Tryb łączący w języku angielskim

W skrócie

Angielski tryb łączący (subjunctive) służy między innymi do wyrażania zaleceń, żądań i konieczności: They demanded that he leave — „Zażądali, żeby wyszedł”. Po that używa się wtedy podstawowej formy czasownika, bez końcówki -s i bez to. W nierealnych hipotezach czasownik be może natomiast przyjąć formę were przy każdej osobie: If I were you...

Przegląd

Tryb łączący to sposób budowania zdania, który przedstawia czynność nie jako zwykły fakt, lecz jako coś pożądanego, wymaganego, proponowanego albo sprzecznego z rzeczywistością. Współczesny angielski nie ma rozbudowanej odmiany tego trybu. Najczęściej rozpoznaje się go po dwóch szczególnych formach: podstawowej formie czasownika w zdaniu podrzędnym oraz were w hipotezach.

Temat pojawia się na poziomie C1, ponieważ ważne są tu rejestr, niuanse znaczenia i różnice między odmianami angielszczyzny. Sama budowa jest jednak prosta. W zdaniu It is vital that every applicant be informed forma be nie wskazuje osoby ani czasu; wyraża to, co zdaniem mówiącego powinno nastąpić.

Dla osoby polskojęzycznej największą pułapką jest dosłowne przenoszenie konstrukcji z żeby lub by. Po polsku powiemy „Nalegała, żeby on został”, a po angielsku w formalnej konstrukcji nie dodajemy would ani nie używamy czasu przeszłego: She insisted that he stay. Angielska forma wygląda jak bezokolicznik, ale występuje bez to.

Jak to działa

Forma podstawowa po sugestii, żądaniu lub ocenie

Najważniejszy wzór wygląda tak:

wyrażenie zalecenia, żądania lub konieczności + that + podmiot + podstawowa forma czasownika

Podmiot to osoba lub rzecz, o której mówi orzeczenie, na przykład she w that she attend. Forma podstawowa (base form) jest postacią czasownika bez to, taką jak w słowniku: go, attend, be. Nie zmienia się zależnie od osoby.

Podmiot	Zwykły czas teraźniejszy	Tryb łączący
I	I am ready.	They insist that I be ready.
he	He goes home.	They recommend that he go home.
she	She attends every meeting.	It is essential that she attend.
they	They are present.	We request that they be present.

Najwyraźniej widać tę formę przy trzeciej osobie liczby pojedynczej: nie ma końcówki -s (he go, nie he goes) oraz przy czasowniku be: zawsze występuje be, a nie am, is czy are.

Konstrukcję często wprowadzają:

• czasowniki: advise, ask, demand, insist, propose, recommend, request, suggest, urge;
• przymiotniki oznaczające wagę lub konieczność: advisable, crucial, essential, imperative, important, necessary, vital;
• rzeczowniki: advice, demand, insistence, proposal, recommendation, request, requirement, suggestion.

Nie każdy czasownik z tej listy zawsze wymusza tryb łączący; liczy się znaczenie całej wypowiedzi. Insist może oznaczać żądanie albo stanowcze twierdzenie:

• She insisted that he be present. — Żądała, żeby był obecny.
• She insisted that he was present. — Upierała się, że on był obecny.

W pierwszym zdaniu obecność jest wymagana. W drugim mówiąca przedstawia ją jako fakt. To rozróżnienie pomaga zrozumieć, że tryb łączący nie jest automatyczną reakcją na jedno słowo.

Przeczenie, strona bierna i czas

Przeczenie tworzy się przez not + forma podstawowa, bez operatora do:

• The doctor recommended that she not drive. — Lekarz zalecił, żeby nie prowadziła.
• We ask that this information not be shared. — Prosimy, aby tej informacji nie udostępniać.

W stronie biernej używa się be + imiesłów bierny, czyli formy takiej jak informed, completed, sent, opisującej rezultat czynności:

• It is essential that everyone be informed.
• They requested that the form be sent by Friday.

Sama forma trybu łączącego nie pokazuje czasu. Czas wynika z czasownika w zdaniu głównym i z kontekstu:

• They insist that she arrive today. — nalegają teraz;
• They insisted that she arrive the following day. — nalegali w przeszłości na późniejsze przybycie.

Gdy trzeba wyraźnie powiedzieć, że czynność miała zakończyć się wcześniej, możliwa jest rzadsza konstrukcja should have + imiesłów albo, zależnie od sensu, zwykła konstrukcja oznajmująca. Nie należy jednak tworzyć sztucznego „czasu przeszłego trybu łączącego” przez zamianę arrive na arrived.

Were w sytuacjach nierealnych

Drugi ważny typ pojawia się, gdy mówimy o sytuacji sprzecznej z faktem albo bardzo mało prawdopodobnej. Czasownik be może wtedy mieć formę were przy każdej osobie:

Osoba	Przykład	Znaczenie
I	If I were you, I would wait.	Nie jestem tobą; udzielam rady.
he/she/it	If she were here, she would know what to do.	Nie ma jej tutaj.
we/you/they	I wish they were more careful.	Nie są wystarczająco ostrożni.

Tę formę spotyka się przede wszystkim po if, wish, if only oraz as if/as though. W staranniejszym stylu were jasno sygnalizuje nierealność. Konstrukcja ta rozwija regułę znaną z drugiego okresu warunkowego.

Trzeba odróżnić hipotezę od pytania o rzeczywisty fakt:

• If he was at the office, someone will have seen him. — Nie wiemy, czy był w biurze; sprawdzamy możliwość z przeszłości.
• If he were at the office, he would answer the phone. — Zakładamy sytuację przeciwną do obecnej; prawdopodobnie nie ma go w biurze.

Konstrukcja z should

Zwłaszcza w angielszczyźnie brytyjskiej tę samą funkcję może pełnić should + forma podstawowa:

• They recommended that he should apply.
• It is essential that every member should attend.

Znaczenie jest zwykle takie samo jak w They recommended that he apply. Should nie oznacza tu po prostu osobistej porady „powinien”; jest częścią formalnej konstrukcji po zaleceniu lub ocenie. W angielszczyźnie amerykańskiej częstsza jest wersja bez should, czyli właściwy tryb łączący z formą podstawową.

Przykłady w kontekście

Angielski	Polski	Objaśnienie
I suggest that he be careful.	Sugeruję, żeby był ostrożny.	Po suggest występuje be, nie is.
It is essential that she attend the meeting.	To niezbędne, aby uczestniczyła w spotkaniu.	Brak końcówki -s w attend.
The committee recommended that the plan be revised.	Komisja zaleciła, aby plan został poprawiony.	Tryb łączący w stronie biernej.
Her doctor advised that she not work at night.	Lekarz zalecił jej, żeby nie pracowała w nocy.	Not stoi bezpośrednio przed formą podstawową.
We ask that all phones be switched off.	Prosimy o wyłączenie wszystkich telefonów.	Formalna prośba, często spotykana w komunikatach.
The client demanded that the company refund the full amount.	Klient zażądał, aby firma zwróciła całą kwotę.	Refund nie zmienia formy po company.
Their proposal is that each team have its own budget.	Proponują, aby każdy zespół miał własny budżet.	Konstrukcję wprowadza rzeczownik proposal.
If I were you, I would check the figures again.	Na twoim miejscu jeszcze raz sprawdziłbym te dane.	Utrwalony sposób udzielania rady.
I wish it were easier to explain.	Chciałbym, żeby łatwiej było to wyjaśnić.	Were opisuje stan inny od rzeczywistego.
He talks as though he were in charge.	Mówi tak, jakby to on rządził.	As though wprowadza porównanie nierealne.
If need be, we can postpone the launch.	W razie potrzeby możemy przełożyć uruchomienie.	Stały zwrot z dawną formą be.
Come what may, I will support you.	Bez względu na to, co się stanie, będę cię wspierać.	Formalny stały zwrot.
Long live the King!	Niech żyje król!	Życzenie wyrażone formą podstawową.
Be that as it may, we still need a decision.	Tak czy inaczej, nadal potrzebujemy decyzji.	Zwrot przyznający rację przed kontrargumentem.

Typowe błędy

Końcówka -s po that

• Błędnie: It is vital that she attends the hearing.
• Poprawnie: It is vital that she attend the hearing.
• Dlaczego: jeśli zdanie wyraża konieczność, formalny tryb łączący wymaga formy podstawowej. Wersja z attends może być poprawna tylko przy innym sensie, jako stwierdzenie faktu, a nie zalecenie.

Odmienianie czasownika be

• Błędnie: They requested that he is available at noon.
• Poprawnie: They requested that he be available at noon.
• Dlaczego: po formalnej prośbie be pozostaje nieodmienione. Polski odpowiednik „żeby był” nie podpowiada angielskiej formy.

Dodawanie would po polskim „żeby”

• Błędnie: The manager insisted that we would finish today.
• Poprawnie: The manager insisted that we finish today.
• Dlaczego: polskiego trybu przypuszczającego z cząstką by nie przekłada się tu na would. Would zmieniłoby konstrukcję i mogłoby sugerować przyszłość widzianą z przeszłości.

Błędna konstrukcja z suggest i bezokolicznikiem

• Błędnie: She suggested me to take a taxi.
• Poprawnie: She suggested that I take a taxi. / She suggested taking a taxi.
• Dlaczego: Suggest nie łączy się w tym znaczeniu ze schematem osoba + to + czasownik. Można użyć zdania z that albo formy z końcówką -ing.

Was w starannej hipotezie

• Mniej starannie: If I was you, I would refuse.
• Wzorcowo: If I were you, I would refuse.
• Dlaczego: w wyraźnie nierealnej hipotezie tradycyjna i neutralna w starannym stylu jest forma were. Was występuje w mowie potocznej, ale warto konsekwentnie używać If I were you.

Mylenie faktu z żądaniem

• Niefortunnie przy zamierzonym żądaniu: She insisted that the door was closed.
• Poprawnie: She insisted that the door be closed.
• Dlaczego: pierwsze zdanie znaczy „Upierała się, że drzwi były zamknięte”. Drugie oznacza „Nalegała, żeby drzwi zamknięto”. Wybór trybu zmienia znaczenie.

Uwagi o użyciu

Forma podstawowa po that jest szczególnie częsta w formalnej angielszczyźnie amerykańskiej: w regulaminach, języku administracyjnym, wiadomościach służbowych i tekstach akademickich. W codziennej rozmowie te same treści często wyraża się prościej: zamiast I suggest that he leave now można powiedzieć I think he should leave now.

W angielszczyźnie brytyjskiej naturalna jest konstrukcja z should: They insisted that she should stay. Coraz częściej spotyka się jednak również formę podstawową. Oba warianty są zrozumiałe po obu stronach Atlantyku. Warto umieć rozpoznawać oba, a we własnym formalnym tekście zachować konsekwencję.

Po niektórych przymiotnikach zwykły tryb oznajmujący może opisywać fakt, podczas gdy tryb łączący wyraża ocenę lub pożądany stan:

• It is important that he is honest. — Ważny jest fakt, że jest uczciwy.
• It is important that he be honest. — Ważne, aby był uczciwy; tego się od niego wymaga.

W mowie potocznej różnica nie zawsze jest tak rygorystycznie zaznaczana. Na egzaminie, w umowie lub oficjalnym piśmie warto jednak świadomie dobrać formę do zamierzonego znaczenia.

Poziom zaawansowany

Stałe zwroty i ślady starszej gramatyki

Tryb łączący zachował się w szeregu utartych wyrażeń. Nie trzeba na ich podstawie tworzyć nowych konstrukcji; najlepiej uczyć się ich jako całości:

• God forbid! — „Broń Boże!”;
• So be it. — „Niech tak będzie”;
• Suffice it to say... — „Dość powiedzieć, że...”;
• Far be it from me to criticize... — „Daleki jestem od krytykowania...”;
• Heaven help us. — „Niech nam niebo pomoże”;
• Come what may... — „Cokolwiek się stanie...”;
• Be that as it may... — „Tak czy inaczej; nawet jeśli tak jest...”;
• if need be — „w razie potrzeby”.

Takie formuły bywają uroczyste, literackie, żartobliwe albo retoryczne. Long live... nadal pojawia się w okrzykach i hasłach, nie tylko w odniesieniu do monarchii: Long live freedom!

Inwersja bez if

W bardzo formalnym stylu were może stanąć przed podmiotem, a if znika:

• Were I to accept, what would happen next? — Gdybym przyjął tę propozycję, co stałoby się dalej?
• Were the system to fail, the backup would start automatically. — Gdyby system zawiódł, kopia zapasowa uruchomiłaby się automatycznie.

Konstrukcja were + podmiot + to + czasownik brzmi bardziej oficjalnie i często przedstawia scenariusz odległy lub czysto rozważany. W zwykłej rozmowie naturalniejsze będzie If I accepted... albo If the system failed....

Lest i cel negatywny

Spójnik lest oznacza „aby nie” lub „z obawy, że” i należy do stylu formalnego bądź literackiego. Może łączyć się z formą podstawową lub, szczególnie w odmianie brytyjskiej, z should:

• The document was copied lest the original be lost. — Dokument skopiowano, aby oryginał nie zaginął.
• She spoke quietly lest anyone should hear. — Mówiła cicho, żeby nikt nie usłyszał.

Po lest nie dodaje się drugiego przeczenia, ponieważ sam spójnik ma znaczenie negatywne.

Czy were zawsze jest konieczne?

W nierealnych zdaniach z I, he, she, it forma were jest najbardziej jednoznaczna i zalecana w formalnym języku. Was jest jednak powszechne w swobodnej mowie, zwłaszcza gdy granica między nierealną hipotezą a niepewnym faktem jest rozmyta. Nie oznacza to, że formy są zawsze wymienne. Kontrast If he was there... i If he were here... może precyzyjnie pokazać, czy badamy fakt, czy wyobrażamy sobie stan przeciwny do rzeczywistości.

Jak ćwiczyć

1. Przekształcaj zalecenia. Zapisz pięć zdań z should, na przykład She should apply, a potem dodaj ramę: They recommended that she apply. Zwracaj szczególną uwagę na trzecią osobę i be.
2. Ćwicz pary znaczeniowe. Porównuj insisted that he was... z insisted that he be... oraz if she was... z if she were.... Dopisz po polsku, czy chodzi o fakt, żądanie, czy nierealną hipotezę.
3. Zbieraj przykłady według rejestru. W oficjalnych wiadomościach i regulaminach zaznaczaj formy typu be submitted oraz remain. W dialogach zwracaj uwagę na konkurencyjne konstrukcje z should. Dzięki temu nauczysz się nie tylko reguły, ale też sytuacji, w których rzeczywiście się jej używa.

Powiązane zagadnienia

• Wcześniej: Drugi okres warunkowy — wprowadza nierealne sytuacje teraźniejsze i schemat if + forma przeszła, would + czasownik.
• Dalej: Angielszczyzna archaiczna i prawnicza — rozwija formalne, zachowawcze i utrwalone konstrukcje spotykane w tekstach prawnych oraz starszym stylu.