Zdania nominalne w języku angielskim

W skrócie

Zdanie nominalne (nominal clause lub noun clause) to zdanie podrzędne, które w większej konstrukcji zajmuje miejsce podobne do rzeczownika: może być podmiotem, dopełnieniem albo częścią orzeczenia. Najczęściej zaczyna się od that, whether/if lub wyrazu z grupy wh-, na przykład what, why, how: I know what you mean. W pytaniach zależnych obowiązuje szyk oznajmujący, nie pytający: I wonder where she is, a nie where is she.

Omówienie

W wyrażeniu his answer („jego odpowiedź”) najważniejszym elementem jest rzeczownik answer. Całe to wyrażenie można jednak zastąpić rozbudowaną treścią: what he answered („to, co odpowiedział”). Taki fragment zawiera własny podmiot i orzeczenie, ale jako całość pełni funkcję typową dla grupy rzeczownikowej. Dlatego nazywa się go zdaniem nominalnym.

Warto rozumieć trzy podstawowe terminy. Podmiot wskazuje, kto lub co stanowi temat sytuacji (What matters w What matters is your health). Dopełnienie uzupełnia znaczenie czasownika lub przyimka (what you mean po know, what you want po on). Orzecznik opisuje lub identyfikuje podmiot po czasowniku takim jak be (that we have no time w The problem is that we have no time). Jedno zdanie nominalne może więc odpowiadać polskiemu „to”, „fakt, że…”, „czy…”, „to, co…” albo całemu pytaniu zależnemu.

Na poziomie C1 nie chodzi już tylko o rozpoznanie konstrukcji, lecz o świadomy wybór między that, whether, if i wyrazami wh-, poprawny szyk oraz naturalne umieszczanie długich zdań podrzędnych. Angielszczyzna i polszczyzna mają tu wiele podobieństw, ale polska swoboda szyku łatwo prowadzi do błędnej inwersji w angielskich pytaniach zależnych.

Jak to działa

Jaką funkcję pełni całe zdanie

Najpierw warto znaleźć granice konstrukcji, a potem zastąpić ją roboczo słowem something („coś”) albo the question („pytanie”). Jeżeli zdanie nadal ma sens składniowy, analizowany fragment prawdopodobnie pełni funkcję nominalną.

Konstrukcja angielska	Znaczenie po polsku	Funkcja zdania nominalnego
What matters is your health.	To, co się liczy, to twoje zdrowie.	podmiot
I know what you mean.	Wiem, co masz na myśli.	dopełnienie czasownika
It depends on what you want.	To zależy od tego, czego chcesz.	dopełnienie przyimka on
The problem is that we have no time.	Problem polega na tym, że nie mamy czasu.	orzecznik po is
I am certain that she remembers.	Mam pewność, że ona pamięta.	uzupełnienie przymiotnika certain
the fact that he lied	fakt, że skłamał	uzupełnienie rzeczownika fact

W ostatnim przykładzie całą grupą rzeczownikową jest the fact that he lied. Sam fragment that he lied uzupełnia rzeczownik fact i podaje treść tego faktu. Nie należy go mylić ze zdaniem względnym: nie opisuje on „którego faktu”, lecz mówi, na czym ten fakt polega.

Zdania z that: stwierdzenia jako treść

Zdanie z that przekazuje treść stwierdzenia, przekonania, wiedzy, reakcji lub oceny:

• She admitted that she had made a mistake. — Przyznała, że popełniła błąd.
• We are delighted that you can join us. — Cieszymy się, że możesz do nas dołączyć.
• That nobody objected was surprising. — To, że nikt nie zaprotestował, było zaskakujące.

Po wielu czasownikach w codziennej angielszczyźnie that można pominąć: I think (that) you're right. Nie oznacza to jednak, że zniknęło zdanie podrzędne — znika tylko spójnik. That zwykle pozostaje:

• gdy zdanie podrzędne jest podmiotem: That she refused shocked everyone;
• gdy jego brak chwilowo utrudnia zrozumienie długiego zdania;
• w starannym stylu, gdy kilka zdań podrzędnych jest połączonych: He said that the plan was risky and that we should wait;
• gdy autor chce wyraźnie zaznaczyć początek cudzej tezy lub raportowanej treści.

W mowie naturalniejsze od ciężkiego podmiotu na początku bywa it antycypujące, czyli puste it, które zapowiada właściwą treść umieszczoną później:

• formalniej i ciężej: That the data was incomplete was obvious.
• naturalniej: It was obvious that the data was incomplete.

W polskim często podobnie wybiera się „Było oczywiste, że dane były niepełne”, zamiast zaczynać od „To, że…”.

Pytania zależne z wh-

Po czasownikach takich jak know, ask, wonder, explain, remember można osadzić pytanie wewnątrz zdania. Wyrazy who, what, which, where, when, why i how wprowadzają wtedy pytanie zależne (pytanie stanowiące część większego zdania).

Najważniejsza reguła dotyczy szyku:

wyraz pytający + podmiot + czasownik

• pytanie bezpośrednie: Where does she work?
• pytanie zależne: Do you know where she works?

W pytaniu zależnym nie stosuje się inwersji ani pomocniczego do/does/did. Jeżeli jednak sam wyraz pytający jest podmiotem, nie ma dodatkowego podmiotu do wstawienia: Do you know who called? Forma who called wygląda tak samo jak pytanie bezpośrednie, ponieważ who wykonuje czynność.

Całe zdanie kończy się znakiem zapytania tylko wtedy, gdy całość jest pytaniem: Do you know where she works? Zdanie I wonder where she works. jest oznajmieniem, więc kończy się kropką.

Whether i if: „czy”

Gdy odpowiedź brzmi „tak” albo „nie”, pytanie zależne wprowadza zwykle whether lub if:

• I don't know whether he'll come.
• I don't know if he'll come.

W tym kontekście oba zdania znaczą „Nie wiem, czy przyjdzie”. Whether jest jednak bardziej uniwersalne i nieco bardziej formalne. Należy wybrać je zamiast if:

• bezpośrednio po przyimku: It depends on whether we get permission;
• przed bezokolicznikiem: She couldn't decide whether to stay;
• gdy całe zdanie pełni funkcję podmiotu: Whether it will work remains unclear;
• w konstrukcji whether or not: We must act whether or not they agree.

Na końcu zdania można często dodać or not także po if: I don't know if he'll come or not. Nie należy natomiast utożsamiać każdego if z polskim „czy”. If może też znaczyć „jeśli”: If he comes, call me to warunek, a nie pytanie zależne.

Zdania względne bez poprzednika: what, whoever, whichever

W what you need słowo what znaczy mniej więcej „to, czego”. Taka konstrukcja nazywa się wolnym zdaniem względnym: „wolnym”, bo przed nim nie stoi rzeczownik, który byłby opisywany. Całość sama nazywa osobę lub rzecz.

• Take what you need. — Weź to, czego potrzebujesz.
• Whoever finishes first can leave. — Ktokolwiek skończy pierwszy, może wyjść.
• Choose whichever seems safer. — Wybierz to, co wydaje się bezpieczniejsze.

Kontrast z normalnym zdaniem względnym jest istotny:

• the book that I bought — książka, którą kupiłem; that I bought opisuje rzeczownik book;
• what I bought — to, co kupiłem; cały fragment sam zajmuje miejsce rzeczownika.

Dlatego standardowe the book what I bought jest błędne. Po rzeczowniku używa się tu that lub which, a bez rzeczownika — what.

Przykłady w kontekście

Angielski	Polski	Na co zwrócić uwagę
What matters is your health.	Liczy się twoje zdrowie.	What matters jest podmiotem całego zdania.
I don't know whether he'll come.	Nie wiem, czy przyjdzie.	Pytanie zależne typu „tak/nie”.
The fact that he lied is concerning.	Niepokojący jest fakt, że skłamał.	That he lied podaje treść rzeczownika fact.
It depends on what you want.	To zależy od tego, czego chcesz.	Całość występuje po przyimku on.
She believes (that) the results are reliable.	Uważa, że wyniki są wiarygodne.	Po believes można pominąć that.
That the two accounts differ is significant.	To, że te dwie relacje się różnią, ma znaczenie.	Podmiotowe that nie może zniknąć.
It is likely that prices will rise.	Prawdopodobnie ceny wzrosną.	Puste it przesuwa długą treść na koniec.
Could you explain why the meeting was cancelled?	Czy możesz wyjaśnić, dlaczego spotkanie odwołano?	Po why występuje szyk oznajmujący.
Nobody knows where she put the keys.	Nikt nie wie, gdzie położyła klucze.	Nie: where did she put.
I wonder who told him.	Zastanawiam się, kto mu powiedział.	Who jest podmiotem czasownika told.
We discussed whether the deadline was realistic.	Omówiliśmy, czy termin był realistyczny.	Whether wprowadza dwie możliwości.
They have not decided whether to appeal.	Nie zdecydowali, czy się odwołać.	Tylko whether łączy się tu z bezokolicznikiem.
Please take whatever you need.	Weź wszystko, czego potrzebujesz.	Whatever ma sens „cokolwiek / wszystko, co”.
What she proposed sounds reasonable.	To, co zaproponowała, brzmi rozsądnie.	Wolne zdanie względne jako podmiot.
The question is how we can prevent this from happening again.	Pytanie brzmi, jak możemy zapobiec powtórzeniu się tej sytuacji.	Zdanie z how jest orzecznikiem po is.

Typowe błędy

1. Szyk pytający wewnątrz pytania zależnego

• Błędnie: I don't know where does he live.
• Poprawnie: I don't know where he lives.
• Dlaczego: tylko całe pytanie może wymagać inwersji. W osadzonym fragmencie po where wraca szyk oznajmujący. Polska konstrukcja „gdzie on mieszka” pomaga zapamiętać kolejność, ale w angielskim jest ona znacznie mniej swobodna.

2. Dodawanie do tam, gdzie nie jest potrzebne

• Błędnie: Can you tell me what did she say?
• Poprawnie: Can you tell me what she said?
• Dlaczego: did należałoby do samodzielnego pytania What did she say?. Po osadzeniu pytania czasownik przyjmuje zwykłą formę czasu przeszłego.

3. Używanie if po przyimku lub przed bezokolicznikiem

• Błędnie: It depends on if they agree.
• Poprawnie: It depends on whether they agree.
• Błędnie: I can't decide if to accept.
• Poprawnie: I can't decide whether to accept.
• Dlaczego: w starannej angielszczyźnie po przyimku oraz przed to + bezokolicznik potrzebne jest whether.

4. Łączenie rzeczownika z what

• Błędnie: The report what I read was alarming.
• Poprawnie: The report that I read was alarming.
• Także poprawnie: What I read was alarming.
• Dlaczego: what zawiera już sens „to, co”. Nie może w tej funkcji jednocześnie następować po rzeczowniku report.

5. Pomijanie niezbędnego that

• Błędnie: She was late annoyed everyone.
• Poprawnie: That she was late annoyed everyone.
• Naturalniej: It annoyed everyone that she was late.
• Dlaczego: gdy zdanie z that jest podmiotem, spójnik wyznacza jego początek i nie można go po prostu usunąć.

6. Dosłowne dokładanie that przed każdym polskim „co”

• Błędnie: I understand that what you mean.
• Poprawnie: I understand what you mean.
• Dlaczego: what you mean samo jest dopełnieniem i oznacza „co masz na myśli”. Konstrukcja I know that what he said is true jest możliwa, ale ma dwie warstwy: that wprowadza stwierdzenie, a what he said jest podmiotem wewnątrz niego.

Uwagi o użyciu

Kiedy zachować that

W rozmowie that po think, say, know, believe często znika. W tekście urzędowym, naukowym lub analitycznym warto je zachować, jeśli ułatwia odczytanie struktury. Porównaj The researchers concluded the treatment had no effect z wyraźniejszym The researchers concluded that the treatment had no effect. Nie jest to prosta zasada „mowa bez that, pismo z that”; liczy się przede wszystkim czytelność.

Trzeba też uważać na różnicę między zdaniem z that a wyrażeniem the fact that. Wyrażenie the fact that przedstawia treść jako fakt, a nie jedynie twierdzenie lub możliwość. Bywa przydatne po przyimku — because of the fact that… — ale często brzmi ciężko; prostsze because… zwykle wystarcza. Nie należy używać the fact that, gdy prawdziwość treści jest sporna.

Whether a if w rejestrze

Po typowych czasownikach, takich jak ask, know, wonder i find out, if jest zupełnie naturalne w rozmowie. Whether lepiej eksponuje alternatywę i częściej występuje w starannym piśmie. Gdy obie możliwości są nazwane, naturalne są konstrukcje whether we stay or leave oraz whether or not we stay.

Przecinek i znak zapytania

Angielski zwykle nie oddziela przecinkiem dopełnieniowego zdania z that od czasownika: She said that she was tired. Nie stawia się też przecinka automatycznie przed what lub whether. Interpunkcja zależy od budowy całego zdania, nie od samego polskiego zwyczaju wstawiania przecinka przed „że”, „czy” lub „co”.

Pytajnik dotyczy całej wypowiedzi. Do you know what time it is? jest pytaniem, ale I know what time it is. nim nie jest. W pierwszym przykładzie pytajnik nie zmienia szyku wewnątrz what time it is.

Dalsze niuanse i użycie zaawansowane

Pytanie zależne czy wolne zdanie względne?

Ta sama forma z what może mieć dwie interpretacje:

• I asked what she had bought. — zapytałem, co kupiła; interesuje nas odpowiedź na pytanie;
• I returned what she had bought. — zwróciłem to, co kupiła; fragment wskazuje konkretną rzecz.

Pierwszy typ jest pytaniem zależnym, drugi wolnym zdaniem względnym. Rozróżnienie wynika z czasownika nadrzędnego i znaczenia, nie z samego wyglądu konstrukcji.

Znaczenie faktualne i pytajne

Czasowniki wpływają na to, jak odbieramy treść zdania podrzędnego. I know that she left przedstawia odejście jako informację. I wonder whether she left pozostawia je nierozstrzygnięte. Z kolei I regret that she left nie tylko przekazuje treść, ale zwykle zakłada, że odejście rzeczywiście nastąpiło. Dobra znajomość konstrukcji nominalnych obejmuje więc również dobór czasownika nadrzędnego, a nie tylko spójnika.

Tryb mandatywny po żądaniach i zaleceniach

W formalnej angielszczyźnie, szczególnie amerykańskiej, po czasownikach wyrażających żądanie lub zalecenie zdanie z that może zawierać podstawową formę czasownika. Jest to tryb mandatywny, czyli forma służąca do przekazania zalecenia lub wymogu:

• The committee recommended that he be appointed.
• They insisted that every member attend the meeting.

W brytyjskiej angielszczyźnie częste jest również should: recommended that he should be appointed. Forma be nie oznacza tu czasu teraźniejszego i nie zmienia się na is dla trzeciej osoby.

Zgodność po zdaniu z what

Zdanie z what jest często traktowane jako jedna całość, dlatego typowe jest What I need is a break. Gdy orzecznik wyraźnie wymienia kilka elementów, spotyka się również liczbę mnogą: What I need are two assistants and a larger office. W starannym tekście można uniknąć wahania przez zmianę konstrukcji: The things I need are….

Granice kategorii

Nie każda konstrukcja pełniąca funkcję rzeczownikową ma that lub wh-. Bezokolicznik w To leave now would be a mistake i forma z -ing w Working from home saves time również mogą zajmować miejsce podmiotu. Są to pokrewne zdania niefinitywne (bez osobowej formy czasownika), ale wymagają osobnego omówienia. W tym artykule centrum stanowią zdania z osobową formą czasownika oraz pytania zależne.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Przekształcaj pytania bezpośrednie. Zapisz pięć pytań, na przykład Where did they go?, a potem osadź je po Do you know…? lub I wonder…. Za każdym razem usuń inwersję: I wonder where they went.
2. Oznaczaj funkcję całego fragmentu. W krótkim artykule podkreśl zdania zaczynające się od that, whether, what, why i sprawdź, czy są podmiotem, dopełnieniem, orzecznikiem czy uzupełnieniem rzeczownika. To chroni przed uczeniem się samych spójników bez rozumienia struktury.
3. Ćwicz kontrasty polsko-angielskie. Tłumacz pary „czy / jeśli”, „co / to, co” i „że / fakt, że”. Szczególną uwagę zwracaj na whether po przyimku oraz na brak przecinka przed angielskim that.

Powiązane zagadnienia

• Warto znać wcześniej: Zdania względne z where, when i whose — pomagają odróżnić zdanie opisujące rzeczownik od wolnego zdania względnego, które samo pełni funkcję rzeczownika.