Uitgebreide participiumgroepen in het Duits

In het kort

Een uitgebreide participiumgroep is een lange bepaling vóór een zelfstandig naamwoord: der seit Jahren in Berlin lebende Mann. Alle aanvullingen staan vóór het participium; het participium staat direct vóór het zelfstandig naamwoord en krijgt een gewone bijvoeglijke uitgang. In het Nederlands is meestal een betrekkelijke bijzin natuurlijker: ‘de man die al jaren in Berlijn woont’.

Overzicht

Een participium (een werkwoordsvorm die ook als bijvoeglijk woord kan functioneren) kan in het Duits een zelfstandig naamwoord nader bepalen. Bij der lebende Mann is lebende zo’n bepaling. Zodra het participium eigen aanvullingen krijgt, ontstaat een uitgebreid participiaal attribuut, oftewel een uitgebreide participiumgroep: der in Berlin lebende Mann. Het attribuut is hier alle informatie die binnen de naamwoordgroep bij Mann hoort.

Dit onderwerp hoort bij B2, omdat je tegelijk werkwoordelijke woordvolgorde en de verbuiging van bijvoeglijke woorden moet beheersen. De constructie komt vooral voor in kranten, rapporten, wetenschappelijke teksten, vacatures, ambtelijke stukken en formele beschrijvingen. In een gesprek kiest een Duitstalige vaak liever een betrekkelijke bijzin met der, die of das.

Voor Nederlandstaligen is vooral de lengte vóór het zelfstandig naamwoord wennen. Het Nederlands kan zeggen ‘de gisteren gekochte krant’, maar bij meer informatie wordt ‘de krant die ik gisteren op het station heb gekocht’ al snel duidelijker. Het Duits kan veel meer materiaal vóór het zelfstandig naamwoord opstapelen zonder dat de zin ongrammaticaal wordt. Dat betekent niet dat zo’n zware formulering altijd de beste stijl is.

Hoe het werkt

De basisbouw

De naamwoordgroep heeft doorgaans deze volgorde:

Plaats	Functie	Voorbeeld
1	lidwoord of ander bepalend woord	der
2	aanvullingen bij het participium	seit Jahren in Berlin
3	participium met bijvoeglijke uitgang	lebende
4	zelfstandig naamwoord	Mann

Samen wordt dat: der seit Jahren in Berlin lebende Mann.

De aanvullingen kunnen een tijd, plaats, wijze, oorzaak, ontkenning, voorwerp of handelende persoon uitdrukken:

• tijd: die gestern veröffentlichte Studie
• plaats: die im Zentrum gelegene Wohnung
• wijze: ein sorgfältig formulierter Brief
• handelende persoon: das von Lea organisierte Treffen
• voorzetselvoorwerp: die auf eine Antwort wartenden Gäste
• ontkenning: die noch nicht beantwortete Frage

Het beslissende kenmerk is dat die informatie binnen de naamwoordgroep vóór het participium staat. Het participium sluit de bepaling af en staat direct voor het zelfstandig naamwoord.

Partizip I: actieve, meestal gelijktijdige handeling

Het Duitse Partizip I wordt gevormd met de infinitief (de onverbogen werkwoordsvorm) plus -d: leben → lebend, warten → wartend, arbeiten → arbeitend. Als het vóór een zelfstandig naamwoord staat, komt daar nog een bijvoeglijke uitgang bij:

• der wartende Fahrgast
• die wartende Frau
• die wartenden Fahrgäste
• ein wartendes Kind

Een uitgebreide groep behoudt dat patroon: die seit einer Stunde auf den Zug wartenden Fahrgäste. De beschreven persoon of zaak voert de handeling normaal zelf uit. De handeling loopt meestal tegelijk met de situatie in de hoofdzin:

Die vor der Tür wartenden Gäste wurden hereingebeten.
De gasten wachtten vóór de deur en werden binnengelaten.

Een betrekkelijke bijzin maakt de actieve relatie zichtbaar:

die vor der Tür wartenden Gäste
= die Gäste, die vor der Tür warten/warteten

Welke tijd in de bijzin past, hangt af van de context. Het participium zelf drukt hier geen volledige werkwoordstijd uit.

Partizip II: voltooid, resultatief of passief

Het Partizip II is de vorm die je ook bij het perfectum gebruikt, bijvoorbeeld gekauft, geschrieben, geöffnet. Als attribuut krijgt ook deze vorm een bijvoeglijke uitgang:

• das gekaufte Buch
• die geöffnete Tür
• mit frisch gebackenem Brot

Met uitbreidingen krijg je bijvoorbeeld das von meiner Mutter gebackene Brot. Bij overgankelijke werkwoorden — werkwoorden met een lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat) — heeft de groep vaak een passieve betekenis:

das von meiner Mutter gebackene Brot
= das Brot, das von meiner Mutter gebacken wurde

Bij andere werkwoorden kan vooral een bereikte toestand of een eerdere gebeurtenis centraal staan: die gestern angekommenen Gäste betekent ‘de gasten die gisteren zijn aangekomen’. Je kunt Partizip II dus niet simpelweg altijd met een Nederlandse passieve zin weergeven.

De bijvoeglijke uitgang

De hele lange groep verandert niets aan de uitgang. Alleen het slotwoord, het participium, draagt de uitgang die hoort bij geslacht, getal, naamval en bepalend woord. De naamval is de vorm die de rol van de naamwoordgroep in de zin aangeeft.

Zinsrol en vorm	Voorbeeld
nominatief, mannelijk, bepaald	der in Berlin lebende Mann
accusatief, mannelijk, bepaald	den in Berlin lebenden Mann
datief, mannelijk, bepaald	dem in Berlin lebenden Mann
nominatief, onzijdig, onbepaald	ein sorgfältig geplantes Projekt
nominatief, meervoud, zonder lidwoord	kürzlich veröffentlichte Zahlen
datief, meervoud	mit den kürzlich veröffentlichten Zahlen

De nominatief markeert vaak het onderwerp (wie of wat iets doet), de accusatief vaak het lijdend voorwerp en de datief onder meer het meewerkend voorwerp (aan of voor wie iets gebeurt) of een vorm na bepaalde voorzetsels. Kijk voor de uitgang dus naar de functie van de volledige naamwoordgroep, niet naar een woord binnen de participiumgroep.

Van bijzin naar participiumgroep

Een betrekkelijke bijzin kun je vaak comprimeren. Ga daarbij stap voor stap te werk.

1. Zoek het zelfstandig naamwoord en de bijzin die het beschrijft.
2. Bepaal of de betekenis actief en gelijktijdig is (meestal Partizip I), of voltooid/passief/resultatief (vaak Partizip II).
3. Verwijder het betrekkelijk voornaamwoord en de persoonsvorm.
4. Zet de overige informatie vóór het participium.
5. Plaats het participium direct vóór het zelfstandig naamwoord.
6. Voeg de juiste bijvoeglijke uitgang toe.

Met betrekkelijke bijzin	Met participiumgroep
der Mann, der seit Jahren in Berlin lebt	der seit Jahren in Berlin lebende Mann
das Brot, das meine Mutter gebacken hat	das von meiner Mutter gebackene Brot
die Zeitung, die ich gestern gekauft habe	die gestern von mir gekaufte Zeitung

Let op de betekenis bij de laatste twee omzettingen. In een passieve participiumgroep wordt de handelende persoon meestal met von + datief uitgedrukt: von meiner Mutter, von mir. Een letterlijke omzetting waarbij je meine Mutter of ich zomaar vóór gebacken of gekauft zet, werkt niet.

Voorbeelden in context

Duits	Nederlands	Toelichting
Der in Berlin lebende Mann arbeitet als Architekt.	De man die in Berlijn woont, werkt als architect.	Partizip I, actieve handeling
Das von meiner Mutter gebackene Brot ist noch warm.	Het brood dat mijn moeder heeft gebakken, is nog warm.	Partizip II met handelende persoon
Hast du die gestern gekaufte Zeitung gelesen?	Heb je de gisteren gekochte krant gelezen?	Korte groep die ook in het Nederlands natuurlijk is
Die vor dem Eingang wartenden Besucher wurden ungeduldig.	De bezoekers die voor de ingang wachtten, werden ongeduldig.	Meervoud; actieve betekenis
Wir besichtigen ein im 18. Jahrhundert erbautes Schloss.	We bezichtigen een kasteel dat in de achttiende eeuw is gebouwd.	Tijdsbepaling en passieve betekenis
Die noch nicht beantworteten Fragen stehen auf der letzten Seite.	De nog niet beantwoorde vragen staan op de laatste bladzijde.	Ontkenning binnen de groep
Der mit großer Sorgfalt verfasste Bericht überzeugt die Kommission.	Het met grote zorg opgestelde rapport overtuigt de commissie.	Wijze waarop iets is gedaan
Sie sprach mit den gerade aus Wien angekommenen Gästen.	Ze sprak met de gasten die net uit Wenen waren aangekomen.	Partizip II van een werkwoord van beweging
Die an dem Projekt teilnehmenden Studierenden treffen sich montags.	De studenten die aan het project deelnemen, komen op maandag bijeen.	Voorzetselvoorwerp bij teilnehmen an
Eine seit Langem bestehende Regel wurde geändert.	Een regel die al lange tijd bestond, werd gewijzigd.	Voortdurende toestand met Partizip I
Bitte senden Sie uns das vollständig ausgefüllte Formular.	Stuur ons alstublieft het volledig ingevulde formulier.	Typisch voor formele instructies
Die für morgen geplante Sitzung fällt aus.	De voor morgen geplande vergadering gaat niet door.	Compacte zakelijke formulering
Das auf dem Tisch liegende Handy gehört mir.	De mobiele telefoon die op tafel ligt, is van mij.	Plaatsbepaling bij Partizip I

Veelgemaakte fouten

De aanvullingen na het participium zetten

• Onjuist: der lebende in Berlin Mann
• Juist: der in Berlin lebende Mann
• Waarom: de aanvullingen staan vóór het participium; het verbogen participium staat direct vóór het zelfstandig naamwoord.

De bijvoeglijke uitgang vergeten

• Onjuist: die gestern gekauft Zeitung
• Juist: die gestern gekaufte Zeitung
• Waarom: gekauft functioneert hier als bijvoeglijke bepaling en moet daarom worden verbogen.

Partizip I en Partizip II verwisselen

• Onjuist: die den Brief geschriebene Frau voor ‘de vrouw die de brief schrijft’
• Juist: die den Brief schreibende Frau
• Waarom: de vrouw voert de actieve handeling uit, dus is Partizip I nodig. der geschriebene Brief beschrijft juist het resultaat of wat de handeling ondergaat.

Een Nederlandse woordvolgorde kopiëren

• Onjuist: der Mann lebend seit Jahren in Berlin
• Juist: der seit Jahren in Berlin lebende Mann
• Waarom: Duits plaatst de volledige attributieve groep vóór het zelfstandig naamwoord. Voor een lossere formulering gebruik je der Mann, der seit Jahren in Berlin lebt.

De naamval van de hele groep negeren

• Onjuist: Ich spreche mit der vor der Tür wartende Frau.
• Juist: Ich spreche mit der vor der Tür wartenden Frau.
• Waarom: mit verlangt de datief. Na der krijgt het participium hier de uitgang -en.

Een te lange groep koste wat kost behouden

• Moeilijk leesbaar: der von der gestern neu eingesetzten Kommission nach langer Beratung veröffentlichte Bericht
• Duidelijker: der Bericht, den die gestern neu eingesetzte Kommission nach langer Beratung veröffentlicht hat
• Waarom: grammaticaal mogelijke stapelingen kunnen de lezer dwingen lang op het zelfstandig naamwoord te wachten. Een bijzin is dan vaak beter.

Gebruiksnotities

Uitgebreide participiumgroepen zijn bijzonder geschikt wanneer tekst compact moet zijn. Je ziet ze daarom vaak in koppen, productbeschrijvingen, formulieren en vakteksten: die ab dem 1. Mai geltenden Regeln, ein leicht zu bedienendes Gerät, die im Vertrag genannten Bedingungen. Ze geven veel informatie zonder een extra bijzin.

In gesproken Duits klinken korte vormen als die wartenden Gäste of das gestern gekaufte Buch normaal. Zeer lange groepen klinken eerder voorbereid, formeel of bureaucratisch. Een betrekkelijke bijzin is in een gesprek meestal makkelijker te verwerken. Goed Duits schrijven betekent dus niet dat je de langst mogelijke groep bouwt, maar dat je bewust kiest tussen compactheid en leesbaarheid.

Het Nederlands helpt deels: ‘de in Amsterdam wonende schrijver’ en ‘het door de jury gekozen boek’ bestaan ook. Toch zijn zulke vormen in hedendaags Nederlands vaak formeler en minder alledaags dan een bijzin. Vertrouw daarom niet alleen op de vraag of een letterlijke Nederlandse versie mogelijk is. Let vooral op het genre en op de lengte van de Duitse groep.

Komma’s staan niet binnen een gewone participiumgroep: die gestern veröffentlichte Studie. Bij een betrekkelijke bijzin zijn ze wel nodig: die Studie, die gestern veröffentlicht wurde. Andere algemene kommaregels kunnen natuurlijk alsnog een komma vereisen, maar de grens tussen participiumgroep en zelfstandig naamwoord krijgt er geen.

Verder dan de basis

Zu + Partizip I

De combinatie zu met Partizip I heeft vaak een passieve betekenis met ‘moeten’, ‘kunnen’ of ‘dienen te’:

• die zu lösende Aufgabe = de opgave die opgelost moet worden
• die noch zu klärenden Fragen = de vragen die nog moeten worden opgehelderd
• ein leicht zu bedienendes Gerät = een apparaat dat gemakkelijk te bedienen is

Bij scheidbare werkwoorden staat zu binnen de vorm: die einzureichenden Unterlagen van einreichen. Deze constructie is zeer gebruikelijk in formeel en zakelijk Duits. Ze lijkt uiterlijk op Partizip I, maar betekent niet dat het zelfstandig naamwoord zelf actief handelt.

Eigen aanvullingen en naamvallen binnen de groep

Een participium kan dezelfde aanvullingen behouden als het werkwoord. Helfen verlangt bijvoorbeeld de datief: die ihrem Nachbarn helfende Frau. Gedenken kan in formele taal de genitief verlangen: die der Opfer gedenkenden Menschen. De naamval binnen de groep wordt dus door het oorspronkelijke werkwoord of voorzetsel bepaald, terwijl de uitgang van het participium door het buitenste zelfstandig naamwoord wordt bepaald. Dat zijn twee afzonderlijke systemen.

Betekenis is belangrijker dan een mechanische tijdsregel

Partizip I is vaak gelijktijdig en Partizip II vaak eerder, maar dat is geen volledige tijdsleer. Vergelijk die seit Jahren bestehende Regel: de toestand begon eerder en duurt nog voort. In die angekommenen Gäste beschrijft Partizip II een voltooide overgang naar een nieuwe toestand. Kijk daarom naar actief, passief, voortgaand en resultatief, en kies daarna een passende tijd wanneer je de groep als bijzin weergeeft.

Ondubbelzinnigheid en stijl

Een uitgebreide groep kan soms meer dan één lezing oproepen wanneer onduidelijk is welk woord bij welke aanvulling hoort. Ook kan de kern pas laat zichtbaar worden. Professionele redacteurs lossen dat vaak op door de groep te verkorten, het belangrijkste zelfstandig naamwoord eerder te noemen of een bijzin te gebruiken. Variatie voorkomt bovendien een opeenstapeling van zware naamwoordgroepen.

Oefentips

1. Werk in twee richtingen. Zet dagelijks drie bijzinnen om in participiumgroepen en bouw ze daarna weer terug. Controleer bij Partizip I wie de handeling uitvoert en bij Partizip II wie of wat de handeling ondergaat.
2. Markeer de haak. Onderstreep in een Duitse krant eerst het lidwoord en het zelfstandig naamwoord. Omcirkel daarna het participium direct vóór het zelfstandig naamwoord. Alles ertussen hoort meestal bij de uitgebreide bepaling.
3. Oefen de uitgang apart. Neem één groep, bijvoorbeeld in Berlin lebend-, en gebruik die in der ... Mann, den ... Mann, mit dem ... Mann en die ... Leute. Zo hoef je woordvolgorde en verbuiging niet altijd tegelijk te bedenken.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Partizip II als bijvoeglijk naamwoord — legt uit hoe een voltooid deelwoord vóór een zelfstandig naamwoord een bijvoeglijke uitgang krijgt.