Fransızcada Asıl Sayılar: 0'dan 100'e
Nombres Cardinaux
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki Fransızca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
Fransızcada asıl sayılar, yani kaç tane olduğunu bildiren sayılar, 69'a kadar büyük ölçüde onluk düzene dayanır; 70, 80 ve 90'da ise farklı kuruluşlar görülür: soixante-dix (70, altmış artı on), quatre-vingts (80, dört çarpı yirmi), quatre-vingt-dix (90, seksen artı on). “Bir” anlamındaki un, dişil bir adın önünde une olur: un livre (bir kitap), une table (bir masa). Sayıdan sonra gelen ad, Türkçedekinden farklı olarak, iki ve üzerindeki tam sayılarla genellikle çoğul kullanılır: trois livres = üç kitap.
Genel bakış
Bir kafede sipariş verirken, alışveriş tutarını dinlerken, yaşınızı söylerken ya da bir otobüsün numarasını sorarken asıl sayılara ihtiyaç duyarsınız. Fransızcada bu sayılara nombres cardinaux denir. A1 düzeyinde öğrenilen bu konu, yalnızca sıfırdan yüze kadar sayabilmekten ibaret değildir: duyduğunuz sayıyı hızla tanımak ve doğru adla birleştirmek de önemlidir.
Türkçede “yetmiş beş” sayısını yetmiş ve beş olarak kurarız. Fransa'da kullanılan Fransızcada aynı sayı soixante-quinze, yani yapıca “altmış-on beş”tir. Bunu her seferinde hesaplamak başlangıçta işe yarar; zamanla soixante-quinze ifadesini doğrudan 75 olarak tanımak hedeflenmelidir. Özellikle 60–79 ve 80–99 aralıklarını ayrı kümeler hâlinde çalışmak bu geçişi kolaylaştırır.
Bu yazının temel kapsamı 0–100 arasındaki sayılardır. Önce sayıların kuruluşunu ve günlük cümlelerde kullanımını öğreneceksiniz. Daha ileride karşınıza çıkabilecek ses değişimleri, bölgesel biçimler ve yüzün üzerindeki sayılara ilişkin kısa notlar, başlangıç kurallarından ayrı verilmiştir.
Sayılar nasıl kurulur?
0–16: Önce temel biçimleri öğrenin
Sıfırdan on altıya kadarki biçimleri tek tek öğrenmek gerekir. Özellikle 11–16 arasında Türkçedeki “on + birler basamağı” düzenini aramayın.
| Rakamla | Fransızca | Türkçe |
|---|---|---|
| 0 | zéro | sıfır |
| 1 | un | bir |
| 2 | deux | iki |
| 3 | trois | üç |
| 4 | quatre | dört |
| 5 | cinq | beş |
| 6 | six | altı |
| 7 | sept | yedi |
| 8 | huit | sekiz |
| 9 | neuf | dokuz |
| 10 | dix | on |
| 11 | onze | on bir |
| 12 | douze | on iki |
| 13 | treize | on üç |
| 14 | quatorze | on dört |
| 15 | quinze | on beş |
| 16 | seize | on altı |
Un, deux, trois dizisi “bir, iki, üç” demektir. Sayıları soyut olarak sayarken 1 için un kullanılır; une biçiminin nerede gerektiği aşağıda açıklanacaktır.
17–69: Onluklar ve birler
17, 18 ve 19, dix sözcüğüne sırasıyla yedi, sekiz ve dokuz eklenerek kurulur. Ardından yirmi, otuz, kırk, elli ve altmış için ayrı sözcükler vardır.
| Rakamla | Fransızca | Türkçe |
|---|---|---|
| 17 | dix-sept | on yedi |
| 18 | dix-huit | on sekiz |
| 19 | dix-neuf | on dokuz |
| 20 | vingt | yirmi |
| 30 | trente | otuz |
| 40 | quarante | kırk |
| 50 | cinquante | elli |
| 60 | soixante | altmış |
22–29 gibi aralıklarda onluk ile birler arasına kısa çizgi konur: vingt-deux (yirmi iki), vingt-trois (yirmi üç), vingt-neuf (yirmi dokuz). Aynı düzen trente-quatre (otuz dört), quarante-six (kırk altı), cinquante-huit (elli sekiz) ve soixante-neuf (altmış dokuz) için de geçerlidir.
21, 31, 41, 51 ve 61'de araya et girer. Et normalde “ve” demektir; ancak bu sayıların Türkçe karşılığında ayrıca “ve” söylenmez.
| Rakamla | Fransızca | Türkçe |
|---|---|---|
| 21 | vingt et un | yirmi bir |
| 31 | trente et un | otuz bir |
| 41 | quarante et un | kırk bir |
| 51 | cinquante et un | elli bir |
| 61 | soixante et un | altmış bir |
Dolayısıyla 21 için vingt et un, 22 için vingt-deux denir. Türkçedeki düzenden hareketle her sayıya et eklemek de onu tamamen atmak da doğru olmaz.
70–79: Altmışın üzerine ondan on dokuza kadar ekleyin
70 için kullanılan soixante-dix, yapıca 60 + 10'dur. Aynı mantıkla 72, 60 + 12; 75 ise 60 + 15 olarak kurulur. 71'de et bulunur: soixante et onze.
| Rakamla | Fransızca | Türkçe |
|---|---|---|
| 70 | soixante-dix | yetmiş |
| 71 | soixante et onze | yetmiş bir |
| 72 | soixante-douze | yetmiş iki |
| 73 | soixante-treize | yetmiş üç |
| 74 | soixante-quatorze | yetmiş dört |
| 75 | soixante-quinze | yetmiş beş |
| 76 | soixante-seize | yetmiş altı |
| 77 | soixante-dix-sept | yetmiş yedi |
| 78 | soixante-dix-huit | yetmiş sekiz |
| 79 | soixante-dix-neuf | yetmiş dokuz |
Bu aralıkta 11–16'nın biçimlerini iyi bilmek çok işe yarar. 75'i söylerken “yetmiş” karşılığı arayıp ardından cinq eklemek yerine, soixante ile quinze sözcüklerini birleştirin.
80–99: Seksenin kuruluşu ve devamı
80, dört tane yirmi düşüncesiyle quatre-vingts olur. Sözcüklerin bu sayı içindeki kuruluşu çarpma anlamı taşır; konuşurken ayrıca bir çarpma sözcüğü söylemezsiniz.
80'den sonra bir sayı daha geliyorsa vingt sonundaki s düşer. Ayrıca 81 ve 91'de et kullanılmaz.
| Rakamla | Fransızca | Türkçe |
|---|---|---|
| 80 | quatre-vingts | seksen |
| 81 | quatre-vingt-un | seksen bir |
| 82 | quatre-vingt-deux | seksen iki |
| 89 | quatre-vingt-neuf | seksen dokuz |
| 90 | quatre-vingt-dix | doksan |
| 91 | quatre-vingt-onze | doksan bir |
| 92 | quatre-vingt-douze | doksan iki |
| 97 | quatre-vingt-dix-sept | doksan yedi |
| 99 | quatre-vingt-dix-neuf | doksan dokuz |
| 100 | cent | yüz |
83–88 için quatre-vingt sonuna üçten sekize kadar olan sayılar; 93–96 için aynı yapıya on üçten on altıya kadar olan sayılar eklenir. 98 ise quatre-vingt-dix-huit (doksan sekiz) olur. Böylece yukarıdaki temel biçimlerle 0–100 arasındaki bütün sayıları kurabilirsiniz.
Önemli ayrım: quatre-vingts euros “seksen avro”, quatre-vingt-deux euros “seksen iki avro” demektir. İlk örnekte sayıdan sonra gelen euros bir sayı sözcüğü değildir; bu yüzden 80'in sonundaki s korunur.
Un ve une: Türkçede olmayan cinsiyet ayrımı
Fransızcada adlar, yani kişi, nesne veya kavramları karşılayan sözcükler, eril ya da dişil denen iki dil bilgisel gruba ayrılır. Bu ayrım her zaman gerçek cinsiyetle ilgili değildir: kitap anlamındaki livre eril, masa anlamındaki table dişildir.
“Bir” sayısı bu gruba göre değişir:
- un livre = bir kitap;
- une table = bir masa;
- vingt et un livres = yirmi bir kitap;
- vingt et une tables = yirmi bir masa;
- quatre-vingt-une personnes = seksen bir kişi.
Son örnekte personne, kişinin kim olduğundan bağımsız olarak dişil bir addır. Bu yüzden une kullanılır. Buna karşılık 71'in sonunda un değil onze bulunduğundan cinsiyete göre değişiklik yapılmaz: soixante et onze personnes = yetmiş bir kişi.
Un ve une aynı zamanda belirsiz tanımlık, yani belirli olmayan bir varlığı tanıtan “bir” sözcüğü olarak da kullanılır. J'ai un billet “Bir biletim var” cümlesinde sayı vurgusu bağlama bağlıdır; J'ai un billet, pas deux “İki değil, bir biletim var” cümlesinde miktar açıkça vurgulanır.
Sayıdan sonra adın çoğulu
Türkçede “üç kitap” deriz; olağan kullanımda “üç kitaplar” demeyiz. Fransızcada ise iki ve üzerindeki tam sayılardan sonra sayılabilen adın çoğul biçimi gerekir: deux billets (iki bilet), trois livres (üç kitap), cent personnes (yüz kişi).
Çoğul, yani birden fazlayı gösteren biçim, çoğu adda yazıda sonuna s eklenerek yapılır. Bu s çoğunlukla duyulmaz. Bu nedenle kulağınıza yalnızca sayı farklı gelmiş olsa bile yazarken adın çoğulunu unutmamak gerekir. Vingt et un livres örneğinde de toplam sayı 21 olduğu için livres çoğuldur; sayının son sözcüğünün un olması bunu değiştirmez.
Cümle içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde sayıları önce rakama çevirip sonra cümlenin tamamını anlamaya çalışın. Türkçe karşılıklarda adların neden çoğul eki almadığına da dikkat edin.
| Fransızca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Je voudrais deux billets pour Lyon. | Lyon'a iki bilet istiyorum. | Sayıdan sonra ad çoğuldur. |
| Nous avons trois enfants. | Üç çocuğumuz var. | Türkçede “üç çocuk”, Fransızcada çoğul ad kullanılır. |
| Il reste onze places. | On bir yer kaldı. | On bir için ayrı bir sayı sözcüğü vardır. |
| Le trajet dure dix-sept minutes. | Yolculuk on yedi dakika sürüyor. | On yedi, on ve yediyle kurulur. |
| J'ai vingt et un ans. | Yirmi bir yaşındayım. | Yaş söylerken “sahip olmak” anlamındaki fiil kullanılır. |
| Il y a vingt et une personnes dans la salle. | Salonda yirmi bir kişi var. | Kişi anlamındaki ad dişildir. |
| Le billet coûte trente-deux euros. | Bilet otuz iki avro. | Otuz iki sayısında “ve” kullanılmaz. |
| Ma mère a soixante et un ans. | Annem altmış bir yaşında. | Altmış bir sayısında “ve” bulunur. |
| Le repas coûte soixante-quinze euros. | Yemek yetmiş beş avro. | Altmışın üzerine on beş eklenir. |
| Nous attendons quatre-vingts personnes. | Seksen kişi bekliyoruz. | Seksenin sonundaki çoğul harfi korunur. |
| Elle a quatre-vingt-un ans. | Seksen bir yaşında. | Seksen bir sayısında “ve” yoktur. |
| Le total est de quatre-vingt-dix-neuf euros. | Toplam doksan dokuz avro. | Seksenin üzerine on dokuz eklenir. |
| Il y a cent pages dans ce livre. | Bu kitapta yüz sayfa var. | Yüz için yalnızca ilgili sayı sözcüğü kullanılır. |
Sık yapılan hatalar
1. Yetmişi altmış yediyle karıştırmak
- Yanlış: 70 için soixante-sept.
- Doğru: soixante-dix.
- Neden? Soixante-sept 67'dir. 70'te altmışın üzerine yedi değil on eklenir. Aynı şekilde 75, soixante-cinq değil soixante-quinze olur; ilk biçim 65'tir.
2. Her “bir”den önce et kullanmak
- Yanlış: quatre-vingt et un euros.
- Doğru: quatre-vingt-un euros = seksen bir avro.
- Neden? 21, 31, 41, 51, 61 ve 71'de et bulunur; 81 ve 91'de bulunmaz. 91, quatre-vingt-onze olur.
3. Seksenin s harfini her durumda korumak
- Yanlış: quatre-vingts-deux personnes.
- Doğru: quatre-vingt-deux personnes = seksen iki kişi.
- Neden? Vingt ardından başka bir sayı geldiğinde 80'in sonundaki s yazılmaz. Tam 80 kişi ise quatre-vingts personnes olur.
4. Dişil adın önünde un bırakmak
- Yanlış: vingt et un tables.
- Doğru: vingt et une tables = yirmi bir masa.
- Neden? Table dişildir; sayının sonundaki un, une biçimine geçer. Aynı değişiklik 81'de de görülür: quatre-vingt-une tables = seksen bir masa.
5. Türkçedeki gibi adı tekil bırakmak
- Yanlış: trois livre.
- Doğru: trois livres = üç kitap.
- Neden? Fransızcada üç adet kitaptan söz ederken ad çoğuldur. Yazıda çoğul ekinin duyulmaması, bu ekin gereksiz olduğu anlamına gelmez.
6. Yüz için başına un eklemek
- Yanlış: un cent euros.
- Doğru: cent euros = yüz avro.
- Neden? Bu miktarı söylerken 100 doğrudan cent olur. Türkçede de “yüz avro” demek yeterlidir. “Yaklaşık yüz” anlamındaki une centaine ise farklı bir yapıdır.
Kullanıma ilişkin notlar
Kısa çizgiler: İki yazım biçimiyle karşılaşabilirsiniz
Bu yazıdaki örneklerde geleneksel yazım kullanılmıştır: vingt et un (21), soixante et onze (71), fakat vingt-deux (22). 1990 yazım düzenlemeleri, birleşik sayıların bütün parçalarını kısa çizgiyle birleştirmeyi de kabul eder: vingt-et-un, soixante-et-onze.
Bu nedenle vingt et un ile vingt-et-un aynı sayıdır ve ikisi de kabul edilen yazımlardır. Kısa çizginin değişmesi sayıdaki sözcükleri değiştirmez: 81'e hiçbir yazımda et eklenmez. Kendi metninizde bir yazım yaklaşımını tutarlı biçimde kullanmanız yeterlidir.
Fransa dışında duyabileceğiniz sayılar
Fransa'daki temel biçimler soixante-dix (70) ve quatre-vingt-dix (90) iken, Belçika'da ve İsviçre'de septante (70) ve nonante (90) yaygındır. İsviçre'nin bazı bölgelerinde 80 için huitante de kullanılır. Ancak İsviçre'nin her yerinde aynı biçimin kullanıldığını düşünmeyin; Belçika'da 80 için olağan biçim yine quatre-vingts olur.
Bu sözcükler duyulduğunda onları yanlış saymamak önemlidir. İlk aşamada Fransa biçimlerini öğrenmek yeterlidir; yaşadığınız veya iletişim kurduğunuz bölgeye göre diğerlerini de etkin kullanıma katabilirsiniz.
Yaş, fiyat ve numara aynı sayı bilgisini kullanır
Fransızcada yaş avoir (“sahip olmak”) fiiliyle söylenir: J'ai trente ans = otuz yaşındayım. Türkçedeki “yaşındayım” kalıbını sözcük sözcük çevirmek yerine bu ifadeyi bütün olarak öğrenin.
Fiyatlarda Ça coûte vingt euros = “Bu yirmi avro” denebilir. 21,50 € tutarı açık biçimde vingt et un euros cinquante diye okunabilir: yirmi bir avro elli sent. Ondalık ayıracı olarak virgül kullanılması Türkçeye yabancı değildir.
Telefon numaraları ise Fransa'da genellikle ikişer haneli gruplarla okunur. Bir kişinin numarayı daha yavaş veya tek tek rakamlarla söylemesi de mümkündür. Başta yer alan sıfırı kaybetmemek ve duyduğunuz grupları aynen yazmak, sayı adlarını bilmek kadar önemlidir.
Temelin ötesinde: Sonradan işinize yarayacak ayrıntılar
Bu bölümdeki ayrıntıları ilk çalışmada ezberlemeniz gerekmez. Sayıları okuyup duyduğunuzda temel kuraldan farklı görünen durumları anlamanız için burada bulundurulmuştur.
Yazılış aynı kalırken söyleniş değişebilir
Fransızcada yazılan her son harf her ortamda okunmaz. Ayrıca ulama, yani normalde duyulmayan bir son ünsüzün sonraki sözcüğün başlangıcına bağlanması, sayılarda sık görülür. Aşağıdaki köşeli ayraçlar sesleri gösterir; bunlar Fransızca yazım biçimleri değildir.
- Deux billets (iki bilet) ifadesinde deux sonundaki harf duyulmaz; deux amis (iki arkadaş) ifadesinde bağlantıda bir [z] sesi duyulur.
- Six (altı) tek başına söylenirken sonundaki ses [s] olur. Six livres (altı kitap) ifadesinde bu ses düşer; six amis (altı arkadaş) ifadesinde ise [z] olur.
- Dix (on) için de benzer bir ayrım vardır: tek başına son ses [s], dix livres (on kitap) içinde sessiz, dix amis (on arkadaş) içinde [z] olur.
- Neuf ans (dokuz yaş) ve neuf heures (saat dokuz; dokuz saat) ifadelerinde neuf sonundaki ses [v] olarak duyulur. Bu, her ünlü önünde uygulanacak genel bir kural değildir.
Bu nedenle sayıları yalnız başlarına dinlemekle yetinmeyin. Özellikle ans, euros ve günlük nesne adlarıyla birlikte duydukça yazı ile ses arasındaki ilişki daha anlaşılır hâle gelir.
Miktar ile sıra ya da etiket farkı
Asıl sayılar “kaç?” sorusuna cevap verir. Sıra sayıları ise “kaçıncı?” sorusuna cevap verir: trois = üç, troisième = üçüncü. Bununla birlikte sayfa, oda veya hat numarası verirken Fransızca çoğu zaman asıl sayı kullanır: la page vingt = yirminci sayfa / 20. sayfa; la chambre douze = 12 numaralı oda.
Bu numaralandırma kullanımı yazımı da etkileyebilir: quatre-vingts pages “seksen sayfa” iken, la page quatre-vingt “80. sayfa” demektir. İkinci örnekte 80 bir miktar değil sıra etiketi gibi kullanıldığı için sonuna s gelmez. Ayrıca sayfa numarası 21 için la page vingt et un denir; page dişil olsa bile etiket olan sayı une yapılmaz.
Tarihlerde de çoğunlukla asıl sayılar kullanılır: le deux mai = 2 Mayıs. Ayın ilk günü ise le premier mai = 1 Mayıs olur. Saat ve tarih konusunu ayrıca çalışmak bu kullanımları yerli yerine oturtur.
Yüzden sonrası için kısa bir köprü
0–100 arasını öğrendikten sonra daha büyük sayılarda aynı parçalardan yararlanırsınız:
- cent un = yüz bir; 101'de et eklenmez.
- deux cents = iki yüz; cent çarpılmış ve sayının sonunda kalmışsa s alır.
- deux cent un = iki yüz bir; ardından başka bir sayı geldiğinde cent üzerindeki s kalkar.
- mille = bin; sayı olarak kullanıldığında çoğul s almaz: deux mille = iki bin.
Bunlar daha geniş sayı sisteminin başlangıcıdır. İlk hedef, 70–99 aralığını ve 80'in yazımını rahatça kullanabilmek olmalıdır.
Çalışma önerileri
Karışan sayıları çiftler hâlinde çalışın. 60–70, 65–75, 80–90 ve 89–99 çiftlerini bir kâğıda yazın. Önce Fransızcalarını söyleyin, sonra bir ses kaydından duyduğunuzu rakamla yazın. Örneğin soixante-cinq ile soixante-quinze arasındaki ayrımı özellikle dinleyin; yalnızca baştaki sözcüğü yakalamak yeterli değildir.
Sayıları iki farklı adla birleştirin. Eril livre (kitap) ve dişil table (masa) ile 1, 21 ve 81'i yazın. Ardından 2 ve 22'yi ekleyin. Böylece hem un/une ayrımını hem de Fransızcada sayıdan sonra adın çoğul olması gerektiğini aynı çalışmada pekiştirirsiniz. Yazdıktan sonra kısa çizgileri de kontrol edin.
Küçük bir günlük işlem canlandırın. Üç ürün için 17, 32 ve 26 avroluk fiyatlar belirleyip her birini Fransızca söyleyin; sonra 75 avroluk toplamı seslendirin. Sonraki gün tutarları değiştirin ve 80, 81, 90, 99 gibi sayıları ekleyin. Amaç, sayıları yalnızca sırayla sayarken değil, beklenmedik bir sırada da kullanabilmektir.
İlgili konular
- Sıra sayıları — “Üç” ile “üçüncü” arasındaki farkı, sıra bildiren biçimleri ve kullanım yerlerini öğrenin.
- Saat ve tarihler — Sayıları saat söylerken, günleri ve tarihleri belirtirken kullanın.