Almancada belirtme hâlinde dönüşlülük zamirleri

Kısaca

Almancada dönüşlülük zamiri, fiildeki kişinin kendisine gönderme yapan sözcüktür: Ich wasche mich. — “Yıkanıyorum.” Belirtme hâlindeki biçimler mich, dich, sich, uns, euch, sich şeklindedir; resmî hitap olan Sie ile de sich kullanılır. Türkçede “yıkanmak”, “sevinmek” veya “hatırlamak” derken ayrı bir “kendi” sözcüğü kullanmasak da Almancada sich waschen, sich freuen, sich erinnern gibi yapılarda bu zamir gerekir.

Genel bakış

Türkçede “Çocuğu yıkıyorum” ile “Yıkanıyorum” arasındaki farkı çoğunlukla fiilin biçimi gösterir. Almancada ise aynı fiile farklı bir sözcük eklenir: Ich wasche das Kind. — “Çocuğu yıkıyorum”; Ich wasche mich. — “Yıkanıyorum.” İkinci cümlede özne (eylemi yapan kişi) ich, yani “ben”dir. Zamir (bir kişinin veya şeyin adının yerine kullanılan sözcük) olan mich de aynı kişiyi gösterir. Böylece eylem, onu yapan kişiye geri döner.

Ancak her dönüşlü yapı “kendime bir şey yapıyorum” anlamında düşünülmemelidir. Wir freuen uns. cümlesi doğal Türkçeyle “Seviniyoruz” demektir; “Kendimizi sevindiriyoruz” diye çevirmek doğru anlamı vermez. Bazı Almanca fiiller belirli anlamlarında dönüşlülük zamiriyle birlikte kullanılır. Bu yüzden yalnızca zamir listesini değil, fiili zamiriyle beraber öğrenmek önemlidir.

Bu konu A1 düzeyinde günlük bakım, duygular ve tanışma konuşmalarıyla karşınıza çıkar. İlk hedefiniz doğru kişiyle doğru zamiri eşleştirmek ve kısa cümleler kurmaktır. Belirtme hâli ile yönelme hâli arasındaki ayrım, geçmiş zaman ve daha karmaşık cümleler ise aşağıda ayrı bir bölümde ele alınır; başlangıçta hepsini aynı anda öğrenmeniz gerekmez.

Nasıl kullanılır?

Belirtme hâli neyi anlatır?

Hâl, bir sözcüğün cümledeki görevine göre aldığı biçimdir. Almancada Akkusativ, burada “belirtme hâli” dediğimiz biçimdir. Ich wasche mich. cümlesinde mich, doğrudan nesne (eylemin doğrudan yöneldiği kişi veya şey) görevindedir: Yıkayan benim, yıkanan da benim.

Türkçedeki “beni, seni, kendini” biçimleri bu ilişkiyi anlamaya yardımcı olur. Yine de Türkçe bir cümlede “-i” eki bulunup bulunmamasına bakarak Almancadaki hâli kesin olarak seçemezsiniz. “Seviniyorum” cümlesinde Türkçede nesne yoktur; Almancadaki karşılığı Ich freue mich. yine belirtme hâlinde zamir içerir. Fiilin Almancada hangi yapıyla kullanıldığını öğrenmek gerekir.

Kişiye göre zamir tablosu

Dönüşlülük zamirini özneye göre seçin. Fiil de öznenin kişisine göre biçim alır. Aşağıdaki tabloda sich waschen — “yıkanmak” fiilinin bütün kişi biçimleri yer alıyor.

Özne	Dönüşlülük zamiri	Almanca cümle	Türkçe
ich	mich	Ich wasche mich.	Yıkanıyorum.
du	dich	Du wäschst dich.	Yıkanıyorsun.
er	sich	Er wäscht sich.	O yıkanıyor.
sie	sich	Sie wäscht sich.	O yıkanıyor.
es	sich	Es wäscht sich.	O yıkanıyor.
wir	uns	Wir waschen uns.	Yıkanıyoruz.
ihr	euch	Ihr wascht euch.	Siz yıkanıyorsunuz.
sie	sich	Sie waschen sich.	Onlar yıkanıyor.
Sie	sich	Sie waschen sich.	Siz yıkanıyorsunuz. (Resmî hitap.)

Es satırı bir hayvanı gösteren sözcüğün yerine de kullanılabilir; Türkçedeki karşılığı bağlama göre “o”dur. Türkçede “o” kişisinin cinsiyetini belirtmeyiz. Almancada er, sie, es farklı olsa da dönüşlülük zamiri üçünün yanında da sich olur.

Tablodaki wäschst ve wäscht biçimlerinde fiilin içindeki ses de değişir. Bu, waschen fiilinin özelliğidir; dönüşlülük zamirinin neden olduğu bir değişiklik değildir. Daha düzenli bir örnek olan sich freuen — “sevinmek” ile temel sıra şöyle görünür: ich freue mich — “seviniyorum”, du freust dich — “seviniyorsun”, wir freuen uns — “seviniyoruz”.

Birinci ve ikinci kişilerde mich, dich, uns, euch, normal belirtme hâli kişi zamirleriyle aynı biçimdedir. Üçüncü kişilerde ise fark belirgindir:

• Er wäscht ihn. — “O, onu yıkıyor.” Yıkanan başka bir erkektir.
• Er wäscht sich. — “O yıkanıyor.” Yıkayanla yıkanan aynı kişidir.
• Sie wäscht sie. — “O, onu yıkıyor.” Yıkanan başka bir kadın olabilir.
• Sie wäscht sich. — “O yıkanıyor.” Eylem öznenin kendisine yönelir.

İlk iki çiftte cümlenin anlamını değiştiren sözcük fiil değil, nesne zamiridir. Özellikle “o” ile başlayan cümlelerde sich ile ihn/sie ayrımına dikkat edin.

Fiili zamiriyle birlikte öğrenin

Sözlüklerde fiillerin mastarını (kişi ve zaman belirtilmeyen temel biçimini) görürsünüz. Dönüşlü kullanım çoğunlukla sich + fiil şeklinde yazılır. Buradaki sich, her cümlede aynen korunacak bir sözcük değil, kişiye göre değiştirilecek bir göstergedir.

Fiil veya yapı	Türkçe karşılığı	Öğrenirken dikkat edilecek nokta
sich waschen	yıkanmak	Başka birini yıkamak için dönüşlü olmayan kullanım da vardır.
sich rasieren	tıraş olmak	Kendi bakımını anlatırken zamir kullanılır.
sich anziehen	giyinmek	Şimdiki zamanda ön parça cümlenin sonuna gider.
sich freuen	sevinmek	Bu anlamda zamir fiilin bir parçasıdır.
sich beeilen	acele etmek	Türkçede ayrı zamir yoktur, Almancada gerekir.
sich ausruhen	dinlenmek	Kendi kendine çalışma notlarında zamiri atlamayın.
sich fühlen	kendini … hissetmek	Genellikle nasıl hissedildiğini anlatan bir sözcükle tamamlanır.
sich erinnern an	hatırlamak	Hatırlanan şey an ile bağlanır.

Türkçedeki “-n-” eki yararlı bir başlangıç ipucudur: “yıkamak–yıkanmak”, “giydirmek–giyinmek” gibi karşılaştırmalar yapabilirsiniz. Fakat bu, bütün fiillere uygulanacak bir kural değildir. Türkçede “acele etmek” dönüşlü görünmezken Almancada sich beeilen gerekir. Buna karşılık Türkçede “gülmek” dediğimiz fiil Almancada lachen olur; kendi kendine gerçekleşiyor diye yanına zamir eklenmez.

Basit cümlede zamirin yeri

Başlangıç için şu sırayı kullanın: özne + kişiyle uyumlu fiil + dönüşlülük zamiri + diğer bilgiler.

• Ich rasiere mich jeden Morgen. — “Her sabah tıraş oluyorum.”
• Wir freuen uns sehr. — “Çok seviniyoruz.”
• Du fühlst dich heute besser. — “Bugün kendini daha iyi hissediyorsun.”

Almancada sıradan bir bildirme cümlesinde kişiyle uyumlu fiil ikinci sıradadır. Cümleye zaman bilgisiyle başlarsanız özne fiilin arkasına geçer:

• Heute rasiere ich mich. — “Bugün tıraş oluyorum.”
• Nach der Arbeit ruhen wir uns aus. — “İşten sonra dinleniyoruz.”

Burada “ikinci sıra”, mutlaka ikinci sözcük demek değildir. Nach der Arbeit üç sözcükten oluşsa da tek bir zaman bilgisi olarak ilk sırayı doldurur.

Ayrılabilen fiillerde (başındaki parça bazı cümlelerde ayrılıp sona giden fiillerde) zamir normal yerinde kalır:

• Ich ziehe mich an. — “Giyiniyorum.”
• Du ruhst dich aus. — “Dinleniyorsun.”

Evet–hayır sorusunda fiil başa gelir: Beeilst du dich? — “Acele ediyor musun?” Soru sözcüğü varsa önce o gelir: Wie fühlst du dich? — “Kendini nasıl hissediyorsun?” Türkçedeki gibi zamiri atlayıp yalnız fiil biçimiyle kişiyi göstermeye çalışmayın; bu örneklerde hem özne hem dönüşlülük zamiri gerekir.

Cümle içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde Türkçe çeviriler, “kendi” sözcüğünü her satıra zorla eklemek yerine doğal günlük kullanımı gösterir. Zamirin Almancada bulunması, Türkçede mutlaka ayrı bir sözcükle çevrileceği anlamına gelmez.

Almanca	Türkçe	Açıklama
Ich wasche mich.	Yıkanıyorum.	Eylemi yapanla eylemden etkilenen aynı kişi.
Er rasiert sich.	O tıraş oluyor.	Üçüncü tekil kişide sich.
Wir freuen uns.	Seviniyoruz.	Türkçede ayrı bir dönüşlülük zamiri kullanılmaz.
Du ziehst dich schnell an.	Çabucak giyiniyorsun.	Anziehen fiilinin an parçası sonda.
Ihr beeilt euch, weil der Bus gleich kommt.	Otobüs birazdan geleceği için acele ediyorsunuz.	Ihr ile euch eşleşir.
Die Kinder waschen sich vor dem Essen.	Çocuklar yemekten önce yıkanıyor.	Özne bir kişi zamiri olmasa da sich gerekir.
Ich fühle mich heute müde.	Bugün kendimi yorgun hissediyorum.	Nasıl hissedildiği belirtiliyor.
Fühlst du dich besser?	Kendini daha iyi hissediyor musun?	Soruda fiil öznenin önünde.
Nach dem Spaziergang ruhen wir uns aus.	Yürüyüşten sonra dinleniyoruz.	Zaman bilgisi başta, aus sonda.
Erinnerst du dich an unsere Schule?	Okulumuzu hatırlıyor musun?	Hatırlanan şey an ile bağlanıyor.
Anna interessiert sich für Musik.	Anna müziğe ilgi duyuyor.	Sich interessieren für birlikte öğrenilir.
Freuen Sie sich auf den Urlaub?	Tatili heyecanla bekliyor musunuz?	Resmî Sie ile küçük harfli sich.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçede yok diye zamiri atlamak

• Yanlış: Ich beeile.
• Doğru: Ich beeile mich. — “Acele ediyorum.”
• Neden? Türkçedeki “acele etmek” yapısında ayrı bir zamir bulunmaz. Almancada aynı anlamı taşıyan sich beeilen yapısı zamiri gerektirir. Sözcükleri tek tek çevirmek yerine bütün yapıyı hatırlayın.

2. Sözlükteki sich biçimini her kişiyle kullanmak

• Yanlış: Ich wasche sich.
• Doğru: Ich wasche mich. — “Yıkanıyorum.”
• Neden? Sich waschen sözlük biçimidir. Cümlenin öznesi ich olduğunda zamir mich, du olduğunda dich olur. Fiili kişiyle değiştirdiğiniz gibi zamiri de değiştirmeniz gerekir.

3. Başka bir kişiyi gösteren zamirle dönüşlülük zamirini karıştırmak

• Yanlış, kendi tıraş olmasını anlatırken: Er rasiert ihn.
• Doğru: Er rasiert sich. — “O tıraş oluyor.”
• Neden? Ihn başka bir erkeği gösterir. İlk cümle tek başına dilbilgisi bakımından mümkündür, ama “O, başka bir erkeği tıraş ediyor” anlamına gelir. Hata biçimde değil, anlatılmak istenen anlamdadır.

4. Türkçedeki “kendime” sezgisiyle mir seçmek

• Yanlış: Ich freue mir.
• Doğru: Ich freue mich. — “Seviniyorum.”
• Neden? Bu anlamda sich freuen belirtme hâliyle kullanılır. Türkçe bir karşılık düşünerek mich yerine mir koyamayız. Mir gereken başka yapılar vardır; bunları ileri bölümde karşılaştıracağız.

5. Ihr ile uns kullanmak

• Yanlış: Ihr freut uns.
• Doğru, sizin sevindiğinizi anlatırken: Ihr freut euch. — “Seviniyorsunuz.”
• Neden? Uns, “biz” kişisine; euch, samimi çoğul “siz” kişisine aittir. Ihr freut uns farklı bir anlamda “Bizi sevindiriyorsunuz” demek olabilir, fakat öznenin kendi sevincini anlatan dönüşlü kullanım değildir.

6. Resmî hitapta zamiri büyük harfle yazmak

• Yanlış: Fühlen Sie Sich gut?
• Doğru: Fühlen Sie sich gut? — “Kendinizi iyi hissediyor musunuz?”
• Neden? Resmî hitap zamiri Sie büyük harflidir; dönüşlülük zamiri sich ise cümlenin içinde küçük harfle yazılır. Aynı cümlede yer almaları, aynı yazım kuralına uydukları anlamına gelmez.

Kullanım notları

Samimi ve resmî hitap

Bir arkadaşınıza Wie fühlst du dich? — “Kendini nasıl hissediyorsun?” diyebilirsiniz. Resmî konuşmada ise Wie fühlen Sie sich? — “Kendinizi nasıl hissediyorsunuz?” kullanılır. Birden fazla arkadaşınıza yönelirken Wie fühlt ihr euch? — “Kendinizi nasıl hissediyorsunuz?” dersiniz.

Türkçede son iki cümlenin çevirisi aynı görünebilir. Almanca, samimi çoğul hitap olan ihr/euch ile resmî hitap olan Sie/sich arasında ayrım yapar. Resmî Sie, tek kişiye de birden fazla kişiye de yöneltilebilir; zamir yine sich olur.

Her “kendim” sözcüğü dönüşlülük zamiri değildir

Ich koche selbst. — “Yemeği kendim yapıyorum” cümlesindeki selbst, işi başkasının değil, benim yaptığımı vurgular. Ich wasche mich. cümlesindeki mich ise kimin yıkandığını belirtir. Dolayısıyla selbst, dönüşlülük zamirinin yerine geçmez.

Vurgu gerektiğinde ikisi bir araya gelebilir: Das Kind wäscht sich selbst. — “Çocuk kendisi yıkanıyor.” Burada sich dönüşlü yapıyı kurar, selbst ise çocuğun yardım almadan işi yaptığını vurgular. Günlük, vurgusuz kullanımda çoğu zaman yalnız sich yeterlidir.

Temelin ötesi: daha sonra karşılaşacağınız ayrımlar

Bu bölümdeki yapıları A1 aşamasında hemen kullanmanız gerekmiyor. Ama okurken veya dinlerken bunlarla karşılaşacağınız için temel kuralın nereye kadar geçerli olduğunu bilmek yararlıdır.

Belirtme hâli mi, yönelme hâli mi?

Almancada Dativ, yani yönelme hâli, bazı yapılarda bir eylemin kime yönelik olduğunu veya kimin yararına yapıldığını gösterir. Türkçedeki “bana, sana” biçimleri ilk fikir verebilir; iki dilin hâl kullanımları tamamen örtüşmez.

Özellikle vücudun bir bölümünü yıkarken şu karşılaştırma önemlidir:

Almanca	Türkçe	Zamirin görevi
Ich wasche mich.	Yıkanıyorum.	Yıkanan kişi mich; belirtme hâli.
Ich wasche mir die Hände.	Ellerimi yıkıyorum.	Yıkanan şey eller; mir yönelme hâlinde.
Du wäschst dich.	Yıkanıyorsun.	Dich belirtme hâlinde.
Du wäschst dir das Gesicht.	Yüzünü yıkıyorsun.	Dir yönelme hâlinde.

Bu örneklerde doğrudan nesne die Hände — “eller” veya das Gesicht — “yüz” olur; zamir ise kimin elleri veya yüzü olduğunu gösteren ilişkiyi kurar. Almancada vücut bölümüyle bu yapı doğal olduğu için meine Hände yerine sık sık mir die Hände görürsünüz.

Dönüşlülük zamirleri belirtme hâlinde mich, dich, yönelme hâlinde mir, dir olur. Diğer kişilerde sich, uns, euch, sich biçimleri aynı görünür. Bu nedenle yalnız sözcüğün görünüşüne bakmak yetmez: Er wäscht sich. — “O yıkanıyor” cümlesindeki sich belirtme hâlindeyken, Er wäscht sich die Hände. — “O ellerini yıkıyor” cümlesindeki sich yönelme hâlindedir.

“Cümlede başka nesne varsa zamir mutlaka yönelme hâline geçer” diye genelleştirmeyin. Örneğin Ich erinnere mich an den Termin. — “Randevuyu hatırlıyorum” cümlesinde edat (başka bir sözcükle ilişki kuran an, für gibi sözcük) içeren ek bir bölüm vardır; buna rağmen mich belirtme hâlinde kalır. Kararı sözcük sayısı değil, fiilin gerektirdiği yapı belirler.

Yardımcı fiiller, geçmiş zaman ve yan cümleler

Kip bildiren fiiller, istemek veya zorunda olmak gibi anlamlar ekler. Bu yapılarda asıl fiil mastar biçimiyle sona gider; dönüşlülük zamiri onun hemen yanında olmak zorunda değildir:

• Ich muss mich beeilen. — “Acele etmem gerekiyor.”
• Du kannst dich hier ausruhen. — “Burada dinlenebilirsin.”

Günlük konuşmada geçmişi anlatan Perfekt yapısı bir yardımcı fiil ve fiilin özel geçmiş biçimiyle kurulur. Bu geçmiş biçimine Partizip II denir; örneğin waschen fiilinde gewaschen olur. Dönüşlü kullanımlarda yardımcı fiil haben olur:

• Ich habe mich gewaschen. — “Yıkandım.”
• Wir haben uns gefreut. — “Sevindik.”
• Sie hat sich angezogen. — “O giyindi.”

Zaman değişti diye dönüşlülük zamiri değişmez; onu hâlâ özneye göre seçersiniz. Ich ile mich, wir ile uns kullanılır. Türkçede hareket çağrıştırıyor diye bu dönüşlü yapılarda sein yardımcı fiilini seçmeyin.

Yan cümle, bir başka cümleye bağlı olan küçük cümledir. Weil — “çünkü / … olduğu için” ile kurulan yan cümlede kişiyle uyumlu fiil sona gider: Ich bleibe zu Hause, weil ich mich nicht gut fühle. — “Kendimi iyi hissetmediğim için evde kalıyorum.” Burada mich, özne ich ile eşleşmeye devam eder; değişen şey fiilin yeridir.

Emir cümlelerinde özne görünmeyebilir

Birine doğrudan bir şey yapmasını söylerken özne her zaman ayrıca yazılmaz. Buna rağmen dönüşlülük zamiri gerekir:

• Beeil dich! — “Acele et!”
• Beeilt euch! — “Acele edin!” (Birden fazla kişiye samimi hitap.)
• Beeilen Sie sich! — “Acele edin!” (Resmî hitap.)

İlk iki örnekte söylenmeyen özne sırasıyla du ve ihr olarak anlaşılır. Bu nedenle zamirler dich ve euch olur. Ruh dich aus! — “Dinlen!” örneğinde de ayrılabilen aus parçası sonda kalır.

Fiile eklenen edat anlamı tamamlar

Dönüşlü fiiller bazen belirli edatlarla birlikte kullanılır. Zamiri ve edatı aynı öğrenme birimine koymak karışıklığı azaltır:

• Ich freue mich auf das Wochenende. — “Hafta sonunu heyecanla bekliyorum.” Henüz gelmemiş bir olay söz konusudur.
• Ich freue mich über deine Nachricht. — “Mesajına sevindim / Mesajın beni sevindiriyor.” Sevinç kaynağı mevcut bir durumdur; Türkçe zaman seçimi bağlama göre değişebilir.
• Ich interessiere mich für Geschichte. — “Tarihe ilgi duyuyorum.”

Auf ile über arasındaki fark, dönüşlülük zamirini değiştirmez; iki örnekte de ich ile mich kullanılır. Daha sonra edatların hangi hâli gerektirdiğini ayrıca öğrenmeniz gerekecektir.

“Kendimizi” mi, “birbirimizi” mi?

Çoğul cümlelerde uns, euch, sich bazen karşılıklı bir ilişkiyi anlatabilir. Wir treffen uns um acht. günlük bir bağlamda “Saat sekizde buluşuyoruz” demektir; herkesin kendi kendisiyle buluştuğu anlamına gelmez.

Bazı fiillerde bağlam gerçek bir belirsizlik yaratır: Sie fotografieren sich. — “Kendilerini fotoğraflıyorlar” veya “Birbirlerini fotoğraflıyorlar” olarak anlaşılabilir. Karşılıklılığı açıkça belirtmek için Sie fotografieren einander. — “Birbirlerini fotoğraflıyorlar” denebilir. Kendi kendilerini fotoğrafladıklarını vurgulamak için Sie fotografieren sich selbst. — “Kendi kendilerini fotoğraflıyorlar” kullanılabilir. Başlangıçta yalnızca her çoğul sich biçiminin otomatik olarak “kendilerini” diye çevrilmediğini bilmek yeterlidir.

Çalışma önerileri

1. Fiili tek başına değil, küçük bir cümleyle kaydedin. Defterinize yalnız beeilen yazmak yerine sich beeilen — Ich beeile mich. — “Acele etmek — Acele ediyorum” yazın. Aynı cümleyi du, wir ve ihr ile yeniden kurun: Du beeilst dich. — “Acele ediyorsun”; Wir beeilen uns. — “Acele ediyoruz”; Ihr beeilt euch. — “Acele ediyorsunuz.” Bu çalışma hem fiil biçimini hem zamiri hatırlatır.

2. Sabah rutininizi iki cümle düzeniyle anlatın. Önce Ich ziehe mich an. — “Giyiniyorum” deyin. Ardından zaman bilgisi ekleyin: Morgens ziehe ich mich an. — “Sabahları giyiniyorum.” Fiil ikinci sırada kalıyor mu, mich yerinde mi, ayrılan parça sonda mı diye kontrol edin. Aynısını yıkanmak ve dinlenmek fiilleriyle deneyin.

3. Zamiri seçerken Türkçe çeviriden önce özneye bakın. Boşluklara uygun sözcüğü koyun: Ich freue … — “Seviniyorum”; Du fühlst … gut. — “Kendini iyi hissediyorsun”; Ihr ruht … aus. — “Dinleniyorsunuz”; Herr Kaya rasiert … — “Bay Kaya tıraş oluyor.” Cevaplar sırasıyla mich, dich, euch, sich. Sonra her cümlede zamirin özneyle aynı kişiyi gösterdiğini kendi sözlerinizle açıklayın.

İlgili konular

• Önce öğrenilmesi yararlı: Belirtme hâlindeki kişi zamirleri — mich, dich, ihn, sie gibi biçimleri ve başka kişiye gönderme ile dönüşlü kullanım arasındaki farkı anlamanıza yardımcı olur.
• Sonraki adım: Yönelme hâlindeki dönüşlülük zamirleri — Ich wasche mir die Hände. — “Ellerimi yıkıyorum” gibi yapılarda neden mich yerine mir kullanıldığını ayrıntılı olarak ele alır.