Nézem a filmet. ‘Ik kijk naar de film.’
• een voorwerp met een aanwijzend woord: Ezt a filmet nézem. ‘Ik kijk naar deze film.’
• een eigennaam: Ismerem Annát. ‘Ik ken Anna.’
• een bezeten voorwerp, herkenbaar aan een bezitsuitgang: Keresem a kulcsomat. ‘Ik zoek mijn sleutel.’ Ook zonder lidwoord blijft zo’n vorm bepaald: Keresem Péter kulcsát. ‘Ik zoek Péters sleutel.’
• het persoonlijk voornaamwoord őt ‘hem/haar’ of őket ‘hen’: Látom őt. ‘Ik zie hem/haar.’
• het vraagwoord melyik? ‘welke?’: Melyik könyvet olvasod? ‘Welk boek lees je?’
• een bijzin die als voorwerp dient: Tudom, hogy fáradt vagy. ‘Ik weet dat je moe bent.’

Een bijzin is een zinsdeel met een eigen werkwoord. In het laatste voorbeeld is hogy fáradt vagy ‘dat je moe bent’ datgene wat de spreker weet.

De Hongaarse lidwoorden a en az betekenen allebei ‘de/het’. Voor een medeklinker staat meestal a (a könyv), voor een klinker az (az alma). Verwar het lidwoord az niet met het zelfstandig gebruikte aanwijzende woord az ‘dat’; beide leiden bij een lijdend voorwerp wel tot de bepaalde vervoeging.

Twee volledige reeksen in de tegenwoordige tijd

Met olvas ‘lezen’ zie je het contrast door alle personen heen. Het onderwerp (wie de handeling uitvoert) staat in de eerste kolom.

Persoon	Onbepaald: zonder of met onbepaald voorwerp	Bepaald: met bepaald voorwerp
én ‘ik’	olvasok	olvasom
te ‘jij’	olvasol	olvasod
ő ‘hij/zij’	olvas	olvassa
mi ‘wij’	olvasunk	olvassuk
ti ‘jullie’	olvastok	olvassátok
ők ‘zij’	olvasnak	olvassák

Vergelijk bijvoorbeeld Mi újságot olvasunk ‘Wij lezen een krant/kranten’ met Mi az újságot olvassuk ‘Wij lezen de krant’. Het onderwerp kan meestal weg, omdat de uitgang al laat zien om welke persoon het gaat.

De precieze klinkers in de uitgangen wisselen door klinkerharmonie: Hongaarse uitgangen passen hun klinker vaak aan de klinkers van de stam aan. Zo staan naast várom ‘ik wacht erop/hem/haar af’ vormen als kérem ‘ik vraag erom/wil het hebben’ en törlöm ‘ik wis het’. Leer daarom niet één losse uitgang, maar een vorm samen met een korte voorbeeldzin.

Niet elk werkwoord kan beide reeksen gebruiken

Alleen een overgankelijk werkwoord — een werkwoord dat een lijdend voorwerp kan hebben — kan normaal tussen de twee reeksen kiezen. Olvas ‘lezen’ kan iets als voorwerp hebben en heeft dus beide reeksen. Werkwoorden als fut ‘rennen’, alszik ‘slapen’ en érkezik ‘aankomen’ hebben normaal geen lijdend voorwerp. Ze gebruiken daarom alleen de onbepaalde reeks.

Voor Nederlandse leerders is het verleidelijk om naar de Nederlandse vertaling te kijken, maar kijk liever naar de Hongaarse zin zelf. Een Nederlands voorzetselvoorwerp is niet automatisch een Hongaars lijdend voorwerp, en omgekeerd. Zoek naar de Hongaarse voorwerpsvorm en naar woorden als egy, a/az, ezt en azt.

Voorbeelden in context

Hongaars	Nederlands	Opmerking
Minden este olvasok.	Ik lees elke avond.	Geen lijdend voorwerp: onbepaald.
Látok egy kutyát.	Ik zie een hond.	egy maakt het voorwerp onbepaald.
Látom a kutyát.	Ik zie de hond.	a maakt het voorwerp bepaald.
Kávét kérek.	Ik wil graag koffie.	Kaal zelfstandig naamwoord: onbepaald.
Kérem a számlát.	De rekening, alstublieft.	a számlát is bepaald.
Zenét hallgatunk.	We luisteren naar muziek.	Kaal voorwerp: onbepaald.
Hallgatjuk a zenét.	We luisteren naar de muziek.	Bepaald voorwerp; het werkwoord krijgt een andere uitgang.
Mit keresel?	Wat zoek je?	mit? vraagt naar een nog niet vastgesteld voorwerp.
Melyik kabátot keresed?	Welke jas zoek je?	melyik kiest uit een bepaalde verzameling.
Ismered Annát?	Ken je Anna?	Een eigennaam geldt als bepaald.
Nem találom a kulcsaimat.	Ik kan mijn sleutels niet vinden.	De bezitsvorm ‘mijn sleutels’ is bepaald.
Megvesszük a jegyeket.	We kopen de kaartjes.	a jegyeket is bepaald.
Látom őt az ablaknál.	Ik zie hem/haar bij het raam.	őt als voorwerp vraagt de bepaalde reeks.
Tudom, hogy igazad van.	Ik weet dat je gelijk hebt.	De hogy-bijzin fungeert als bepaald voorwerp.

Veelgemaakte fouten

Alleen naar de uitgang -t kijken

• Onjuist: Látom egy madarat.
• Juist: Látok egy madarat. ‘Ik zie een vogel.’
• Waarom: madarat heeft -t omdat het een lijdend voorwerp is, maar egy maakt dat voorwerp onbepaald. De accusatiefuitgang en de bepaaldheid zijn twee verschillende zaken.

De Nederlandse werkwoordsvorm kopiëren

• Onjuist: Olvasok a könyvet.
• Juist: Olvasom a könyvet. ‘Ik lees het boek.’
• Waarom: In het Nederlands blijft lees gelijk bij een boek en het boek. In het Hongaars vereist a könyvet de bepaalde werkwoordsvorm.

Denken dat een concreet voorwerp altijd grammaticaal bepaald is

• Onjuist: Veszem egy piros táskát.
• Juist: Veszek egy piros táskát. ‘Ik koop een rode tas.’
• Waarom: De spreker kan een heel specifieke tas bedoelen, maar de vorm met egy blijft grammaticaal onbepaald.

Bij een eigennaam de onbepaalde reeks gebruiken

• Onjuist: Ismersz Pétert?
• Juist: Ismered Pétert? ‘Ken je Péter?’
• Waarom: Een eigennaam als lijdend voorwerp geldt als bepaald, ook zonder a/az.

Een weggelaten voorwerp verwarren met geen voorwerp

• Onjuist in de bedoelde context: ‘Waar is het artikel?’ — Olvasok.
• Juist: ‘Waar is het artikel?’ — Olvasom. ‘Ik ben het aan het lezen.’
• Waarom: Het bepaalde voorwerp hoeft niet telkens uitgesproken te worden. Als het uit de context duidelijk is, blijft de bepaalde vervoeging staan.

Gebruiksnotities

De bepaalde vervoeging betekent niet automatisch ‘de/het’ in de Nederlandse vertaling. Het Hongaars gebruikt het bepaalde lidwoord soms waar het Nederlands geen lidwoord heeft. Szeretem a zenét betekent gewoon ‘Ik houd van muziek’. De vorm szeretem past bij het Hongaarse bepaalde voorwerp a zenét, ook al klinkt ‘de muziek’ in een algemene Nederlandse uitspraak minder natuurlijk.

Omgekeerd hoeft een bepaald bedoelde persoon of zaak niet altijd met a/az te verschijnen. Eigennamen en bezitsvormen zijn al grammaticaal bepaald. Zeg dus Várom Katát ‘Ik wacht op Kata’ en Olvasom a leveledet ‘Ik lees je brief’, met de bepaalde reeks.

In een gesprek kan het voorwerp worden weggelaten zodra iedereen weet waarover het gaat:

• Olvasod a könyvet? ‘Lees je het boek?’
• Igen, olvasom. ‘Ja, ik lees het.’

De vorm olvasom houdt de verwijzing naar het bekende boek levend. Igen, olvasok zou eerder betekenen ‘Ja, ik ben aan het lezen’, zonder dat het werkwoord naar dat specifieke boek verwijst.

Verder dan de basis

De volgende bijzonderheden hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar ze verklaren vormen die je al vroeg kunt tegenkomen.

‘Ik’ als onderwerp en ‘jij/jullie’ als voorwerp

Wanneer de spreker het onderwerp is en de aangesproken persoon het voorwerp, gebruikt het Hongaars een speciale uitgang -lak/-lek:

• Szeretlek. ‘Ik hou van je/jullie.’
• Látlak. ‘Ik zie je/jullie.’
• Várlak. ‘Ik wacht op je/jullie.’

Deze vorm staat buiten het eenvoudige contrast látok tegenover látom. Hij combineert informatie over zowel onderwerp als voorwerp in één werkwoordsvorm.

Bij voornaamwoorden van de eerste en tweede persoon gelden bovendien niet simpelweg de regels voor őt/őket. Vergelijk Látom őt ‘Ik zie hem/haar’ met Ő lát engem ‘Hij/zij ziet mij’: bij engem ‘mij’ staat hier de onbepaalde vorm lát. Leer zulke combinaties later als een apart patroon en maak van ‘een persoonlijk voornaamwoord is altijd bepaald’ geen algemene regel.

Werkwoorden op -ik

Sommige werkwoorden hebben in de derde persoon enkelvoud een vorm op -ik, bijvoorbeeld eszik ‘eten’ en lakik ‘wonen’. Vooral in de eerste persoon komen traditionele en alledaagse varianten naast elkaar voor, zoals eszem en eszek in onbepaald gebruik. Bovendien kunnen bepaalde en onbepaalde vormen soms hetzelfde klinken of eruitzien. De context blijft dan belangrijk. Dit verandert de keuze tussen de twee systemen niet; het maakt alleen de zichtbare vorm minder doorzichtig.

Dezelfde keuze in andere tijden en wijzen

Het onderscheid beperkt zich niet tot de tegenwoordige tijd. Ook in de verleden tijd en in bijvoorbeeld bevelen bestaan bepaalde en onbepaalde vormen. Vergelijk in de verleden tijd:

• Olvastam egy könyvet. ‘Ik heb een boek gelezen.’ — onbepaald
• Olvastam a könyvet. ‘Ik heb het boek gelezen.’ — bepaald

Deze twee vormen zijn toevallig gelijk in de eerste persoon enkelvoud. In andere personen wordt het verschil wel zichtbaar, bijvoorbeeld olvastál ‘jij hebt (iets) gelezen’ tegenover olvastad ‘jij hebt het gelezen’. Het basisbesluit blijft steeds hetzelfde: wat voor lijdend voorwerp heeft het werkwoord?

Oefentips

1. Maak contrastparen. Neem één werkwoord en wissel alleen het voorwerp: Keresek egy boltot ‘Ik zoek een winkel’ tegenover Keresem a boltot ‘Ik zoek de winkel’. Zo koppel je de keuze direct aan egy en a/az.
2. Markeer drie dingen in een zin. Onderstreep het werkwoord, omcirkel het lijdend voorwerp en label dat als onbepaald of bepaald. Controleer pas daarna de werkwoordsuitgang.
3. Leer vormen in een mini-dialoog. Oefen bijvoorbeeld Kérek egy kávét ‘Ik wil een koffie’ en Kérem a kávét ‘De koffie graag’. Een betekenisvolle tegenstelling blijft beter hangen dan twee losse rijtjes.

Verwante onderwerpen

• Volgende stap: Bepaalde vervoeging in de tegenwoordige tijd — behandelt de uitgangen en vervoegingspatronen van de bepaalde reeks uitgebreider.
• Volgende stap: Verleden tijd — laat zien hoe het onderscheid tussen bepaald en onbepaald ook in het verleden blijft bestaan.