Rangtelwoorden en hoeveelheden in het Catalaans

Kort gezegd

Catalaanse rangtelwoorden passen zich aan het zelfstandig naamwoord aan: el primer dia, maar la primera vegada. Ook molt en poc veranderen mee wanneer ze voor een zelfstandig naamwoord staan; massa en prou blijven daarentegen gelijk: moltes preguntes, poc temps, massa gent, prou cadires.

Overzicht

Met een rangtelwoord geef je een plaats in een volgorde aan: eerste, tweede, derde enzovoort. In het Catalaans heten zulke woorden ordinals. Je gebruikt ze onder meer voor verdiepingen, wedstrijden, hoofdstukken en keren dat iets gebeurt: el tercer pis (de derde verdieping) en la segona vegada (de tweede keer). Anders dan in het Nederlands krijgt een Catalaans rangtelwoord verschillende vormen voor mannelijk, vrouwelijk, enkelvoud en meervoud.

Hoeveelheidswoorden vertellen hoeveel er van iets is of in welke mate iets geldt. In deze les staan vijf zeer frequente woorden centraal: molt (veel/erg), poc (weinig), bastant (vrij veel, tamelijk of genoeg), massa (te veel/te) en prou (genoeg). Ze kunnen bij een zelfstandig naamwoord staan — een woord voor een persoon, zaak of begrip — maar sommige kunnen ook een werkwoord of bijvoeglijk naamwoord nader bepalen.

Dit onderwerp hoort bij A2, omdat je de hoofdtelwoorden al kent en nu preciezer leert spreken over volgorde en hoeveelheid. De beginnersregel is overzichtelijk: laat rangtelwoorden, molt en poc overeenkomen met het zelfstandig naamwoord; leer massa en prou als onveranderlijke vormen. Later in het artikel staan nuances die je op A2 nog niet allemaal actief hoeft te gebruiken.

Hoe het werkt

De eerste tien rangtelwoorden

Een rangtelwoord gedraagt zich meestal als een bijvoeglijk naamwoord: het beschrijft een zelfstandig naamwoord en stemt ermee overeen in geslacht en getal. Bij een mannelijk woord kies je dus een mannelijke vorm, bij een vrouwelijk woord een vrouwelijke vorm. In het meervoud komt daar een meervoudsuitgang bij.

Getal	Mannelijk enkelvoud	Vrouwelijk enkelvoud	Mannelijk meervoud	Vrouwelijk meervoud
1	primer	primera	primers	primeres
2	segon	segona	segons	segones
3	tercer	tercera	tercers	terceres
4	quart	quarta	quarts	quartes
5	cinquè	cinquena	cinquens	cinquenes
6	sisè	sisena	sisens	sisenes
7	setè	setena	setens	setenes
8	vuitè	vuitena	vuitens	vuitenes
9	novè	novena	novens	novenes
10	desè	desena	desens	desenes

Let vooral op cinquè tot en met desè. De vrouwelijke vorm ontstaat niet door simpelweg -a achter de mannelijke vorm te zetten: cinquè wordt cinquena, niet cinquèa. Het accent verdwijnt doordat de klemtoon in de langere vorm vanzelf op de voorlaatste lettergreep valt.

Rangtelwoorden staan doorgaans vóór het zelfstandig naamwoord en vaak na een lidwoord:

• el primer tren — de eerste trein
• la segona porta — de tweede deur
• els tercers classificats — de deelnemers die als derde zijn geëindigd
• les primeres setmanes — de eerste weken

Het lidwoord bepaalt niet de vorm; het geslacht en getal van het zelfstandig naamwoord doen dat. Zo is dia mannelijk, dus zeg je el primer dia. Vegada is vrouwelijk, dus wordt het la primera vegada.

Wanneer het zelfstandig naamwoord al duidelijk is, kan het rangtelwoord zelfstandig worden gebruikt: Vull el segon (ik wil de tweede) of Ella és la primera (zij is de eerste). De vorm blijft dan verwijzen naar de weggelaten persoon of zaak.

Molt en poc: verbuigen bij een zelfstandig naamwoord

Voor een zelfstandig naamwoord betekenen molt en poc respectievelijk veel en weinig. Ze stemmen af op geslacht en getal.

Betekenis	Mannelijk enkelvoud	Vrouwelijk enkelvoud	Mannelijk meervoud	Vrouwelijk meervoud
veel	molt temps	molta aigua	molts llibres	moltes persones
weinig	poc soroll	poca feina	pocs dies	poques opcions

Het enkelvoud is normaal bij niet-telbare zaken zoals tijd, water en werk. Het meervoud gebruik je bij afzonderlijk telbare zaken zoals boeken, dagen en opties. Dat lijkt op het Nederlandse verschil tussen veel tijd en veel boeken, maar in het Catalaans is de vorm zichtbaar anders.

Als molt of poc geen zelfstandig naamwoord bepaalt maar iets zegt over een handeling of eigenschap, is het een bijwoord (een onveranderlijk woord dat bijvoorbeeld de mate aangeeft). Dan blijft de vorm gelijk:

• Treballa molt. — Hij/zij werkt veel.
• Dormim poc. — We slapen weinig.
• És molt interessant. — Het is erg interessant.
• Són poc pràctiques. — Ze zijn weinig praktisch.

In de laatste zin blijft poc dus onveranderd, ook al staat pràctiques in het vrouwelijk meervoud. Vergelijk dat met poques idees pràctiques: daar hoort poques rechtstreeks bij het zelfstandige naamwoord idees.

Bastant: hoeveelheid én graad

Bastant ligt qua betekenis tussen poc en molt. Afhankelijk van de context betekent het genoeg, vrij veel of tamelijk. Voor een zelfstandig naamwoord kan het worden verbogen:

• bastant temps — vrij veel/genoeg tijd
• bastanta paciència — vrij veel/genoeg geduld
• bastants exemples — vrij veel/genoeg voorbeelden
• bastantes preguntes — vrij veel/genoeg vragen

Als bijwoord blijft bastant gelijk: La prova és bastant fàcil (de toets is tamelijk makkelijk) en Treballen bastant (ze werken vrij veel). In dagelijkse taal hoor je variatie in de verbuiging van bastant. De volledig verbogen vormen hierboven zijn helder en bruikbaar als leermodel.

Omdat bastant niet altijd ondubbelzinnig genoeg betekent, is prou meestal de veiligste keuze wanneer het bereiken van een benodigde hoeveelheid centraal staat: Tenim prou menjar (we hebben genoeg eten).

Massa en prou: altijd dezelfde vorm

Massa betekent te veel bij een zelfstandig naamwoord en te bij een eigenschap. Prou betekent genoeg. Beide zijn onveranderlijk: ze krijgen geen vrouwelijke of meervoudsvorm.

Functie	Met massa	Met prou
mannelijk enkelvoud	massa soroll — te veel lawaai	prou temps — genoeg tijd
vrouwelijk enkelvoud	massa gent — te veel mensen	prou aigua — genoeg water
meervoud	massa problemes — te veel problemen	prou cadires — genoeg stoelen
bij een eigenschap	massa car — te duur	prou clar — duidelijk genoeg
bij een handeling	Parla massa. — Hij/zij praat te veel.	Has treballat prou. — Je hebt genoeg gewerkt.

Voor Nederlandstaligen is vooral massa verraderlijk: het betekent hier niet een massa of een grote hoeveelheid zonder oordeel, maar geeft aan dat een grens is overschreden. Molta gent is veel volk; massa gent is méér volk dan gewenst of mogelijk.

Geen automatisch de voor het zelfstandig naamwoord

Na deze gewone hoeveelheidswoorden volgt het zelfstandig naamwoord rechtstreeks:

• molta feina — veel werk
• pocs diners — weinig geld
• massa preguntes — te veel vragen
• prou espai — genoeg ruimte

Zeg dus niet automatisch molt de temps naar analogie van constructies in andere talen. Voor de eenvoudige A2-zin is het patroon hoeveelheidswoord + zelfstandig naamwoord.

Voorbeelden in context

Catalaans	Nederlands	Toelichting
És la primera vegada que vinc aquí.	Het is de eerste keer dat ik hier kom.	Primera past bij het vrouwelijke vegada.
Vivim al tercer pis.	We wonen op de derde verdieping.	Tercer past bij het mannelijke pis.
Les dues primeres setmanes van ser difícils.	De eerste twee weken waren moeilijk.	Primeres staat in het vrouwelijk meervoud bij setmanes.
Ella ha arribat la segona.	Zij is als tweede aangekomen.	Het zelfstandig naamwoord is weggelaten; de vrouwelijke vorm blijft.
Tinc molta feina avui.	Ik heb vandaag veel werk.	Feina is vrouwelijk enkelvoud.
Hi ha pocs autobusos al vespre.	Er rijden 's avonds weinig bussen.	Letterlijk: er zijn weinig bussen; pocs is mannelijk meervoud.
Aquest llibre és molt interessant.	Dit boek is erg interessant.	Molt bepaalt de graad van interessant en verandert niet.
Dormim poc entre setmana.	Door de week slapen we weinig.	Poc zegt iets over de handeling.
Tenim bastantes opcions.	We hebben vrij veel opties.	Verboogde vorm bij opcions.
La sala és bastant gran.	De zaal is tamelijk groot.	Als bijwoord blijft bastant gelijk.
Hi ha massa gent al tren.	Er zijn te veel mensen in de trein.	Massa drukt een overschot uit.
Aquest cafè és massa fort.	Deze koffie is te sterk.	Massa staat bij een eigenschap.
Tenim prou menjar per a tothom.	We hebben genoeg eten voor iedereen.	Prou verandert niet.
Ja n'hi ha prou.	Het is nu wel genoeg.	Vaste, zeer frequente uitdrukking.
No has estudiat prou.	Je hebt niet genoeg gestudeerd.	Prou bepaalt hier de handeling.

Veelgemaakte fouten

Het rangtelwoord niet laten overeenkomen

• Fout: la primer vegada
• Goed: la primera vegada
• Waarom: Vegada is vrouwelijk. Het rangtelwoord moet daarom ook vrouwelijk zijn. In het Nederlands verandert eerste niet op deze manier, waardoor deze fout gemakkelijk ontstaat.

Molt onveranderd voor elk zelfstandig naamwoord gebruiken

• Fout: molt persones
• Goed: moltes persones
• Waarom: Voor een zelfstandig naamwoord stemt molt af op geslacht en getal. Persones is vrouwelijk meervoud.

Een verbogen vorm gebruiken wanneer molt een graad aangeeft

• Fout: Les habitacions són moltes petites.
• Goed: Les habitacions són molt petites.
• Waarom: Hier betekent molt erg en bepaalt het de graad van petites. Als bijwoord is het onveranderlijk. Alleen petites past zich aan habitacions aan.

Massa behandelen als een gewoon woord voor veel

• Fout: Tinc massa amics i n'estic content, als je alleen veel vrienden bedoelt.
• Goed: Tinc molts amics i n'estic content.
• Waarom: Massa betekent te veel en suggereert een ongewenst overschot. Gebruik molt wanneer veel neutraal of positief is.

Prou verbuigen

• Fout: prous cadires of proues cadires
• Goed: prou cadires
• Waarom: Prou is onveranderlijk, ook vóór een meervoudig of vrouwelijk zelfstandig naamwoord.

Na elk hoeveelheidswoord de toevoegen

• Fout: massa de feina
• Goed: massa feina
• Waarom: In de basisconstructie volgt het zelfstandig naamwoord direct op molt, poc, massa of prou.

Gebruiksnotities

Poc kan vrij direct of negatief klinken: Tinc poc temps betekent dat de beschikbare tijd beperkt is. Wil je vriendelijker zeggen een beetje, dan is una mica de vaak geschikter: Parlo una mica de català (ik spreek een beetje Catalaans). Parlo poc català legt eerder de nadruk op hoe weinig Catalaans je spreekt.

Bastant hangt sterk van de context en intonatie af. És bastant bo kan tamelijk goed betekenen, maar soms ook behoorlijk goed. Voor een ondubbelzinnige ondergrens gebruik je vaak prou: És prou bo per començar (het is goed genoeg om te beginnen).

Bij verdiepingen, wedstrijden en reeksen komt het lidwoord vaak samen met het rangtelwoord voor: el primer, la segona. Let bij verdiepingen ook op de plaatselijke manier van tellen: een gebouw kan een planta baixa (begane grond) hebben, met daarboven het primer pis. De grammaticale vorm verandert daardoor niet, maar de feitelijke verdieping kan anders worden benoemd dan je vanuit Nederland of België verwacht.

Verder dan de basis

De volgende punten hoef je op A2 nog niet actief te beheersen, maar je komt ze wel tegen in teksten, adressen en gesprekken.

Hogere rangtelwoorden en afkortingen

Na tien volgen onder meer onzè/onzena (elfde), dotzè/dotzena (twaalfde), tretzè/tretzena (dertiende) en vintè/vintena (twintigste). Ook deze vormen kunnen naar geslacht en getal veranderen. In gewone gesprekken worden bij hoge nummers geregeld hoofdtelwoorden gebruikt, vooral bij hoofdstukken, eeuwen, vorsten of edities; welke vorm natuurlijk is, hangt af van het soort naam en de vaste conventie.

In opsommingen zie je vaak afkortingen zoals 1r (eerste, mannelijk), 1a (eerste, vrouwelijk), 2n/2a, 3r/3a, 4t/4a en 5è/5a. De letter laat de vorm zien en is dus niet overal dezelfde neutrale uitgang zoals het Nederlandse 1e.

Een bekende hoeveelheid vervangen door en

Wanneer al duidelijk is waarover je praat, kan het voornaamwoord en die hoeveelheid vervangen. Een voornaamwoord is een kort woord dat naar iets verwijst zonder het opnieuw te noemen:

• Tens llibres? — Sí, en tinc molts. — Heb je boeken? — Ja, ik heb er veel.
• Quantes entrades necessites? — En necessito dues. — Hoeveel kaartjes heb je nodig? — Ik heb er twee nodig.
• Hi ha prou cafè? — Sí, n'hi ha prou. — Is er genoeg koffie? — Ja, er is genoeg.

Daaruit komt de vaste uitdrukking Ja n'hi ha prou: letterlijk is de constructie opgebouwd rond er is genoeg van, maar idiomatisch vertaal je haar meestal als nu is het genoeg of het is nu wel mooi geweest. Het kleine woord en wordt vóór een klinker verkort tot n'. Dit voornaamwoordensysteem is een vervolgstap; voor nu is het vooral nuttig om de hele uitdrukking als vaste combinatie te herkennen.

Hoeveelheden uit een bepaalde groep

Spreek je niet algemeen over veel studenten, maar over veel van de studenten, dan verschijnt de wel: molts dels estudiants. Vergelijk:

• molts estudiants — veel studenten
• molts dels estudiants — veel van de studenten

Dit is geen uitzondering op de eenvoudige basiszin. In het tweede voorbeeld leidt de een afgebakende groep in, net zoals van de in het Nederlands.

Oefentips

1. Maak viertallen. Kies vijf zelfstandige naamwoorden en combineer ze met passende vormen: primer dia, primera setmana, primers dies, primeres setmanes. Zo oefen je de overeenkomst in plaats van losse woorden uit het hoofd te leren.
2. Stel telkens twee vragen. Staat het hoeveelheidswoord rechtstreeks bij een zelfstandig naamwoord? Controleer dan geslacht en getal bij molt, poc en bastant. Zegt het iets over een handeling of eigenschap? Gebruik dan de onveranderlijke bijwoordelijke vorm.
3. Oefen betekeniscontrasten. Maak van één neutrale zin drie versies: Hi ha molta gent (veel mensen), Hi ha poca gent (weinig mensen) en Hi ha massa gent (te veel mensen). Voeg daarna Hi ha prou cadires toe om genoeg apart te trainen.

Verwante onderwerpen

• Eerst leren: Getallen — hoofdtelwoorden en de basisvormen waarop rangtelwoorden voortbouwen.