Fransızcada ilgi zamirleri: qui ve que

Kısaca

Fransızcada qui, açıklanan kişi ya da şeyin özne (eylemi yapan veya durumu anlatılan varlık) olduğu yerde; que ise doğrudan nesne (eylemin doğrudan yöneldiği kişi ya da şey) olduğu yerde kullanılır. La femme qui parle “konuşan kadın”, la femme que je connais ise “tanıdığım kadın” demektir. Her ikisi de insanları ve nesneleri anlatabilir; seçim canlılıkla değil, cümledeki görevle ilgilidir. Que, ünlüyle veya okunmayan h ile başlayan bir sözcüğün önünde qu’ olur; qui bu şekilde kısalmaz.

Genel bakış

Türkçede “gelen misafir”, “aldığım kitap”, “her sabah açılan dükkân” gibi ifadeler kurarken bir adı başka bir bilgiyle tanımlarız. Fransızcada aynı iş için sık sık ilgi zamiri kullanılır: Daha önce geçen bir ismin (kişi, yer, nesne veya kavram adının) yerini tutan ve ona bir açıklama bağlayan sözcük. Qui ve que, A2 düzeyinde öğrenilen en temel iki ilgi zamiridir.

Bu yapı sayesinde aynı adı tekrar etmeden iki düşünceyi birleştirebilirsiniz. J’ai une voisine. Elle travaille à l’hôpital. “Bir komşum var. Hastanede çalışıyor.” cümleleri, J’ai une voisine qui travaille à l’hôpital. “Hastanede çalışan bir komşum var.” olur. Qui travaille à l’hôpital bölümüne ilgi cümleciği denir: Tek başına ana mesajı vermeyen, burada komşuyu açıklayan küçük cümle parçası.

Türkçe konuşanlar için önemli fark, açıklamanın yeridir. Türkçede “okuduğum kitap” derken açıklama addan önce gelir; Fransızcada le livre que je lis derken addan sonra gelir. Bu yüzden Türkçe sözcük sırasını aktarmak yerine, önce kişi ya da şeyi söyleyip ardından onu açıklamaya alışmak gerekir.

Nasıl kurulur?

Önce açıklanan adı bulun

İlgi zamirinin bağlandığı ada öncül denir; yani hakkında ek bilgi verilen sözcük veya sözcük grubu. Le livre que je lis ifadesinde öncül le livre, “kitap”tır. Öncül çoğu zaman ilgi zamirinin hemen önünde bulunur.

Başlangıç için şu soruyu sorun: Bu kişi veya şey, açıklama bölümünde işi yapan mı, yoksa başka birinin eyleminin yöneldiği varlık mı? Kararı ana cümledeki görevine göre değil, açıklama bölümündeki görevine göre verin.

Yapı	Türkçe karşılığı	Görev
le voisin qui cuisine	yemek yapan komşu	Yemeği yapan komşudur; qui özne olur.
le voisin que tu invites	davet ettiğin komşu	Davet eden sensin; komşu doğrudan nesnedir.
le bus qui arrive	gelen otobüs	Gelen otobüstür; insan olmasa da qui kullanılır.
le bus que nous prenons	bindiğimiz otobüs	Fransızcada prendre le bus doğrudan nesneyle kurulur.

Son satır özellikle önemlidir: Türkçede “otobüse binmek” deriz; Fransızca yapı ise prendre le bus olur. Türkçedeki ek, Fransızcada hangi zamirin seçileceğini tek başına göstermez. Fransızca fiilin (eylemi veya durumu bildiren sözcüğün) nasıl kullanıldığına bakın.

Qui: açıklanan varlık özneyse

Qui, ilgi cümleciğinin öznesi olur. Basit olumlu cümlelerde ardından genellikle çekimli fiil gelir; yani kişi ve zamana göre biçimlenmiş fiil.

• Une fille chante. — Bir kız şarkı söylüyor.
• La fille est belle. — Kız güzel.
• La fille qui chante est belle. — Şarkı söyleyen kız güzel.

Birleştirirken la fille yerine qui gelir. Ardından ayrıca elle eklenmez; özne görevi zaten qui tarafından karşılanır.

Qui değişmez ama ondan sonraki fiil öncüle uyar:

• Le client qui attend est pressé. — Bekleyen müşteri acele ediyor.
• Les clients qui attendent sont pressés. — Bekleyen müşteriler acele ediyor.

İlk cümlede tek müşteri için attend, ikincide birden çok müşteri için attendent kullanılır. Qui her iki cümlede de aynıdır. Ayrıca qui yalnızca eylem yapan birini anlatmaz: la porte qui est ouverte, “açık olan kapı” demektir; kapının bir iş yapması gerekmez.

Que: açıklanan varlık doğrudan nesneyse

Que, ilgi cümleciğindeki doğrudan nesnenin yerini alır. Bu kez eylemi yapan başka bir özne vardır. Başlangıçta en sık karşılaşacağınız sıra que + özne + fiil olacaktır.

• Je lis un livre. — Bir kitap okuyorum.
• Le livre est bon. — Kitap iyi.
• Le livre que je lis est bon. — Okuduğum kitap iyi.

Okuyan je, yani “ben”dir; okunan şey kitaptır. Bu nedenle que seçilir. Özne mutlaka je, tu, il gibi bir zamir olmak zorunda değildir:

• Le gâteau que ma sœur prépare sent bon. — Kız kardeşimin hazırladığı kek güzel kokuyor.

Burada ma sœur, “kız kardeşim”, açıklama bölümünün öznesidir. Que bulunduğu için onu kaldırmayın. Türkçede “okuduğum” sözcüğündeki ek, okuyanın ben olduğumu gösterir; Fransızcada que je lis içindeki je bu bilgiyi ayrıca verir.

Que ne zaman qu’ olur?

Que, hemen ardından ünlüyle veya h muet denilen, ünlüyle birleşmeye engel olmayan okunmayan h ile başlayan bir sözcük gelirse sonundaki e harfini kaybeder. Yazıda bunun yerini kesme işareti alır:

• Le film qu’il a vu est drôle. — Onun izlediği film komik.
• Le dessert qu’elle prépare est délicieux. — Onun hazırladığı tatlı çok lezzetli.
• Le quartier qu’Hélène préfère est calme. — Hélène’in en çok sevdiği semt sakin.

Qu’, yeni bir zamir değildir; que ile aynı görevi taşır. Değişimi belirleyen, daha ilerideki fiil değil, hemen sonraki sözcüktür: le livre que tu as acheté “satın aldığın kitap” ifadesinde que, tu önünde olduğu için kısalmaz.

Qui ise ünlü önünde de aynı kalır: la personne qui arrive, “gelen kişi”. Standart yazıda bunu qu’arrive biçimine çevirmeyin. Fransızcadaki bazı h başlangıçları birleşmeye izin vermez; bu ayrım sözlükte gösterilir. A2 düzeyinde öncelikle qu’il, qu’elle, qu’on biçimlerini sağlamlaştırmak yeterlidir.

İki cümleyi birleştirme yöntemi

Kararsız kalınca açıklama bölümünü yeniden bağımsız bir cümle olarak kurun:

1. Açıklanan adı belirleyin: Örneğin “mektup”.
2. Mektupla ilgili bilgiyi söyleyin: “Mektup masanın üstünde” mi, “Ben mektubu arıyorum” mu?
3. Fransızca cümlede mektubun görevine bakın: La lettre est sur la table cümlesinde özne; Je cherche la lettre cümlesinde doğrudan nesne.
4. Buna göre qui veya que seçin.

Sonuçlar: la lettre qui est sur la table “masanın üstündeki mektup”; la lettre que je cherche “aradığım mektup”. Türkçede farklı eklerle verdiğiniz iki ilişki, Fransızcada iki ayrı zamirle görünür hâle gelir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde hem insan hem nesne örnekleri var. Zamirin seçimini Türkçe karşılıktaki tek bir sözcükten değil, Fransızca açıklama bölümündeki görevden çıkarmaya çalışın.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
L’homme qui parle est mon père.	Konuşan adam babam.	Konuşan kişi adamdır.
Le livre que je lis est bon.	Okuduğum kitap iyi.	Okuyan benim; kitap okunuyor.
La fille qui chante est belle.	Şarkı söyleyen kız güzel.	Qui, chante fiilinin öznesidir.
Le film qu’il a vu passe ce soir à la télé.	Onun izlediği film bu akşam televizyonda gösteriliyor.	Qu’, il önündeki que biçimidir.
Je cherche un café qui ouvre tôt.	Erken açılan bir kafe arıyorum.	Qui, bir işletmeyi de anlatabilir.
Le café que tu proposes est trop loin.	Önerdiğin kafe çok uzakta.	Öneren sensin.
Les collègues qui travaillent ici sont très accueillants.	Burada çalışan iş arkadaşları çok cana yakın.	Çoğul öncülle çoğul fiil kullanılır.
La collègue que vous attendez est en réunion.	Beklediğiniz iş arkadaşınız toplantıda.	Bir insan için de que kullanılır.
Voilà les clés que je cherche !	İşte aradığım anahtarlar!	Çoğul nesne olsa da que değişmez.
La boulangerie qui est près de la gare ferme à midi.	Garın yakınındaki fırın öğlen kapanıyor.	Qui, bir durumu anlatan fiilin de öznesi olabilir.
Le repas qu’on prépare est végétarien.	Hazırladığımız yemek vejetaryen.	Burada on, günlük dilde “biz” anlamındadır.
Le sac que ma mère utilise est très léger.	Annemin kullandığı çanta çok hafif.	Que sonrasında özne bir isim grubudur.

Sık yapılan hatalar

1. İnsan için hep qui kullanmak

• Yanlış: La femme qui je connais habite ici.
• Doğru: La femme que je connais habite ici. — Tanıdığım kadın burada yaşıyor.
• Neden? Tanıyan je, yani “ben”dir. Kadın, connaître “tanımak” fiilinin doğrudan nesnesidir. İnsan olması qui seçmek için yeterli değildir.

2. Qui sonrasında özneyi tekrar etmek

• Yanlış: Le voisin qui il habite au troisième étage est médecin.
• Doğru: Le voisin qui habite au troisième étage est médecin. — Üçüncü katta oturan komşu doktor.
• Neden? Qui, komşunun yerine özne olmuştur. Aynı bölümde bir de il kullanmak özneyi gereksiz yere tekrarlar.

3. Que sonrasında nesneyi tekrar etmek

• Yanlış: Le livre que je le lis est intéressant.
• Doğru: Le livre que je lis est intéressant. — Okuduğum kitap ilginç.
• Neden? Que, kitabın yerini zaten tutar. Le “onu” sözcüğünü ayrıca eklemeyin. Türkçe açıklamayı “o kitap ki onu okuyorum” diye kurmak bu hataya yol açabilir; doğal karşılık “okuduğum kitap”tır.

4. Que ile qu’ yazımını karıştırmak

• Yanlış: Le film que elle regarde est long.
• Doğru: Le film qu’elle regarde est long. — Onun izlediği film uzun.
• Neden? Que, elle önünde qu’ olur. Buna karşılık la femme qui écoute “dinleyen kadın” ifadesindeki qui, écoute ünlüyle başlasa da kısalmaz.

5. Qui sonrasındaki fiili hep tekil kullanmak

• Yanlış: Les enfants qui joue dehors sont mes voisins.
• Doğru: Les enfants qui jouent dehors sont mes voisins. — Dışarıda oynayan çocuklar komşularım.
• Neden? Zamir değişmese de fiil, açıklanan ada uyar. Burada birden çok çocuk vardır. Bazı tekil ve çoğul biçimler konuşmada aynı duyulabilir; yazarken sonlarını kontrol edin.

6. Her ilişkiyi que ile kurmak

• Yanlış: Le sujet que je parle est important.
• Doğru: Le sujet dont je parle est important. — Sözünü ettiğim konu önemli.
• Neden? Fransızcada parler de quelque chose, “bir şeyden söz etmek” denir. De bir edattır (sözcükler arasındaki ilişkiyi kuran kısa sözcük). Que, de ile kurulan bu ilişkiyi karşılamaz; burada dont gerekir. Türkçedeki “bir şeyi konuşmak” kalıbını doğrudan Fransızcaya aktarmayın.

Kullanım notları

Qui ve que, hem günlük konuşmada hem yazıda olağan biçimlerdir. Aralarındaki fark resmiyet farkı değildir. Bu yapılarda ilgi zamirini çıkarmak standart kullanımda mümkün değildir: “Sevdiğim film” için le film j’aime değil, le film que j’aime denir.

Konuşurken qui ve que genellikle önceki ve sonraki sözcüklere bağlı duyulur. Duyduğunuz her qu’ biçimini ayrı bir anlam taşıyormuş gibi ezberlemek yerine, arkasından özne gelip gelmediğine dikkat edin. Yazıda tam biçimleri tanımak, hızlı konuşmayı çözmeyi de kolaylaştırır.

Qui + fiil, que + özne + fiil başlangıç için yararlı bir işarettir; fakat asıl kural görevdir. Araya olumsuzluk veya başka zamirler girebilir:

• Le voisin qui ne sort jamais est très gentil. — Hiç dışarı çıkmayan komşu çok nazik.
• La collègue qui me téléphone travaille à Lyon. — Bana telefon eden iş arkadaşım Lyon’da çalışıyor.

İlkinde qui sonrasında ne, ikincide me vardır. Yine de özne quidir. Bu nedenle yalnızca “bir sonraki sözcük fiil mi?” sorusuyla karar vermeyin.

Temelin ötesinde: daha sonra karşılaşacağınız ayrıntılar

Bu bölümdeki ayrıntıları hemen üretmeniz gerekmez. Önce özne–nesne ayrımını yerleştirin; aşağıdakiler daha ileri metinlerde yapıyı tanımanıza yardımcı olur.

Geçmiş zamanda que ve yazılı uyum

Passé composé, a vu “gördü”, a acheté “satın aldı” gibi bir yardımcı fiille kurulan yaygın geçmiş zamandır. Geçmiş zaman ortacı, bu yapının vu, acheté gibi ikinci parçasıdır. Avoir yardımcı fiiliyle kurulan olağan yapılarda, doğrudan nesne fiilden önce gelirse bu parça nesnenin cinsiyetine ve sayısına uyar. Que nesneyi önceye taşıdığı için bu kural önem kazanır:

Fransızca	Türkçe	Yazımdaki uyum
Le film que j’ai vu est récent.	İzlediğim film yeni.	Film eril tekildir: vu.
La série que j’ai vue est récente.	İzlediğim dizi yeni.	Série dişil tekildir: vue.
Les films que j’ai vus sont récents.	İzlediğim filmler yeni.	Eril çoğul: vus.
Les séries que j’ai vues sont récentes.	İzlediğim diziler yeni.	Dişil çoğul: vues.

Buradaki “eril” ve “dişil”, isimlerin Fransızcadaki dilbilgisel sınıflarıdır; gerçek cinsiyetle aynı şey değildir. Bu örneklerde ekler telaffuzda duyulmaz, ama yazıda gerekir. Daha karmaşık fiil birleşimlerinin ayrıca kuralları vardır; bu dört örnek, olağan kullanımın temelini gösterir.

Ce qui ve ce que: belirli bir ad yoksa

Bazen “kitap” veya “kadın” gibi belirli bir adı değil, “olan şeyi” ya da “söylediğin şeyi” anlatırsınız. Bu durumda ce qui ve ce que kullanılır:

• Ce qui me plaît, c’est le calme. — Hoşuma giden şey sessizlik.
• Je comprends ce que tu veux dire. — Ne demek istediğini anlıyorum.
• Je ne sais pas ce qu’il cherche. — Onun ne aradığını bilmiyorum.

Burada da görev ayrımı değişmez: Ce qui özne, ce que doğrudan nesne olur. Ce bu yapılarda kabaca “şey” anlamını taşır. Türkçede karşılık bazen “şey”, bazen “ne” ile kurulur; Fransızca seçimi yine cümle içindeki görev belirler.

Virgül, hangi varlıktan söz edildiğini değiştirebilir

İlgi cümleciği bazen hangi kişilerden söz edildiğini belirler, bazen zaten belli olan kişiler hakkında ek bilgi verir:

• Mes collègues qui habitent loin viennent en train. — Uzakta oturan iş arkadaşlarım trenle geliyor.
• Mes collègues, qui habitent loin, viennent en train. — İş arkadaşlarım, uzakta oturdukları için trenle geliyor.

İlk cümle, iş arkadaşları arasından uzakta oturanları ayırır. İkincide uzakta oturma bilgisi, söz konusu iş arkadaşlarının tümü hakkında ek açıklamadır; Türkçedeki neden anlamı bağlamdan çıkar. Her qui veya que önüne otomatik olarak virgül koymayın.

Özne her zaman que’den hemen sonra gelmeyebilir

Özenli yazı dilinde, özellikle özne bir isim grubuyken, öznenin fiilden sonra geldiği örnekler vardır:

• Le livre que recommande ma sœur est disponible ici. — Kız kardeşimin önerdiği kitap burada mevcut.

Burada öneren ma sœur, önerilen kitaptır; bu yüzden fiil que sonrasında hemen gelse de que doğrudur. Başlangıçta le livre que ma sœur recommande sırasını kullanmak daha kolaydır. Bu ayrıntı, sözcük sırasına dayalı kısa yolun neden tek başına yeterli olmadığını gösterir.

Qui başka yapılarda da görülebilir

Bu derste quiyi doğrudan özne olarak öğrendiniz. Fakat bir edattan sonra insanları anlatmak için de kullanılır: la personne avec qui je travaille, “birlikte çalıştığım kişi”. Buradaki avec qui ayrı bir yapıdır; qui artık tek başına özne değildir. Dolayısıyla “qui her yerde özne demektir” yerine, “bu dersteki yalın ilgi yapısında qui öznedir” diye düşünmek daha doğrudur.

Yer ve zaman ilişkilerinde où, de ile kurulan ilişkilerde dont gibi başka ilgi zamirleri devreye girer. Bunlar qui/que seçiminin istisnası değil, farklı görevleri karşılayan yapılardır.

Çalışma önerileri

1. Aynı adla iki ayrı ilişki kurun. Örneğin le restaurant qui ferme tard “geç kapanan restoran” ve le restaurant que nous aimons “sevdiğimiz restoran”. Beş günlük ad seçin; her biriyle bir qui, bir que örneği yazın. Böylece seçimi ada değil, göreve bağlamış olursunuz.
2. Türkçe ifadeyi önce iki Fransızca cümleye ayırın. “Annemin kullandığı çanta” için önce Ma mère utilise ce sac “Annem bu çantayı kullanıyor” deyin. Çantanın nesne olduğunu gördükten sonra le sac que ma mère utilise biçimini kurun. Hazırladığınız her örneği Türkçeye geri çevirerek anlamın değişmediğini kontrol edin.
3. Kısa bir boşluk çalışması yapın. La femme … arrive est ma tante ve La femme … tu attends est ma tante cümlelerini tamamlayın. Yanıtlar qui ve que olur: İlki “Gelen kadın teyzem”, ikincisi “Beklediğin kadın teyzem” demektir. Sonra tekilleri çoğula çevirin ve özellikle qui sonrasındaki fiili kontrol edin.

İlgili konular

• Ön bilgi: Özne zamirleri — je, tu, il, elle, nous, vous gibi biçimleri tanımak, que sonrasında eylemi kimin yaptığını bulmayı kolaylaştırır.
• Sonraki adım: İlgi zamirleri: où ve dont — Yer, zaman ve de ile kurulan ilişkileri anlatmayı öğrenin.