Fransızcada kişisiz ifadeler

Kısaca

Fransızcada il faut, il est important de ve il vaut mieux gibi kişisiz ifadelerde il, belirli bir kişiyi göstermez; cümleyi kurmak için bulunur. Genel bir eylemden söz ederken çoğunlukla mastar (fiilin çekimlenmemiş, sözlükteki biçimi), eylemi yapacak kişiyi belirtirken ise que + özne + çekimli fiil kullanılır. Il faut partir “Gitmek gerek”, Il faut que tu partes ise “Gitmen gerek” demektir; ikinci cümledeki partes, gereklilikten sonra kullanılan subjonctif biçimidir.

Genel bakış

Türkçede “Erken çıkmak gerekiyor”, “Bunu anlamak önemli” ya da “Bir yanlışlık var gibi görünüyor” derken cümlenin başına “o” koymayız. Fransızca ise bu tür değerlendirmeleri çoğunlukla il ile kurar. Buradaki sözcük, bir erkekten ya da daha önce adı geçen bir nesneden söz eden “o” değildir. Kişisiz il, dilbilgisel özne (fiilin çekiminin bağlandığı cümle öğesi) yerini doldurur; Türkçeye ayrıca çevrilmez.

B1 düzeyinde bu yapılar, yalnızca olay anlatmak yerine gereklilik, öneri, olasılık ve değerlendirme bildirmeyi sağlar. Bir iş arkadaşına dosyayı göndermesi gerektiğini söylemek, yolculuk için erken çıkmayı önermek veya bir yazının konusunu açıklamak için aynı yapı ailesinden yararlanırsınız. Daha önce öğrendiğiniz il y a, yani “var” yapısı da kişisiz il kullanımına tanıdık bir örnektir.

Bu konudaki asıl karar, il sözcüğünün anlamı değil, ardından gelen bölümün nasıl kurulacağıdır. “Ne yapmak gerek?” sorusu genellikle mastara götürür. “Kimin ne yapması gerek?” sorusunda ise ayrı bir öznesi ve çekimli fiili olan bir bölüm gerekir. Ayrıca her que yapısı aynı fiil kipini, yani konuşanın olaya nasıl yaklaştığını gösteren biçimi, istemez.

Yapılar nasıl kurulur?

1. Kişisiz il değişmez

Il faut réserver “Rezervasyon yaptırmak gerek” demektir. Rezervasyonu bir kişinin ya da kalabalık bir grubun yaptırması, baştaki il sözcüğünü değiştirmez. “Bizim rezervasyon yaptırmamız gerek” demek için Il faut que nous réservions denir; baştaki fiil yine faut olarak kalır.

Şu iki cümleyi ayırın:

• Paul est malade. Il est fatigué. — Paul hasta. O yorgun. Buradaki il, Paul'ü gösterir.
• Il est difficile de travailler ici. — Burada çalışmak zor. Buradaki il, kimseyi göstermez.

Kişisiz değerlendirmede sıfat (bir niteliği bildiren sözcük) genellikle eril tekil biçimdedir. Il est important de vérifier les dates “Tarihleri kontrol etmek önemli” cümlesinde tarihler çoğul olsa da important değişmez. Değerlendirilen şey, tarihlerin kendisi değil, onları kontrol etme eylemidir.

2. Temel kalıplar

Aşağıdaki kalıpları birer bütün olarak öğrenmek, tek tek sözcükleri çevirmekten daha kullanışlıdır. De, à gibi sözcükler edattır; kendilerinden sonraki bölümü yapıya bağlarlar ve her zaman ayrı bir Türkçe karşılıkları bulunmaz.

Fransızca kalıp	Temel anlamı	Kuruluş bilgisi
Il faut + mastar	… yapmak gerek	Mastardan önce de gelmez.
Il faut que + cümle	Birinin … yapması gerek	Ardından subjonctif gelir.
Il est important de + mastar	… yapmak önemli	Sıfatın ardından de gerekir.
Il est important que + cümle	Birinin … yapması önemli	Ardından subjonctif gelir.
Il semble que + cümle	… gibi görünüyor	Sıklıkla subjonctif; kesinlik yorumuna göre bildirme kipi de görülür.
Il paraît que + cümle	Söylenene göre …	Olumlu kullanımda genellikle bildirme kipi gelir.
Il vaut mieux + mastar	… yapmak daha iyi olur	Araya de konmaz.
Il vaut mieux que + cümle	Birinin … yapması daha iyi olur	Ardından subjonctif gelir.
Il s'agit de + ad veya mastar	Konu … / Söz konusu olan …	De, yapının ayrılmaz parçasıdır.

Burada “cümle” denen bölüm, tu viennes “senin gelmen” gibi kendi öznesi ve çekimli fiili olan bir yan cümledir; yan cümle, ana cümlenin anlamını tamamlayan küçük cümle demektir. Ad ise kişi, nesne veya kavramı adlandıran sözcüktür: “sorun”, “güvenlik” gibi.

3. Il faut: gereklilik

Falloir, gereklilik bildiren ve kişisiz kullanılan fiildir. Günlük dilde en sık karşılaşılan biçimi il faut olur:

• Il faut fermer la porte. — Kapıyı kapatmak gerek.
• Il faut du temps. — Zaman gerek.
• Il faut que vous fermiez la porte. — Kapıyı kapatmanız gerek.

İlk cümlede eylemi yapacak kişi ayrıca belirtilmez; bağlamdan anlaşılabilir. Bu yüzden mastar kullanımını yalnızca “herkes için geçerli genel kural” diye sınırlamamak gerekir. Kapının yanında duran birine söylenen Il faut fermer la porte, dolaylı bir rica ya da uyarı da olabilir.

Son cümlede ise vous açıkça yer alır. Que sonrasında subjonctif kullanılır: Bu, özellikle istek, gereklilik, duygu ve belirsizlik bildiren bazı yapılardan sonra seçilen fiil kipidir. Türkçedeki tek bir kip ekiyle bire bir örtüşmez; burada “kapatmanız” diye çevirmek doğaldır.

4. Il est + sıfat + de / que

Il est important de comprendre “Anlamak önemli” cümlesinde comprendre mastardır. Benzer şekilde utile “yararlı”, nécessaire “gerekli”, difficile “zor” ve possible “mümkün” gibi sıfatlar kullanılabilir:

• Il est utile de garder une copie. — Bir kopya saklamak yararlı.
• Il est difficile de se concentrer ici. — Burada dikkatini toplamak zor.
• Il est possible de payer en espèces. — Nakit ödeme yapmak mümkün.

Kimin yapacağı belirtilecekse de + mastar yerine que + cümle gelir:

• Il est important que chacun comprenne. — Herkesin anlaması önemli.
• Il est possible que le magasin soit fermé. — Mağaza kapalı olabilir.

Ancak il est + sıfat + que gördüğünüzde otomatik olarak subjonctif kullanmayın. Değerlendirme veya olasılık bildiren pek çok sıfat subjonctif isterken, kesinlik bildiren certain ve évident gibi sözcükler olumlu cümlede genellikle indicatif, yani bir bilgiyi veya olayı doğrudan bildiren kip ile kullanılır:

• Il est certain qu'elle connaît le quartier. — Semti tanıdığı kesin.
• Il est évident qu'il a oublié le rendez-vous. — Randevuyu unuttuğu belli.

5. Il vaut mieux: seçenekler arasında öneri

Il vaut mieux partir “Gitmek daha iyi olur” anlamındadır. Bu yapı il faut kadar doğrudan bir zorunluluk koymaz; mevcut seçenekler içinde daha uygun olanı önerir.

• Il vaut mieux attendre ici. — Burada beklemek daha iyi olur.
• Il vaut mieux que tu attendes ici. — Burada beklemen daha iyi olur.

İkinci cümlede attendes subjonctif biçimidir. Türkçedeki “beklesen daha iyi olur” karşılığı doğal olsa da Fransızcada bu kalıptan sonra şart anlamındaki si değil, que kullanılır.

6. Il semble que ile il paraît que

Her ikisi de kesin bir bilgi vermekten uzaklaşabilir; ancak aynı vurguya sahip değildir. Il semble que, bir izlenim veya eldeki belirtilerden çıkan sonucu anlatır. Il paraît que ise özellikle konuşma dilinde, başkasından duyulan bir bilgiyi aktarmaya yarar.

• Il semble qu'il ait raison. — Haklı gibi görünüyor.
• Il paraît que le musée est gratuit le dimanche. — Duyduğuma göre müze pazar günleri ücretsizmiş.

İlk örnekteki ait, avoir fiilinin subjonctif biçimidir. İkinci örnekteki est, être fiilinin bildirme kipindeki biçimidir. Türkçede her iki cümleyi de “galiba” ile kurmak mümkün olsa da Fransızcada bu kalıpları aynı çekim kuralına bağlamak doğru olmaz. İnce ayrımlar ileri kullanım bölümünde ele alınıyor.

7. Il s'agit de: konu ve amaç

Il s'agit d'un problème grave “Ciddi bir sorun söz konusu” demektir. Bu yapı bir konunun ne olduğunu, bir durumun neyle ilgili olduğunu ya da yapılması gereken işin niteliğini açıklar.

• Il s'agit de sécurité. — Konu güvenlik.
• Il s'agit de trouver une solution. — Mesele bir çözüm bulmak.

De, sesli harfle başlayan sözcükten önce d' olur: d'un problème “bir sorunla ilgili”. Ardından belirli tanımlık, yani adın hangi varlığa işaret ettiğini gösteren le veya les gelirse birleşme olur: de + le → du, de + les → des. Il s'agit du dossier de Mme Martin “Söz konusu olan, Martin Hanım'ın dosyası” demektir.

Türkçede “Bu kitap çevre sorunlarıyla ilgili” diyebildiğimiz için aynı özneyi Fransızcaya taşımak cazip gelebilir. Oysa bu kişisiz yapıda il korunur. Kitabı doğrudan özne yapacaksanız Ce livre traite des problèmes environnementaux “Bu kitap çevre sorunlarını ele alıyor” gibi başka bir fiil seçin.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümleler iş, ulaşım, gündelik planlar ve bilgi aktarımı gibi farklı durumlarda kullanılabilir. Türkçe karşılıklarda il için ayrıca “o” kullanılmadığına dikkat edin.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
Il faut réserver avant vendredi.	Cuma gününden önce rezervasyon yaptırmak gerek.	Gereklilik; mastar kullanılmış.
Il faut que nous soyons à la gare à huit heures.	Saat sekizde istasyonda olmamız gerek.	Kişi belirtilmiş; soyons subjonctif.
Il ne faut pas oublier les billets.	Biletleri unutmamak gerek.	Olumsuzluk, yapılmaması gerekeni bildiriyor.
Il est important de comprendre.	Anlamak önemli.	Genel değerlendirme; de + mastar.
Il est nécessaire que chacun apporte une pièce d'identité.	Herkesin yanında bir kimlik belgesi getirmesi gerekiyor.	Gereklilik; apporte subjonctif.
Il est difficile de trouver une place à cette heure-ci.	Bu saatte yer bulmak zor.	Bir eylemin zorluğu değerlendiriliyor.
Il semble qu'il ait raison.	Haklı gibi görünüyor.	İzlenim; ait subjonctif.
Il paraît que la réunion commence à neuf heures.	Duyduğuma göre toplantı saat dokuzda başlıyormuş.	Aktarılan bilgi; commence bildirme kipinde.
Il vaut mieux partir.	Gitmek daha iyi olur.	Öneri; mastardan önce de yok.
Il vaut mieux que vous preniez le métro.	Metroya binmeniz daha iyi olur.	Belirli kişilere öneri; preniez subjonctif.
Il s'agit d'un problème grave.	Ciddi bir sorun söz konusu.	Yapının ardından ad geliyor.
Il ne s'agit pas de chercher un coupable, mais de comprendre.	Mesele bir suçlu aramak değil, ne olduğunu anlamak.	Amaç iki eylem karşılaştırılarak açıklanıyor.
Il est certain que le train est déjà parti.	Trenin çoktan kalktığı kesin.	Olumlu kesinlik ifadesi; bildirme kipi.
Il faudrait vérifier l'adresse avant de partir.	Yola çıkmadan önce adresi kontrol etmek iyi olur.	Gereklilik daha yumuşak dile getiriliyor.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki gibi il sözcüğünü atmak

• Yanlış: Faut envoyer le document.
• Doğru: Il faut envoyer le document. — Belgeyi göndermek gerek.
• Neden? Ölçünlü yazı dilinde ve özenli konuşmada kişisiz il bulunur. Kısaltılmış biçimi günlük konuşmada duyabilirsiniz; bunu genel cümle kuruluşu kuralı olarak almayın.

2. Mastardan önce her yapıda de kullanmak

• Yanlış: Il faut de partir.
• Doğru: Il faut partir. — Gitmek gerek.
• Neden? Il faut + mastar ve il vaut mieux + mastar doğrudan kurulur. Il est important de partir “Gitmek önemli” yapısındaki de bu kalıplara taşınmaz. Buna karşılık Il faut de l'eau “Su gerek” doğrudur; burada de l'eau, bir miktar suyu anlatır, mastarı bağlamaz.

3. Gereklilikten sonra bildirme kipi kullanmak

• Yanlış: Il faut que tu fais attention.
• Doğru: Il faut que tu fasses attention. — Dikkat etmen gerek.
• Neden? Il faut que subjonctif gerektirir. Türkçedeki karşılıktan Fransızca fiil biçimini tahmin etmek yerine, yapıyı que tu fasses bölümüyle birlikte çalışın.

4. Olumsuz gerekliliği gereksizlik sanmak

• Yanlış anlam: Il ne faut pas répondre cümlesini “Cevap vermek zorunda değilsin” diye anlamak.
• Doğru: Il ne faut pas répondre. — Cevap vermemek gerek. / Cevap vermemelisin.
• Gereksizlik için: Il n'est pas nécessaire de répondre. — Cevap vermek gerekli değil.
• Neden? Ne… pas, falloir çevresinde kullanıldığında genellikle bir yasak veya yapılmaması gereken davranış bildirir. “Gerek yok” ile “yapmamak gerek” aynı şey değildir.

5. Il s'agit de yapısına kişisel özne koymak

• Yanlış: Ce texte s'agit de la santé.
• Doğru: Dans ce texte, il s'agit de la santé. — Bu metinde konu sağlık.
• Başka bir doğru seçenek: Ce texte parle de la santé. — Bu metin sağlıktan söz ediyor.
• Neden? Burada öğretilen s'agir de yapısı kişisizdir; başındaki il, metnin yerine geçen bir sözcük değildir.

6. Kişisiz değerlendirmedeki sıfatı çoğul yapmak

• Yanlış: Il est importants de lire les consignes.
• Doğru: Il est important de lire les consignes. — Yönergeleri okumak önemli.
• Neden? Important, çoğul les consignes sözcüğüyle değil, eylem hakkındaki kişisiz değerlendirmeyle ilgilidir. Bu nedenle eril tekil kalır.

Kullanım notları

Resmiyet ve gündelik konuşma

Il faut günlük hayatta çok yaygındır; başlı başına resmî bir ifade değildir. Ancak birine sürekli Il faut que tu… “Senin … yapman gerek” demek buyurgan duyulabilir. Aynı gerekliliği Il faudrait… “... yapmak iyi olur / gerekebilir” biçiminde söylemek çoğu durumda daha yumuşaktır. Yine de bağlam önemlidir: Acil bir güvenlik uyarısında doğrudanlık yerindedir.

Konuşmada Il faut y aller “Gitmek gerek” yerine Faut y aller biçimini duyabilirsiniz. Il ne faut pas… da günlük konuşmada Il faut pas… olarak kısalabilir. Bu biçimleri tanımak dinlemeyi kolaylaştırır; iş yazışmalarında, sınavlarda ve özenli yazıda tam yapıyı kullanın.

Il est important ile c'est important

C'est important de vérifier “Kontrol etmek önemli” gündelik konuşmada çok doğaldır. Il est important de vérifier aynı değerlendirmeyi daha yazılı veya özenli bir anlatımla verebilir. Bununla birlikte ce ile il her yerde birbirinin yerine geçmez: il faut ve il s'agit de sabit yapılarını bu benzetmeyle değiştirmeyin.

Kişiyi değerlendirmekle eylemi değerlendirmeyi de ayırın: Elle est prête “O hazır” belirli bir kadınla ilgilidir; Il est important de se préparer “Hazırlanmak önemli” ise bir eylem hakkındaki yargıdır. Kişisiz yapıyı fark etmek, sıfatın kime veya neye bağlandığını anlamayı kolaylaştırır.

İlave bir kişiyi belirtmek

Il est difficile pour moi de refuser “Benim için reddetmek zor” cümlesinde pour moi, değerlendirmenin kimin açısından yapıldığını belirtir. Mastar yine korunabilir; mutlaka que ile yeni bir cümle kurulması gerekmez. Dolayısıyla yararlı başlangıç ayrımı “genel eylem → mastar, açık özne → que” olsa da her kişi belirtme yöntemi aynı değildir.

İleri kullanım ve ince ayrımlar

Kip seçimi: yalnızca que sözcüğüne bakmayın

Que, iki bölümü bağlar; subjonctif seçimini tek başına belirlemez. Belirleyici olan, önceki ifadenin gereklilik, değerlendirme, ihtimal ya da kesinlik bildirmesidir.

Fransızca	Türkçe	Kip seçimi
Il est possible qu'elle soit déjà arrivée.	Çoktan gelmiş olabilir.	Olasılık; subjonctif.
Il est probable qu'elle arrivera demain.	Büyük olasılıkla yarın gelecek.	Olumlu olasılık değerlendirmesi; genellikle bildirme kipi.
Il est certain qu'elle viendra.	Geleceği kesin.	Olumlu kesinlik; bildirme kipi.
Il n'est pas certain qu'elle vienne.	Geleceği kesin değil.	Kesinlik ortadan kalktığı için genellikle subjonctif.

Il semble que ardından subjonctif yaygındır; özellikle yargı ihtiyatla sunulduğunda Il semble qu'il ait raison “Haklı gibi görünüyor” doğal bir modeldir. Bununla birlikte bildirme kipi de görülür; konuşan sonucu daha çok bir saptama olarak sunabilir. “Her zaman subjonctif” diye katı bir kural koymayın.

Il me semble que, yani “Bana öyle geliyor ki”, olumlu kullanımda çoğunlukla bildirme kipiyle kurulur: Il me semble que tu as raison “Bana kalırsa haklısın.” Me burada değerlendirmenin kime ait olduğunu gösterir.

Il paraît que olumlu kullanımda genellikle bildirme kipi alır: Il paraît qu'elle a déménagé “Duyduğuma göre taşınmış.” Olumsuz veya soru biçiminde belirsizlik öne çıkarsa subjonctif kullanılabilir: Il ne paraît pas qu'une solution soit possible “Bir çözüm mümkün görünmüyor.” Bu son yapı daha çok özenli yazı diline aittir; günlük dilde olumlu haber aktarma kullanımını önce yerleştirmek daha yararlıdır.

Zaman ve yumuşatma

Kişisiz olmak, fiilin yalnızca şimdiki zamanda kullanılacağı anlamına gelmez. Özne il olarak kalır, zaman veya anlatım tutumu değişir.

Fransızca	Türkçe	Kullanım
Il fallait partir tôt.	Erken çıkmak gerekiyordu.	Geçmişteki gereklilik.
Il a fallu attendre deux heures.	İki saat beklemek gerekti.	Geçmişte yaşanmış, tamamlanmış durum.
Il faudra apporter une photo.	Bir fotoğraf getirmek gerekecek.	Gelecekteki gereklilik.
Il faudrait demander confirmation.	Teyit istemek iyi olur.	Daha yumuşak öneri.
Il aurait fallu prévenir plus tôt.	Daha önce haber vermek gerekirdi.	Geçmişe dönük, çoğunlukla yerine getirilmemiş gereklilik.
Il vaudrait mieux reporter la réunion.	Toplantıyı ertelemek daha iyi olur.	Daha ihtiyatlı öneri.

Faudrait ve vaudrait, Fransızcada conditionnel denen kipin biçimleridir; bu kip koşulun yanı sıra öneriyi yumuşatmak için de kullanılır. Geçmişe geçince yan cümlede mutlaka eski veya edebî bir çekim aramanız gerekmez. Günümüz Fransızcasında Il fallait que tu viennes “Gelmen gerekiyordu” doğaldır; viennes, şimdiki subjonctif biçimidir.

Önce gerçekleşmiş eylem ve olumsuz mastar

Il est possible qu'elle soit déjà partie “Çoktan gitmiş olabilir” cümlesinde gitme eylemi, şu anki değerlendirmeden önce gerçekleşmiştir. Bu nedenle geçmiş subjonctif kullanılır: soit partie. Bu, être yardımcı fiili ile partie geçmiş zaman ortacından, yani birleşik zamanlarda kullanılan fiil biçiminden, oluşur.

Mastarın kendisi olumsuz yapılacaksa ne pas onun önüne gelir:

• Il est important de ne pas oublier les clés. — Anahtarları unutmamak önemli.
• Il vaut mieux ne pas répondre tout de suite. — Hemen cevap vermemek daha iyi olur.

Burada olumsuzluk, ana değerlendirmeyi değil, yapılacak eylemi ilgilendirir. Bu ayrım, özellikle “önemli değil” ile “yapmamak önemli” anlamlarını karıştırmamak için gereklidir.

Genel kişi yerine kişisiz anlatım

On doit vérifier les données “Verileri kontrol etmeliyiz / İnsan verileri kontrol etmeli” ile Il faut vérifier les données “Verileri kontrol etmek gerek” benzer durumlarda kullanılabilir. On, bağlama göre “biz”, “insanlar” veya genel bir kişiyi gösteren öznedir. Kişisiz il ise eylemi yapacak grubu göstermez; gerekliliği öne çıkarır. Özellikle yönergelerde bu ayrım, kişilere değil yapılacak işe odaklanmayı sağlar.

Çalışma önerileri

1. Aynı eylemi üç biçimde kurun. Örneğin önce Il faut vérifier l'adresse “Adresi kontrol etmek gerek”, sonra Il faut que je vérifie l'adresse “Adresi kontrol etmem gerek”, ardından Il vaut mieux vérifier l'adresse “Adresi kontrol etmek daha iyi olur” yazın. Böylece hem mastar–yan cümle ayrımını hem de zorunluluk–öneri farkını çalışmış olursunuz.
2. Türkçe anlamı birbirine yakın ama farklı cümleleri karşılaştırın. “Gitmemek gerek”, “Gitmek gerekli değil” ve “Gitmek daha iyi olur” için ayrı Fransızca cümleler hazırlayın. Özellikle Il ne faut pas partir ile Il n'est pas nécessaire de partir arasındaki anlam farkını kendi örneklerinizle sınayın.
3. Kalıpları devamlarıyla birlikte kaydedin. Bir metinde karşılaştığınız il semble que, il paraît que veya il est certain que ifadesinin ardından gelen fiili de not alın. Fiilin hangi biçimde olduğunu ve Türkçede nasıl doğal çevrildiğini yazın; yalnızca que sözcüğünü görerek kip seçme alışkanlığından böylece uzaklaşırsınız.

İlgili konular

• Ön bilgi: Il y a ile varlık bildirme — Kişisiz il kullanımını tanıdık “var” yapısı üzerinden pekiştirir.
• Sonraki adım: İleri düzey kişisiz yapılar — Daha resmî anlatımlarda kullanılan kişisiz kuruluşları ve üslup ayrımlarını genişletir.