Fransızcada Sıra Sayıları

Kısaca

Fransızcada sıra sayıları “kaçıncı?” sorusuna cevap verir: premier/première “birinci”, deuxième “ikinci”, troisième “üçüncü” demektir. Birinciden sonra temel yöntem, sayıya -ième eklemektir; ancak quatre → quatrième, cinq → cinquième ve neuf → neuvième gibi yazım değişiklikleri vardır. Premier eril, première dişil sözcüklerle kullanılır; diğer yaygın sıra sayıları eril ve dişilde aynı kalır, çoğulda ise genellikle -s alır.

Genel bakış

Sıra sayıları bir şeyin miktarını değil, dizideki yerini gösterir. Türkçede “üç sokak” ile “üçüncü sokak” arasındaki ayrım, Fransızcada trois rues ile la troisième rue arasındaki ayrımdır. Asıl sayı miktarı bildiren sayıdır; sıra sayısı ise birinci, ikinci, üçüncü gibi sıralama bildiren biçimdir. A1 düzeyinde bu ayrımı öğrenmek; adres tariflerini, katları, bir etkinliğin kaçıncı kez yapıldığını ve yarışma sonuçlarını anlamayı kolaylaştırır.

Türkçe bilen biri için en önemli yenilik, Fransızcada sözcüklerin dilbilgisel cinsiyetidir. İsim (bir varlığı, yeri veya kavramı adlandıran sözcük) Fransızcada eril ya da dişil olabilir; bu ayrım her zaman gerçek cinsiyetle ilgili değildir. Örneğin jour “gün” eril, fois “kez” dişildir. Bu yüzden “ilk gün” le premier jour, “ilk kez” ise la première fois olur. Türkçede “ilk” sözcüğü değişmediği için bu farkı özellikle çalışmak gerekir.

Başlangıçta ilk on sıra sayısını ve premier/première ayrımını öğrenmek yeterlidir. Daha büyük sayılar aynı sistemle kurulur. Tarihlerde, sayfa numaralarında ve hükümdar adlarında görülen farklı kullanımları ise temel kuraldan sonra ayrı başlıklar altında ele alacağız.

Sıra sayıları nasıl oluşturulur?

İlk on sıra sayısı

Fransızcada “birinci” ayrı bir biçimdir. “İkinci”den itibaren çoğu sıra sayısını, bildiğiniz asıl sayıya -ième getirerek oluşturabilirsiniz. Aşağıdaki tabloyu yalnızca ezber listesi olarak değil, yazım değişikliklerini görebileceğiniz bir örnek dizisi olarak kullanın.

Sayı	Asıl sayı	Sıra sayısı	Türkçesi
1	un	premier / première	birinci
2	deux	deuxième	ikinci
3	trois	troisième	üçüncü
4	quatre	quatrième	dördüncü
5	cinq	cinquième	beşinci
6	six	sixième	altıncı
7	sept	septième	yedinci
8	huit	huitième	sekizinci
9	neuf	neuvième	dokuzuncu
10	dix	dixième	onuncu

-ième içindeki è işaretini yazarken koruyun. Örneğin doğru biçim troisième olur. Türkçedeki “-ıncı/-inci/-uncu/-üncü” çeşitliliğinin aksine, Fransızcada ek ünlü uyumuna göre değişmez.

Yazımda dikkat edilecek üç değişiklik

1. Sondaki -e düşer: quatre → quatrième “dört → dördüncü”; onze → onzième “on bir → on birinci”; douze → douzième “on iki → on ikinci”. İki ayrı e sesi oluşturmaya çalışmayın; önce sayının sonundaki e harfini çıkarın.
2. Cinq sözcüğüne -u- eklenir: cinq → cinquième “beş → beşinci”. u harfi, burada q ile i arasına girer. Bu biçimi bütün olarak öğrenmek daha kolaydır.
3. Neuf sözcüğündeki f, v olur: neuf → neuvième “dokuz → dokuzuncu”. Hem yazımda hem söyleyişte bu değişikliği hesaba katın.

Bu değişiklikler birleşik sayının sonunda da görülür: vingt-quatre → vingt-quatrième “yirmi dört → yirmi dördüncü”, vingt-cinq → vingt-cinquième “yirmi beş → yirmi beşinci”, vingt-neuf → vingt-neuvième “yirmi dokuz → yirmi dokuzuncu”.

Daha büyük ve birleşik sayılar

Birleşik sayı, birden fazla sayı parçasından oluşan dix-sept “on yedi” gibi bir sayıdır. Sıra sayısına dönüşürken yalnızca son parça değişir; her parçaya ayrı ayrı ek getirilmez.

Asıl sayı	Sıra sayısı	Türkçesi
onze	onzième	on birinci
douze	douzième	on ikinci
dix-sept	dix-septième	on yedinci
vingt	vingtième	yirminci
vingt et un	vingt et unième	yirmi birinci
vingt-deux	vingt-deuxième	yirmi ikinci
trente et un	trente et unième	otuz birinci
quatre-vingts	quatre-vingtième	sekseninci
cent	centième	yüzüncü
deux cents	deux centième	iki yüzüncü
mille	millième	bininci

Özellikle vingt et unième biçimine dikkat edin: “yirmi birinci” derken premier değil, unième kullanılır. Premier/première tek başına “birinci” için öğrenilir; bu biçim birleşik sayıların sonuna taşınmaz.

Quatre-vingts ve deux cents biçimlerindeki son -s, sıra sayısına dönüşürken kalmaz: quatre-vingtième, deux centième. Daha büyük sayılarla karşılaşınca asıl sayıların yazım kurallarını bilmek bu nedenle yararlıdır.

Eril, dişil ve çoğul uyumu

Uyum, birlikte kullanılan sözcüklerin cinsiyet ve tekillik/çoğulluk bakımından birbirine uymasıdır. Premier dört temel biçimde görülür. Diğer yaygın sıra sayılarında ise eril ve dişil ayrımı yoktur; yalnızca çoğul -s eklenir.

Kullanım	Fransızca	Türkçesi
Eril tekil	le premier jour	ilk gün
Dişil tekil	la première fois	ilk kez
Eril çoğul	les premiers jours	ilk günler
Dişil çoğul	les premières semaines	ilk haftalar
Eril tekil	le deuxième étage	ikinci kat
Dişil tekil	la deuxième rue	ikinci sokak
Eril çoğul	les deuxièmes étages	ikinci katlar
Dişil çoğul	les deuxièmes places	ikincilikler

Türkçede “ilk günler” derken çoğul eki yalnızca “gün” sözcüğündedir. Fransızcada les premiers jours ifadesinde hem premiers hem jours yazıda çoğuldur. Bununla birlikte son -s, bu örneklerde tek başına ayrı bir ses olarak duyulmaz. Yazılı alıştırmalar bu uyumu fark etmek için özellikle değerlidir.

Cümlede nereye yerleşir?

Bir ismi niteleyen, yani onun özelliğini belirten sıra sayısı çoğunlukla isimden önce gelir: la troisième rue “üçüncü sokak”, mon premier voyage “ilk seyahatim”. Fransızcadaki tanımlık (ismin önünde kullanılan le, la, les gibi küçük sözcükler) de bu grubun başında yer alır.

Her durumda le veya la eklenmez. Mon premier voyage “ilk seyahatim” ifadesinde mon zaten “benim” anlamını taşır; ayrıca le kullanılmaz. Buna karşılık tek başına bir sıra veya derece söylerken Elle est troisième “O üçüncü” denebilir. Yani Türkçeden yola çıkarak her sıra sayısının önüne otomatik bir tanımlık koymak doğru değildir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örnekler kat, yön tarifi, zaman ve sıralama gibi gündelik ihtiyaçları kapsar. Önce kalın yazılı bölümlere bakın; ardından cümlenin tamamını sesli okuyun.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
C'est la première fois que je viens ici.	Buraya ilk kez geliyorum.	Fois dişildir.
J'habite au deuxième étage.	İkinci katta oturuyorum.	Kat bildiren kullanım.
Prenez la troisième rue à droite.	Sağdaki üçüncü sokağa girin.	Yol tarifi.
Les premiers jours sont difficiles.	İlk günler zordur.	Eril çoğul uyumu.
C'est ma première semaine à Lyon.	Lyon'daki ilk haftam.	Ma ile ayrıca la kullanılmaz.
Notre cours est au cinquième étage.	Dersimiz beşinci katta.	Cinq sözcüğündeki yazım değişikliği.
Nous sommes au neuvième rang.	Dokuzuncu sıradayız.	Neuf biçimindeki f, v olur.
Elle a fini deuxième.	Yarışmayı ikinci bitirdi.	Kadından söz edilse de biçim değişmez.
Je prends le train pour la vingt et unième fois.	Trene yirmi birinci kez biniyorum.	Birleşik sayıda unième.
Relisez les deux premiers paragraphes.	İlk iki paragrafı yeniden okuyun.	Miktar ve sıra birlikte.
Le magasin ouvre le premier mai.	Mağaza bir Mayıs'ta açılıyor.	Ayın ilk günü sıra sayısıyla söylenir.
C'est son trentième anniversaire.	Otuzuncu doğum günü.	Onluk sayıya -ième eklenir.

Au deuxième étage ifadesindeki au, “-de/-da” anlamıyla kullanılan à ile le sözcüklerinin birleşmesidir. Bu birleşme sıra sayısından kaynaklanmaz; étage sözcüğünün eril olması ve cümlenin yer bildirmesiyle ilgilidir.

Sık yapılan hatalar

1. “Birinci” için düzenli ek kullanmak

• Yanlış: la unième fois
• Doğru: la première fois — ilk kez
• Neden? Tek başına “birinci” için premier/première kullanılır. Unième, vingt et unième “yirmi birinci” gibi birleşik biçimlerde karşınıza çıkar.

2. Türkçede olmayan cinsiyet ayrımını atlamak

• Yanlış: le première jour
• Doğru: le premier jour — ilk gün
• Neden? Jour eril bir isimdir. Dişil olan semaine ile la première semaine “ilk hafta” denir. “Birinci”yi tek başına değil, isimle birlikte öğrenin.

3. Her sıra sayısına dişil -e eklemek

• Yanlış: la deuxièmée rue
• Doğru: la deuxième rue — ikinci sokak
• Neden? Deuxième zaten hem eril hem dişil isimlerle kullanılan biçimdir. Première örneğini bütün sıra sayılarına uygulamayın.

4. Yazım değişikliklerini unutmak

• Yanlış: la cinqième place, le neufième étage
• Doğru: la cinquième place — beşincilik; le neuvième étage — dokuzuncu kat
• Neden? Cinq için qu, neuf için v gerekir. Bu ikisini ayrı birer ezber kartına yazmak yararlı olabilir.

5. Miktarı ve sırayı karıştırmak

• Yanlış: “Üçüncü sokak” anlamında trois rues demek.
• Doğru: la troisième rue — üçüncü sokak
• Neden? Trois rues “üç sokak” demektir. Önce kendinize “kaç tane mi, kaçıncı mı?” diye sorun.

6. Türkçedeki tarih söyleyişini olduğu gibi aktarmak

• Yanlış: Ayın ilk günü için le un mai demek.
• Doğru: le premier mai — bir Mayıs
• Neden? Fransızcada ayın ilk günü özel olarak premier ile söylenir. Diğer günlerde ise le deux mai “iki Mayıs” gibi asıl sayılar kullanılır.

Kullanım notları

Deuxième ile second arasındaki ilişki

“İkinci” için hem deuxième hem second/seconde kullanılabilir: le deuxième étage ve le second étage “ikinci kat” demektir. Second eril, seconde dişildir; çoğulları seconds ve secondes olur. Bu yönüyle deuxième biçiminden farklıdır.

Bazı anlatım kılavuzları, yalnızca iki öğe varsa second, devamı varsa deuxième kullanılmasını önerir. Bu, günlük dilde kesin olarak uygulanan bir kural değildir. Başlangıç için deuxième güvenli ve yaygın bir seçimdir. Bununla birlikte la Seconde Guerre mondiale “İkinci Dünya Savaşı” gibi yerleşik adlandırmaları kendi biçimleriyle öğrenmek gerekir.

Kat numaraları

Fransa'da giriş seviyesi genellikle le rez-de-chaussée “zemin kat” olarak adlandırılır. Bunun üstündeki kat le premier étage “birinci kat”tır. Türkiye'de de zemin kat/birinci kat ayrımı bulunur; fakat otel ve bina tabelaları farklı düzenlenebildiğinden, bulunduğunuz binanın işaretlerini esas alın. Premier étage ifadesini otomatik olarak “giriş katı” diye anlamayın.

Yazılı kısaltmalar

Türkçede “1.”, “2.”, “3.” yazılabilir. Fransızcada standart kısaltmalarda rakamdan sonra harf kullanılır. Harfler basılı metinlerde üst simgeyle de gösterilebilir; düz yazıda aşağıdaki biçimler yeterlidir.

Kısaltma	Açık biçim	Türkçesi
1er	premier	birinci, eril
1re	première	birinci, dişil
1ers	premiers	birinciler / ilkler, eril çoğul
1res	premières	birinciler / ilkler, dişil çoğul
2e	deuxième	ikinci
3e	troisième	üçüncü
5e	cinquième	beşinci
21e	vingt et unième	yirmi birinci

Örneğin la 1re fois “ilk kez” ve le 3e étage “üçüncü kat” yazılabilir. 2ème gibi yazımlar sık görülse de özenli yazıda önerilen kısa biçim 2e olur. Second/seconde için ayrıca 2d/2de kısaltmalarıyla karşılaşabilirsiniz.

Temelin ötesinde: Daha sonra karşılaşacağınız ayrıntılar

Bu bölümdeki ayrıntıları başlangıçta ezberlemek zorunda değilsiniz. Temel kuralı öğrendikten sonra, okurken neden her numaranın -ième ile söylenmediğini anlamanıza yardımcı olurlar.

Sıra sayısı mı, numara mı?

Türkçede “beşinci sayfa” ile “sayfa beş” yakın anlamlı olabilir. Fransızcada da bir öğenin sıra içindeki yerini anlatmakla ona verilmiş numarayı okumak arasında ayrım vardır:

• la cinquième page — beşinci sayfa;
• la page cinq — beş numaralı sayfa;
• le troisième chapitre — üçüncü bölüm;
• le chapitre trois — üçüncü bölüm / üç numaralı bölüm.

Numara gibi kullanılan asıl sayı genellikle isimden sonra gelir. Bu nedenle sayfa, bölüm, oda ve hat numarası gördüğünüzde her sayıyı sıra sayısına çevirmeyin. La chambre douze “on iki numaralı oda” için douzième gerekmez.

Tarihler, yüzyıllar ve hükümdar adları

Tarihlerde yalnızca ayın ilk günü normal olarak sıra sayısıyla söylenir: le premier juin “bir Haziran”; devamında le deux juin, le trois juin “iki Haziran, üç Haziran” gelir. Yazıda ilk gün 1er juin biçimindedir; 1re değildir.

Yüzyıllarda ise sıra sayısı kullanılır: le vingt et unième siècle “yirmi birinci yüzyıl”. Yazılı metinde bunu le XXIe siècle biçiminde, Roma rakamıyla görebilirsiniz. Rakamın biçimi değişse de okunuş sıra sayısıdır.

Hükümdar adlarında daha farklı bir gelenek vardır: Louis XIV, Louis quatorze diye okunur; Türkçesi “On Dördüncü Louis”dir. Ancak François Ier, François premier “Birinci François” diye okunur. Türkçede bu adların sıra sayısıyla söylenmesi, Fransızcada da her zaman aynı yapının kullanılacağı anlamına gelmez.

“İlk iki” ile “ikinci”yi ayırmak

Les deux premiers jours “ilk iki gün”, le deuxième jour ise “ikinci gün” demektir. İlk ifadede deux kaç gün olduğunu, premiers bu günlerin dizinin başında bulunduğunu belirtir. İkinci ifadede tek bir günün sırası belirtilir.

Aynı şekilde mes trois premières semaines “ilk üç haftam” denebilir. Türkçede “ilk üç” sırasını kullanırken Fransızcada miktar bildiren sayı premières sözcüğünden önce gelir. Bu, Türkçe bilenlerin özellikle dikkat etmesi gereken küçük bir sözcük sırası farkıdır.

İsim söylenmediğinde

Bağlamdan neyin kastedildiği belliyse isim tekrarlanmayabilir: Je prends la deuxième “İkincisini alıyorum”. Örneğin iki çanta arasından seçim yapılıyorsa la ile dişil bir nesneye gönderme yapılır. C'est mon premier “Bu benim ilkim” gibi kullanımlarda da cinsiyeti, söylenmeyen ama anlaşılan isim belirler.

Ayrıca un tiers “üçte bir” ve un quart “dörtte bir” gibi kesir adlarını troisième “üçüncü” ve quatrième “dördüncü” ile karıştırmayın. Kesir, bir bütünün payını; sıra sayısı ise dizideki yeri gösterir. Daha büyük paydalarda un cinquième “beşte bir” gibi sıra sayısına benzeyen biçimler görülür; anlamı bağlam belirler.

Kısa bir telaffuz hatırlatması

Yazılı biçimleri öğrenirken güvenilir bir ses kaydından da dinleyin. Sixième “altıncı” ve dixième “onuncu” içinde x, /z/ sesiyle okunur. Neuvième “dokuzuncu” içindeki v de duyulur. Türkçe harflerle yaklaşık okunuş yazmak yerine bu sözcükleri kısa ifadeler içinde dinleyip tekrarlamak, Fransızcadaki sesleri daha doğru yerleştirmenizi sağlar.

Çalışma önerileri

1. Aynı sırayı farklı isimlerle kurun. “İlk gün, ilk hafta, ilk günler” için sırasıyla le premier jour, la première semaine, les premiers jours yazın. Ardından “ikinci” ile deneyin: le deuxième jour, la deuxième semaine, les deuxièmes jours. Böylece hangi biçimin cinsiyete göre değiştiğini gözünüzle görürsünüz.
2. Küçük bir bina veya sokak krokisi çizin. Üçüncü sokaktan sağa dönmeyi, ikinci katta oturmayı ve beşinci kattaki bir randevuyu Fransızca anlatın. Sonra çizimi kapatıp ifadeleri Türkçeden yeniden kurun. Bu çalışma, sayıları sırayla saymaktan daha gerçekçi bir hatırlama alıştırmasıdır.
3. Karışık bir dönüşüm listesi hazırlayın. 4, 5, 9, 21, 25 ve 80 sayılarını önce sözcükle, sonra sıra sayısıyla yazın. Cevaplarınız quatrième, cinquième, neuvième, vingt et unième, vingt-cinquième, quatre-vingtième olmalı. Son aşamada “kaç tane?” ve “kaçıncı?” sorularını karıştırarak kendinizi sınayın.

İlgili konular

• Ön bilgi: Asıl sayılar — deux, trois, vingt gibi miktar bildiren sayıları ve birleşik sayıların yapısını bilmek, sıra sayılarını oluşturmayı kolaylaştırır.