Fransızcada dönüşlü fiillerin geçmiş zamanı

Kısaca

Fransızcada se lever (kalkmak), s’habiller (giyinmek) gibi zamirli fiiller, passé composé zamanında être ile kurulur: Elle s’est habillée. — “O giyindi.” Dönüşlülük zamiri yardımcı fiilden önce gelir; yaygın örneklerde son biçim kişiye göre değişir: Il s’est levé, elle s’est levée. Ancak être bulunması her zaman uyum yapılacağı anlamına gelmez: Elle s’est lavé les mains. — “Ellerini yıkadı.”

Genel bakış

Günlük yaşantınızı geçmiş zamanda anlatırken bu yapıya sık sık ihtiyaç duyarsınız: kaçta uyandınız, ne zaman hazırlandınız, akşam kimlerle buluştunuz? A2 düzeyinde öğrenilen bu konu, bildiğiniz passé composé yapısına bir zamir ekler. Passé composé, burada geçmişte tamamlanan olayları anlatan birleşik zamandır; Türkçeye çoğunlukla “kalktım, hazırlandım, buluştuk” diye aktarılır.

Fransızcadaki verbes pronominaux, zamirli fiiller demektir: me, te, se, nous, vous, se sözcükleriyle kullanılan fiiller. Zamir, bir kişinin veya şeyin yerini tutan sözcüktür. Bu grubun içinde dönüşlü fiiller, yani kişinin kendisine yönelik yaptığı işleri anlatan fiiller vardır: se laver — “yıkanmak”. Ama grup bununla sınırlı değildir; se rencontrer — “birbiriyle buluşmak” ve se souvenir — “hatırlamak” da aynı çekim düzenini izler.

Türkçede “giyindim” derken ayrıca “kendimi” demeyiz. Fransızcada ise je me suis habillé ifadesindeki me atılamaz. Öte yandan Türkçede “Ben uyandım” sözünden konuşanın kadın mı erkek mi olduğu anlaşılmaz; Fransızca yazıda réveillé ile réveillée arasında fark vardır. Bu yüzden önce zamir + être + geçmiş biçim düzenini, ardından bu son biçimin ne zaman değiştiğini öğrenmek yararlıdır.

Yapı nasıl kurulur?

1. Üç parçayı doğru sıraya koyun

Temel sıra şöyledir:

Özne + dönüşlülük zamiri + être çekimi + geçmiş zaman ortacı

Özne, işi yapan veya durumu yaşayan kişidir. Yardımcı fiil, zamanı kurmaya yarayan fiildir; burada être kullanılır. Geçmiş zaman ortacı, fiilin bu birleşik zamanda kullanılan biçimidir: lever → levé, habiller → habillé, voir → vu. Bu biçim Fransızcada participe passé diye adlandırılır.

• Je me suis levé. — “Kalktım.” Erkek konuşan için.
• Elle s’est couchée. — “O yattı.” Kadın özne için.

Se lever sözlükte görülen mastar, yani kişi ve zaman eki almamış temel fiil biçimidir. Çekim yaparken sözlükteki se, kişiye göre değişir. Bu nedenle “ben” ile se değil, me kullanılır.

2. Kişiye göre çekimi öğrenin

Aşağıdaki tabloda se lever fiilinin tüm kişi biçimleri yer alır. Parantezler yalnızca öğrenmeyi kolaylaştırmak içindir; gerçek bir cümlede uygun son ek seçilir.

Kişi	Fransızca	Türkçe
Ben	Je me suis levé(e).	Kalktım.
Sen	Tu t’es levé(e).	Kalktın.
O, erkek	Il s’est levé.	O kalktı.
O, kadın	Elle s’est levée.	O kalktı.
Biz	Nous nous sommes levé(e)s.	Kalktık.
Siz	Vous vous êtes levé(e)(s).	Kalktınız.
Onlar, erkek veya karma grup	Ils se sont levés.	Onlar kalktı.
Onlar, yalnızca kadınlar	Elles se sont levées.	Onlar kalktı.

Nous nous sommes levés içindeki iki nous gereksiz tekrar değildir. İlki “biz” anlamındaki özne, ikincisi fiile bağlı zamirdir. Vous vous êtes… yapısında da aynı ayrım vardır.

Me, te, se, sesli harfle veya okunuşta sesliyle başlayan sözcükten önce kısalır: tu t’es, elle s’est. Buna karşılık je me suis içinde suis sessiz harfle başladığı için me korunur. Kısalma, fiilin daha sonra gelen ortacına değil, zamirin hemen ardından gelen sözcüğe bağlıdır.

3. Başlangıçta en sık kullanılan uyum örüntüsünü öğrenin

Uyum, bir sözcüğün başka bir sözcüğün özelliklerine göre biçim değiştirmesidir. Se lever, se coucher, s’habiller, se réveiller gibi sık kullanılan örneklerde ortaç, öznenin cinsiyetine ve tekil ya da çoğul olmasına uyar.

Özne	Ortaç biçimi	Türkçe karşılığı
Bir erkek	levé	kalkmış; çekimde “kalktı”
Bir kadın	levée	kalkmış; çekimde “kalktı”
Erkeklerden oluşan veya karma grup	levés	kalkmış; çekimde “kalktılar”
Yalnızca kadınlardan oluşan grup	levées	kalkmış; çekimde “kalktılar”

Örneğin iki kadın kendi günlerini anlatırken Nous nous sommes amusées — “Eğlendik” der. Karma bir grup için Nous nous sommes amusés yazılır. Je me suis réveillé(e) tôt — “Erken uyandım” örneğinde ise konuşan kişi kendisine uygun biçimi seçer.

Bu, günlük fiiller için iyi bir başlangıç kuralıdır. Fakat her zamirli fiile düşünmeden uygulanmaz. Elle s’est lavée ile Elle s’est lavé les mains arasındaki farkı aşağıdaki ileri bölümde ayrıca ele alacağız.

4. Olumsuz cümlede yardımcı fiili çevreleyin

Olumsuzlukta ne, dönüşlülük zamirinden önce; pas, çekimli être biçiminden sonra gelir:

Özne + ne + zamir + être + pas + ortaç

• Je ne me suis pas réveillé à temps. — “Zamanında uyanmadım.” Erkek konuşan için.
• Elle ne s’est pas couchée tard. — “O geç yatmadı.”
• Nous ne nous sommes pas disputés. — “Tartışmadık.” Erkek veya karma grup için.

Pas sözcüğünü ortacın arkasına taşımayın. Elle ne s’est couchée pas standart sıralama değildir.

Jamais “hiç”, plus ise bu olumsuz yapıda “artık … değil” anlamını verebilir: Ils ne se sont jamais rencontrés — “Onlar hiç karşılaşmadı.” Bu sözcükler de genellikle yardımcı fiilden sonra gelir.

5. Soru kurarken zamiri koruyun

Günlük konuşmada cümleyi soru tonuyla söylemek yeterlidir. Est-ce que ile başlayan soru da yaygın ve tarafsızdır.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
Tu t’es bien reposée ?	İyice dinlendin mi?	Bir kadına günlük soru.
Est-ce que vous vous êtes amusés ?	Eğlendiniz mi?	Erkek veya karma gruba yöneltilen soru.
À quelle heure s’est-elle levée ?	O saat kaçta kalktı?	Yazıda ve daha resmî anlatımda kullanılan devrik sıra.

Devrik sıra, özne zamirinin çekimli fiilden sonra gelmesidir. Son örnekte elle, est fiilinin arkasındadır; dönüşlülük zamiri s’ ise onun önünde kalır. Başlangıçta soru tonunu veya est-ce que yapısını rahatça kullanabilirsiniz.

Bağlam içinde örnekler

Bu örneklerde önce bir kişinin günlük işlerini, sonra birden fazla kişinin ilişkilerini anlatan kullanımları görebilirsiniz. Türkçe karşılıklarda gereksiz yere “kendimi, kendisini” denmediğine dikkat edin.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
Je me suis réveillée tôt pour prendre le train.	Trene yetişmek için erken uyandım.	Konuşan kadın.
Tu t’es couché tard hier ?	Dün geç mi yattın?	Bir erkeğe soruluyor.
Elle s’est habillée vite parce qu’elle était en retard.	Geç kaldığı için çabucak giyindi.	Habillée, kadın özneyle uyumlu.
Nous nous sommes amusés à la fête.	Partide eğlendik.	Erkek veya karma grup.
Ils se sont rencontrés hier devant la gare.	Dün garın önünde buluştular.	Karşılıklı eylem.
Après le déjeuner, vous vous êtes promenées au bord du lac.	Öğle yemeğinden sonra göl kıyısında yürüyüş yaptınız.	Yalnızca kadınlardan oluşan grup.
Mon frère s’est dépêché pour ne pas rater le bus.	Erkek kardeşim otobüsü kaçırmamak için acele etti.	Türkçede ayrı bir “kendi” sözcüğü gerekmez.
Les enfants ne se sont pas couchés tout de suite.	Çocuklar hemen yatmadı.	Olumsuzluk yardımcı fiili çevreler.
Est-ce que tu t’es bien reposée pendant les vacances ?	Tatilde iyice dinlendin mi?	Bir kadına soru.
Elle s’est lavé les mains avant de cuisiner.	Yemek yapmadan önce ellerini yıkadı.	Les mains sonda olduğu için lavé değişmez.
Elles se sont parlé après la réunion.	Toplantıdan sonra birbirleriyle konuştular.	Parler à nedeniyle parlé değişmez.
Je me suis souvenu de son adresse.	Onun adresini hatırladım.	Erkek konuşan; fiil se souvenir de.

Sık yapılan hatalar

1. Yardımcı fiil olarak avoir kullanmak

• Yanlış: Elle s’a réveillée tôt.
• Doğru: Elle s’est réveillée tôt. — “O erken uyandı.”
• Neden? Zamirli biçimde kullanılan fiiller, passé composé zamanında être alır. Zamirsiz réveiller ise başka bir yapıdır: Elle a réveillé son fils — “Oğlunu uyandırdı.”

2. Türkçede karşılığı yok diye zamiri atmak

• Yanlış: Je suis levé à sept heures. — “Saat yedide kalktım” demek isterken.
• Doğru: Je me suis levé à sept heures. — “Saat yedide kalktım.” Erkek konuşan için.
• Neden? Kalkma olayını anlatan fiil se lever olduğundan me gereklidir. Je suis levé başka bir bağlamda “Ayaktayım” gibi bir durum bildirebilir; amaçlanan geçmiş zaman çekimi değildir.

3. Kadın özneyle gerekli eki unutmak

• Yanlış: Ma sœur s’est habillé.
• Doğru: Ma sœur s’est habillée. — “Kız kardeşim giyindi.”
• Neden? Burada fiilin anlattığı eylem kişinin kendisine yöneliktir; habillée kadın özneye uygun yazılır. Ek çoğu zaman duyulmasa da yazıda gereklidir.

4. Être görünce her durumda uyum yapmak

• Yanlış: Elles se sont parlées.
• Doğru: Elles se sont parlé. — “Birbirleriyle konuştular.”
• Neden? Fransızcada parler à quelqu’un, “biriyle konuşmak” demektir. Buradaki se, doğrudan nesne değil, à ile bağlanan kişiyi temsil eder. Bu nedenle parlé değişmez.

5. Vücut bölümü belirtilince gereksiz uyum yapmak

• Yanlış: Elle s’est lavée les cheveux.
• Doğru: Elle s’est lavé les cheveux. — “Saçlarını yıkadı.”
• Neden? Yıkanan şey les cheveux, yani saçlardır. Bu doğrudan nesne fiilden sonra geldiği için lavé değişmez. Buna karşılık Elle s’est lavée — “Yıkandı” cümlesinde uyum vardır.

6. Olumsuzluğu yanlış yere yerleştirmek

• Yanlış: Nous nous ne sommes pas reposés.
• Doğru: Nous ne nous sommes pas reposés. — “Dinlenmedik.” Erkek veya karma grup için.
• Neden? İlk nous öznedir; ne ondan sonra ve ikinci nous zamirinden önce gelir.

Kullanım notları

Türkçedeki dönüşlü ve karşılıklı fiillerle bire bir eşleştirmeyin

“Yıkanmak” ile se laver arasındaki benzerlik yararlıdır; “görüşmek” ile se voir da karşılıklılık bakımından karşılaştırılabilir. Ancak her Fransızca se biçimini Türkçedeki “kendi” ile çevirmek doğru sonuç vermez. Ils se sont amusés, “Kendilerini eğlendirdiler” değil, çoğu bağlamda “Eğlendiler” demektir.

Fiili sözlükten öğrenirken yalnızca souvenir değil, se souvenir de bütününü öğrenin. Böylece hem zamiri hem de ardından gelen bağlantıyı hatırlarsınız: Elle s’est souvenue de ton nom — “Senin adını hatırladı.”

Konuşmada duyulmayan ekler yazıda önemlidir

Levé, levée, levés, levées çoğunlukla aynı duyulur. Bu yüzden yalnızca dinleyerek son ekleri güvenle öğrenmek zordur. Her kısa konuşma çalışmasının ardından iki üç cümle yazmak yararlıdır. Bazı ortaçlarda fark duyulabilir: pris ile prise aynı söylenmez. Uyumun her zaman sessiz kaldığını da düşünmeyin.

Günlük konuşmada ne sıkça düşer: Je me suis pas reposé — “Dinlenmedim”, erkek konuşan için. Bunu duyduğunuzda tanıyın; fakat standart yazıda Je ne me suis pas reposé biçimini kullanın. Zamir ise bu konuşma kısalmasında da korunur.

On ve kibar vous ile anlamı izleyin

On, günlük konuşmada “biz” yerine kullanılabilir. Bu durumda yardımcı fiil yine tekildir: on s’est… Ancak kastedilen grup belli olduğunda ortaç o gruba göre yazılabilir: iki kadın için On s’est bien amusées — “Çok eğlendik.” On, belirsiz bir kişiyi anlatıyorsa varsayılan biçim tekil erildir.

Kibar hitaptaki vous tek bir kişiye seslenebilir. Bir kadına Vous vous êtes reposée ? — “Dinlendiniz mi?” denir; sırf vous kullanıldı diye çoğul eki eklenmez. Bir erkek için reposé, birden fazla kadın için reposées kullanılır.

İleri bilgiler: uyumun sınırları

Bu bölümdeki ayrıntıları ilk gün ezberlemeniz gerekmez. Önce günlük çekimleri yerleştirin. Yazıda doğru biçimi seçebilmek için daha sonra şu ayrımı kullanabilirsiniz: Yardımcı fiilin seçimi ile ortacın uyumu ayrı kararlardır. Zamirli fiil être alır, ama uyum için cümlenin yapısına da bakılır.

Doğrudan nesne ile dolaylı tümleç farkı

Doğrudan nesne, fiilin doğrudan etkilediği kişi veya şeydir. Fransızcada fiile à gibi bir edat olmadan bağlanır; edat, sözcükler arasında ilişki kuran à, de gibi kısa sözcüktür. Dolaylı tümleç ise burada fiile bir edat aracılığıyla bağlanan kişi veya şeydir. Terimleri ezberlemek yerine temel fiilin nasıl kullanıldığına bakın.

• Laver quelqu’un — “Birini yıkamak”: kişi doğrudan nesnedir.
• Parler à quelqu’un — “Biriyle konuşmak”: kişi fiile à aracılığıyla bağlanır.

Türkçedeki ekler her zaman aynı ayrımı vermez. Örneğin Türkçe “birini aramak” derken Fransızca “telefon etmek” anlamında téléphoner à quelqu’un der. Bu nedenle yalnızca Türkçe “kimi, neyi?” sorusuna güvenmek yeterli değildir.

Fransızca	Türkçe	Uyumun gerekçesi
Elles se sont vues.	Birbirlerini gördüler.	Voir quelqu’un: se doğrudan nesnedir ve ortaçtan önce gelir.
Elles se sont téléphoné.	Birbirlerine telefon ettiler.	Téléphoner à quelqu’un: se dolaylıdır; uyum yoktur.
Elle s’est lavée.	Yıkandı.	Yıkanan kişi, se ile gösterilir; uyum vardır.
Elle s’est lavé les mains.	Ellerini yıkadı.	Doğrudan nesne les mains ortaçtan sonra gelir.
Les mains qu’elle s’est lavées étaient sales.	Yıkadığı elleri kirliydi.	Doğrudan nesne öne alınmıştır; lavées, les mains ile uyumludur.

Son cümledeki que sözcüğü, “yıkadığı eller” bağlantısını kurar ve önceki les mains ifadesini temsil eder. Burada uyum özne olan kadınla değil, önce gelen doğrudan nesneyle yapılır. Bu ayrım, être ile çekilen bütün fiillerde otomatik özne uyumu aramamanız gerektiğini gösterir.

Aynı mantık se dire ve s’écrire için de geçerlidir:

• Elles se sont écrit. — “Birbirlerine yazdılar.” Écrire à quelqu’un yapısı nedeniyle uyum yoktur.
• Elles se sont dit bonjour. — “Birbirlerine merhaba dediler.” Söylenen şey bonjour; se, sözün yöneldiği kişileri gösterir.

Zamiri fiilden ayrı düşünülmeyen kullanımlar

Bazı fiiller günlük dilde esas olarak zamirli biçimleriyle öğrenilir. Bunlarda zamiri her seferinde “kendini” diye çözümlemek yararlı olmaz. Yaygın örneklerde ortaç özneyle uyumludur:

• Elles se sont souvenues de cette journée. — “O günü hatırladılar.”
• Elle s’est évanouie dans le métro. — “Metroda bayıldı.”

Bununla birlikte sözlükte öğrenilmesi gereken özel yapılar vardır. Örneğin se rendre compte de — “farkına varmak” ifadesinde rendu değişmez: Elles se sont rendu compte de leur erreur — “Hatalarını fark ettiler.” Sık karşılaştığınız kalıpları tam bir örnek cümleyle kaydetmek, her birini genel kurala zorlamaktan daha güvenlidir.

Ortaçtan sonra mastar gelmesi

İki fiilin art arda geldiği yapılarda bir adım daha gerekir. Se faire + mastar, bir işi yaptırmayı veya başına gelen bir durumu anlatabilir. Faire fiilinin fait ortacı, mastardan önce değişmez:

• Elle s’est fait couper les cheveux. — “Saçlarını kestirdi.”
• Elles se sont fait aider. — “Yardım aldılar.”

Laisser + mastar yapısında 1990 yazım düzenlemeleri de laissé biçiminin değişmemesini önerir. Eski uyum kurallarını izleyen yazımlarla da karşılaşabilirsiniz: Elle s’est laissé convaincre — “İkna oldu.”

Voir gibi algılama fiillerinde ise mastardaki işi kimin yaptığı önem kazanır. Elles se sont vues sortir — “Kendilerinin dışarı çıktığını gördüler” cümlesinde dışarı çıkanlar aynı kişilerdir, bu yüzden vues uyumludur. Elles se sont vu refuser l’entrée — “İçeri alınmadılar” cümlesinde reddetme işini başkası yapar; vu değişmez. Bu ayrıntı, temel günlük çekimlerden sonra çalışılabilir.

Tamamlanan olay ile alışkanlık farkı

Zamirli fiil olması, geçmişte her zaman passé composé kullanılacağı anlamına gelmez. Tek bir olayla alışkanlık arasındaki fark, diğer fiillerde olduğu gibi korunur:

• Hier, je me suis levée à six heures. — “Dün saat altıda kalktım.” Kadın konuşan, tek bir olayı anlatıyor.
• À cette époque, je me levais à six heures. — “O zamanlar saat altıda kalkardım.” Tekrarlanan alışkanlık anlatılıyor.

İkinci örnekteki imparfait, geçmişteki alışkanlıkları ve sürmekte olan durumları anlatan zamandır. Burada birleşik yapı olmadığı için ayrı bir être yardımcı fiili veya geçmiş zaman ortacı yoktur; dönüşlülük zamiri yine bulunur.

Çalışma önerileri

1. Bir sabahınızı üç aşamada yazın. Önce Je me suis réveillé(e)… — “Uyandım…”, ardından Je me suis levé(e)… — “Kalktım…”, son olarak Je me suis habillé(e)… — “Giyindim…” ile başlayın. Kendi durumunuza uygun ekleri seçin. Sonra aynı anlatımı bir kadın arkadaşınız ve bir grup için yeniden kurun; yalnızca yardımcı fiilin değil, zamirin de değiştiğini kontrol edin.

2. Karşıt çiftlerle uyumu sınayın. “Yıkandı / Ellerini yıkadı” ve “Birbirlerini gördüler / Birbirleriyle konuştular” çiftlerini Fransızcaya çevirin. Kontrol biçimleri: Elle s’est lavée / Elle s’est lavé les mains; Elles se sont vues / Elles se sont parlé. Her çiftin altına farkın nedenini bir cümleyle yazın.

3. Her olumlu cümleden bir soru ve bir olumsuz cümle üretin. Tu t’es reposé — “Dinlendin” cümlesini, bir erkek için Est-ce que tu t’es reposé ? — “Dinlendin mi?” ve Tu ne t’es pas reposé — “Dinlenmedin” biçimlerine dönüştürün. Yazarken zamirin yerini, yardımcı fiili ve son eki ayrı ayrı denetleyin.

İlgili konular

• Ön bilgi: Être ile passé composé — être yardımcı fiilinin çekimini ve özneyle uyumun temel örneklerini gözden geçirmek için.