Fransızcada être ile passé composé

Kısaca

Fransızcada aller (gitmek), venir (gelmek), partir (ayrılmak) gibi bazı fiiller, bitmiş bir olayı anlatan passé composé zamanında être yardımcı fiiliyle kullanılır: Elle est partie — “O ayrıldı.” Bu yapıda fiilin geçmiş zaman biçimi, özneyle (cümlenin kim ya da ne hakkında olduğunu belirten bölümle) cinsiyet ve sayı bakımından uyum gösterir: Il est parti, elle est partie, ils sont partis, elles sont parties. Ancak hareket bildiren her fiil être almaz; bazı fiillerde de yardımcı fiil, cümledeki kullanıma göre değişir.

Genel bakış

Dün nereye gittiğinizi, misafirlerin ne zaman geldiğini veya bir arkadaşınızın nerede doğduğunu anlatırken bu yapıya ihtiyaç duyarsınız. A2 düzeyinde öğrenilen temel ayrım şudur: Passé composé çoğu fiilde avoir ile kurulurken belirli bir fiil grubunda être kullanılır. Buradaki être, tek başına “olmak” anlamını taşımaz; geçmiş zamanı kurmaya yarayan bir yardımcı fiildir.

Türkçede “geldim” sözcüğünde kişi ve zaman bilgisi eklerle verilir. Fransızcada aynı bilgi birkaç sözcüğe dağılır: Je suis venu veya kadın bir konuşmacı için Je suis venue. Türkçede “ben” sözcüğü çoğu zaman söylenmese de Fransızcada je genellikle gereklidir. Ayrıca Türkçede “geldi” biçimi kişinin kadın mı erkek mi olduğunu göstermez; Fransızcada bu ayrım yazıda venu/venue üzerinden görülebilir.

Önce üç parçayı birlikte öğrenmek yeterlidir: uygun özne, être fiilinin şimdiki zaman çekimi ve asıl fiilin geçmiş zaman biçimi. Yardımcı fiilin değiştiği kullanımlar ile dönüşlü fiillerin özel uyum kuralları, aşağıdaki ileri bölümde ayrıca ele alınıyor.

Yapı nasıl kurulur?

1. Üç parçayı birleştirin

Temel kalıp şöyledir:

Özne + être fiilinin şimdiki zamanı + geçmiş zaman ortacı

Geçmiş zaman ortacı, burada parti, venu, arrivé gibi, yardımcı fiille birlikte geçmiş zamanı kuran fiil biçimidir. Fransızca adı participe passédir. Bu yazıda “ortaç” denildiğinde bu biçim kastediliyor.

Elle est arrivée cümlesini “O varmıştır” gibi sözcük sözcük çözmeye çalışmak yerine “O vardı” diye bir bütün olarak düşünün. Est, bu cümlede şimdiki zamanda bir varış anlatmaz; arrivée ile birlikte geçmiş zaman yapısını oluşturur.

Aşağıdaki tabloda partir (ayrılmak) fiilinin tam çekimi yer alıyor. Parantezli ekler, kimin hakkında konuşulduğuna göre seçilir; normal bir cümlede parantez kullanılmaz.

Kişi	Fransızca	Türkçe
Ben	je suis parti(e)	Ayrıldım.
Sen	tu es parti(e)	Ayrıldın.
O, erkek	il est parti	O ayrıldı.
O, kadın	elle est partie	O ayrıldı.
Biz	nous sommes parti(e)s	Ayrıldık.
Siz	vous êtes parti(e)(s)	Ayrıldınız.
Onlar, erkeklerden oluşan veya karma grup	ils sont partis	Onlar ayrıldılar.
Onlar, yalnızca kadınlardan oluşan grup	elles sont parties	Onlar ayrıldılar.

Être çekimlerini sırayla öğrenin: suis, es, est, sommes, êtes, sont. Kişi değiştiğinde yalnızca bu yardımcı fiil değil, gerektiğinde ortacın sonu da değişir.

2. Hangi fiiller être alır?

Aşağıdaki liste, bu konunun temel fiil grubudur. Mastar, fiilin sözlükte bulunan, henüz kişiye göre çekilmemiş biçimidir; Türkçedeki “gitmek, gelmek” gibi düşünülebilir. Tablodaki ortaçlar, ek almamış temel biçimleriyle verilmiştir.

Mastar	Temel anlamı	Geçmiş zaman ortacı
devenir	olmak, hâline gelmek	devenu
revenir	geri gelmek	revenu
monter	yukarı çıkmak	monté
rester	kalmak	resté
sortir	dışarı çıkmak	sorti
venir	gelmek	venu
aller	gitmek	allé
naître	doğmak	né
descendre	aşağı inmek	descendu
entrer	içeri girmek	entré
rentrer	eve veya içeri dönmek	rentré
tomber	düşmek	tombé
retourner	geri dönmek	retourné
arriver	varmak, gelmek	arrivé
mourir	ölmek	mort
partir	ayrılmak, yola çıkmak	parti

Bu fiilleri bir yolculuk üzerinden hatırlamak işe yarar: Bir yerden ayrılır, başka bir yere gider, oraya varır, içeri girer, bir süre kalır ve geri dönersiniz. Fakat bu yalnızca bir hatırlama yöntemidir, bütün hareket fiillerine uygulanabilen bir kural değildir. Örneğin marcher (yürümek), courir (koşmak) ve voyager (seyahat etmek), passé composé zamanında avoir alır: J’ai marché — “Yürüdüm.”

Listede rester gibi hareket içermeyen fiiller de bulunur. Bu nedenle “hareket varsa être” diye karar vermek yerine, fiili yardımcı fiiliyle birlikte öğrenmek daha güvenlidir. Ayrıca monter, descendre, sortir, rentrer ve retourner gibi fiillerin başka kullanımlarında avoir seçilebilir; bunları ileri bölümde karşılaştıracağız.

3. Ortacı özneye uydurun

Bu temel fiil grubunda uyum, ortacın sonunun öznenin dilbilgisel cinsiyetine ve tekil ya da çoğul oluşuna göre değişmesidir. Tekil bir kişiyi, çoğul ise birden fazla kişiyi belirtir. Fransızcadaki eril ve dişil ayrımı, Türkçede fiil çekiminde bulunmadığından özellikle yazı alıştırması gerektirir.

Özne	Örnek	Türkçe
Tek erkek	Paul est arrivé.	Paul geldi.
Tek kadın	Léa est arrivée.	Léa geldi.
Birden fazla erkek veya karma grup	Paul et Léa sont arrivés.	Paul ile Léa geldiler.
Birden fazla kadın	Léa et Inès sont arrivées.	Léa ile Inès geldiler.

Temel biçime dişil için -e, çoğul için -s, dişil çoğul için -es eklenir. Bu kural yalnızca arrivé için değil, düzensiz ortaçlar için de geçerlidir: venu → venue → venus → venues; mort → morte → morts → mortes.

Burada “düzensiz”, fiilin geçmiş zaman biçiminin her zaman basit bir ek değiştirme işlemiyle bulunamaması demektir. Örneğin mourir fiilinden mort, naître fiilinden né oluşur. Bu biçimleri ayrı öğrenmek gerekir.

4. Olumsuz cümle ve soru kurun

Olumsuzlukta ne … pas, çekimli yardımcı fiili çevreler; ortaç bunun dışında kalır:

• Je ne suis pas parti. — Ayrılmadım. Erkek bir konuşmacı söyler.
• Elle n’est pas venue. — O gelmedi.
• Elles ne sont jamais retournées dans ce village. — O köye bir daha hiç dönmediler.

N’est biçiminde ne, sesliyle başlayan est önünde kısalır. Jamais, olumsuz yapıda “hiç” veya “hiçbir zaman” anlamı verir; bu kullanımda ayrıca pas eklenmez.

Gündelik bir soru, ses tonuyla veya est-ce que kalıbıyla kurulabilir:

• Tu es arrivé ? — Geldin mi? Bir erkeğe sorulur.
• Est-ce qu’elles sont parties ? — Onlar ayrıldılar mı?
• À quelle heure êtes-vous arrivés ? — Saat kaçta geldiniz? Erkeklerden oluşan veya karma bir gruba sorulur.

Son örnekte yardımcı fiil ile kişi sözcüğü yer değiştirmiştir. Bu soru biçimi daha özenli konuşmada ve yazıda yaygındır. Hangi soru kalıbını seçerseniz seçin, ortacın özneyle uyumu korunur.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde yalnızca yardımcı fiile değil, kimin hakkında konuşulduğuna da bakın. Türkçe karşılıkların çoğunda cinsiyet belirtilmez; Fransızcadaki ekin nedenini not sütunu açıklar.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
Je suis parti hier.	Dün ayrıldım.	Erkek konuşmacı.
Je suis partie hier.	Dün ayrıldım.	Kadın konuşmacı.
Elle est née en France.	O, Fransa’da doğdu.	Dişil biçim: née.
Ils sont restés à la maison.	Onlar evde kaldılar.	Eril veya karma grup, çoğul -s.
Nous sommes descendues au rez-de-chaussée.	Zemin kata indik.	Konuşan grubun tamamı kadın.
Tu es venu en train ?	Trenle mi geldin?	Bir erkeğe sorulan gündelik soru.
Ma sœur est devenue médecin.	Kız kardeşim doktor oldu.	Devenir fiilinin dişil biçimi devenue.
Le bus est arrivé avec dix minutes de retard.	Otobüs on dakika gecikmeyle geldi.	Özne insan olmak zorunda değil.
Les enfants sont rentrés avant la pluie.	Çocuklar yağmur başlamadan döndüler.	Rentrer, eve veya bulunulan yere dönüşü anlatır.
Mes clés sont tombées sous le canapé.	Anahtarlarım kanepenin altına düştü.	Clés dişil ve çoğul olduğundan tombées.
Elles sont sorties après le dîner.	Akşam yemeğinden sonra dışarı çıktılar.	Yalnızca kadınlardan oluşan grup.
Vous êtes retournée à Lyon, madame ?	Hanımefendi, Lyon’a geri döndünüz mü?	Tek kadına nazik hitap; ortaç tekil kalır.
Mon grand-père est mort en 2018.	Dedem 2018’de öldü.	Düzensiz ortaç: mort.
Nous sommes revenus parce qu’il pleuvait.	Yağmur yağdığı için geri döndük.	Dönüş bitmiş olay, yağmur ise arka plan.

Son örnekte pleuvait, geçmişte devam eden bir durumu anlatan başka bir geçmiş zaman biçimidir. Şimdilik önemli olan, sommes revenus yapısının tamamlanmış dönüş olayını belirtmesidir.

Sık yapılan hatalar

1. Bildik bir yardımcı fiili her yere taşımak

• Yanlış: J’ai allé au marché.
• Doğru: Je suis allé au marché. — Pazara gittim. Erkek konuşmacı.
• Neden? Aller, bu geçmiş zamanda être alır. Avoir ile öğrendiğiniz kalıbı bütün fiillere uygulamayın.

2. Ortacı özneye uydurmamak

• Yanlış: Mes sœurs sont arrivé.
• Doğru: Mes sœurs sont arrivées. — Kız kardeşlerim geldiler.
• Neden? Özne birden fazla kadını belirtiyor. Bu nedenle ortaç dişil çoğul -es ekini alır. Yardımcı fiilin sont olması tek başına yeterli değildir.

3. Ortaç yerine mastar kullanmak

• Yanlış: Elle est venir hier.
• Doğru: Elle est venue hier. — O dün geldi.
• Neden? Yardımcı fiilden sonra sözlük biçimi venir değil, ortaç venu gerekir. Kadın bir özne için buna -e eklenir.

4. Bütün hareket fiillerinde être kullanmak

• Yanlış: Nous sommes voyagés en Italie.
• Doğru: Nous avons voyagé en Italie. — İtalya’da seyahat ettik.
• Neden? Voyager hareketle ilgili olsa da avoir ile çekilir. Yardımcı fiil seçimi yalnızca fiilin anlamından çıkarılamaz.

5. Olumsuzluk sözcüklerini yanlış yere koymak

• Yanlış: Elle est ne pas partie.
• Doğru: Elle n’est pas partie. — O ayrılmadı.
• Neden? Ne … pas, ortaç partieyi değil, çekimli yardımcı fiil estyi çevreler.

6. Nazik hitaptaki vous sözcüğünü çoğul sanmak

• Yanlış: Madame, vous êtes arrivées.
• Doğru: Madame, vous êtes arrivée. — Hanımefendi, geldiniz.
• Neden? Vous, Türkçedeki “siz” gibi hem çoğul hem nazik tekil olabilir. Bir kadına hitap edildiğinde yardımcı fiil êtes olur, fakat ortaç dişil tekil arrivée kalır.

Kullanımla ilgili notlar

Söyleniş ile yazılış her zaman aynı bilgiyi vermez

Arrivé, arrivée, arrivés ve arrivées normalde aynı söylenir. Bu yüzden dinlerken duyulmayan bir farkı yazarken göstermeniz gerekir. Ancak bütün ortaçlarda durum böyle değildir: mort ile morte arasında söyleniş farkı vardır. “Uyum ekleri hiç okunmaz” diye ikinci bir genel kural oluşturmayın.

Konuşmada ne düşebilir

Gündelik konuşmada Elle est pas venue — “O gelmedi” gibi, ne olmadan kurulan olumsuz cümleler duyulur. Bu, yardımcı fiilin değişmesi değildir. Standart yazıda ve başlangıç alıştırmalarında Elle n’est pas venue biçimini kullanın.

Zaman ifadeleri yardımcı fiili belirlemez

Hier (dün), la semaine dernière (geçen hafta) ve ce matin (bu sabah), olayın ne zaman gerçekleştiğini söyler. Bunlar être veya avoir seçmenizi sağlamaz. Karşılaştırın: Elle est partie hier — “O dün ayrıldı”; elle a travaillé hier — “O dün çalıştı”. İki cümle de aynı günle ilgilidir, fakat fiilleri farklı yardımcı fiiller alır.

Temel kuralın ötesi

Bu bölümdeki ayrıntıları ilk çalışmada bütünüyle ezberlemek gerekmiyor. Önce temel fiil listesini ve özneyle uyumu yerleştirin; sonra aynı fiilin farklı cümlelerde neden başka türlü çekildiğini inceleyin.

Aynı fiil ne zaman avoir alır?

Bazı fiiller, öznenin kendi hareketini anlatırken être, bir şeyi hareket ettirdiğini anlatırken avoir alır. İkinci durumda cümlede genellikle bir doğrudan nesne vardır: fiile “neyi, kimi?” diye sorulduğunda karşılık veren, eylemden etkilenen bölüm.

Fransızca	Türkçe	Yardımcı fiilin nedeni
Elle est montée au troisième étage.	Üçüncü kata çıktı.	Kendisinin yukarı çıkması: être.
Elle a monté les valises.	Valizleri yukarı taşıdı.	Neyi taşıdı? Valizleri: avoir.
Il est descendu à la cave.	Bodruma indi.	Kendisinin aşağı inmesi: être.
Il a descendu les cartons.	Kolileri aşağı indirdi.	Neyi indirdi? Kolileri: avoir.
Elle est sortie à huit heures.	Saat sekizde dışarı çıktı.	Kendisinin çıkması: être.
Elle a sorti les poubelles.	Çöpleri dışarı çıkardı.	Neyi çıkardı? Çöpleri: avoir.
Il est rentré tard.	Geç döndü.	Kendisinin dönmesi: être.
Il a rentré les chaises.	Sandalyeleri içeri aldı.	Neyi içeri aldı? Sandalyeleri: avoir.
Elle est retournée au bureau.	Büroya geri döndü.	Kendisinin geri dönmesi: être.
Elle a retourné la crêpe.	Krebi ters çevirdi.	Neyi çevirdi? Krebi: avoir.

Bu karşılaştırmalar Türkçe konuşanlar için özellikle yararlıdır: “İndi” ile “indirdi”, “çıktı” ile “çıkardı” arasındaki fark Fransızcada aynı fiilin farklı kullanımlarıyla karşılanabilir.

Ancak “cümlede nesne yoksa mutlaka être” sonucu çıkmaz. Il a marché — “Yürüdü” cümlesinde doğrudan nesne yoktur, ama marcher yine avoir alır. Bu değişim yalnızca buna izin veren fiiller için geçerlidir. Ayrıca Elle est montée dans le bus — “Otobüse bindi” cümlesinde dans le bus doğrudan nesne değildir; nereye bindiğini belirtir.

Avoir kullanılan örneklerde ortaç sırf özne kadın olduğu için -e almaz: Elle a sorti les poubelles. Nesnenin fiilden önce geldiği Les poubelles qu’elle a sorties — “Onun dışarı çıkardığı çöpler” gibi yapılarda ise ayrı bir uyum kuralı vardır. Bu, être ile özne uyumundan farklı bir konudur.

On ve vous ile anlamı da izleyin

On, belirsiz bir kişiyi veya insanları genel olarak anlatabilir; günlük dilde sık sık “biz” anlamına da gelir. Yardımcı fiil her durumda est olur. “Biz” anlamında belirli bir gruba gönderme yaptığında ortaç o gruba göre yazılır:

• On est partis tôt. — Erkenden ayrıldık. Erkeklerden oluşan veya karma grup.
• On est parties tôt. — Erkenden ayrıldık. Yalnızca kadınlardan oluşan grup.

Belirsiz, genel bir özne olduğunda temel tekil biçim kullanılır. Dolayısıyla yalnızca on sözcüğüne bakmak yerine cümlede kimi karşıladığını anlamak gerekir.

Vous için de benzer biçimde gerçek kişi sayısını dikkate alın: Vous êtes venu — “Geldiniz”, tek erkeğe; Vous êtes venue — “Geldiniz”, tek kadına; Vous êtes venus/venues ise bir gruba yöneliktir.

Dönüşlü fiillerde aynı kolay uyum kuralı her zaman işlemez

Dönüşlü fiiller, se lever (kalkmak) gibi, çekilirken me, te, se, nous, vous sözcüklerinden biriyle kullanılan fiillerdir. Bunlar da passé composé zamanında être alır:

• Elle s’est levée tôt. — O erken kalktı.
• Ils se sont lavé les mains. — Ellerini yıkadılar.
• Elles se sont parlé. — Birbirleriyle konuştular.

Son iki örnekte lavé ve parlé, özneye göre çoğul ek almamıştır. Bunun nedeni, dönüşlü yapılarda uyumun nesnenin görevine de bağlı olmasıdır. Bu nedenle buradaki temel hareket fiilleri için öğrendiğiniz “ortaç özneye uyar” kuralını bütün être yapılarına düşünmeden yaymayın. Dönüşlü fiillerin ayrıntıları ayrı çalışılmalıdır.

Her être + ortaç dizisi aynı şey değildir

Elle est arrivée — “O geldi” bir passé composé örneğidir. Buna karşılık La porte est fermée — “Kapı kapalı” cümlesinde fermée, kapının durumunu anlatabilir. La porte est fermée par le gardien — “Kapı görevli tarafından kapatılıyor” ise edilgen yapıdır: cümle, işi yapan kişiden çok işten etkilenen şeyi öne çıkarır.

Bu örnekleri ayırt etmek için yalnızca est sözcüğüne bakmak yetmez. Fiilin anlamını ve bütün cümleyi değerlendirmek gerekir. Fermer fiiliyle “Kapıyı kapattım” demek istediğinizde geçmiş zaman yapısı J’ai fermé la porte olur; être kullanılmaz.

Çalışma önerileri

1. Kendi dününüzü altı cümleyle anlatın. Nereye gittiğinizi, ne zaman vardığınızı, nerede kaldığınızı ve ne zaman döndüğünüzü yazın. Sonra aynı metni iki kadın veya karma bir arkadaş grubu adına yeniden kurun. Yardımcı fiillerin ve ortaç sonlarının nasıl değiştiğini işaretleyin.
2. Fiilleri tek başına değil, kısa kalıplarla öğrenin. Aller için elle est allée — “O gitti”; venir için ils sont venus — “Onlar geldiler” gibi örnekler kullanın. Daha sonra elle est sortie — “O dışarı çıktı” ile elle a sorti les clés — “O anahtarları çıkardı” çiftini karşılaştırın. Her seferinde “Kendisi mi hareket ediyor, bir şeyi mi hareket ettiriyor?” diye sorun.
3. Üç aşamalı düzeltme yapın. Önce fiilin yardımcı fiilini kontrol edin. Ardından être çekiminin kişiyle uyuştuğuna bakın. Son olarak ortaçta gerekli -e, -s veya -es ekini arayın. Dinlerken duyulmayan ekleri özellikle yazıyla çalışın.

İlgili konular

• Önceki adım: Passé composé — bu geçmiş zamanın genel kuruluşunu ve avoir ile kullanımını öğrenin.
• Sonraki adım: Geçmiş zamanda dönüşlü fiiller — être alan, fakat uyum bakımından ek kuralları bulunan yapıları inceleyin.