Archaiczny i prawniczy angielski

W skrócie

Wyrazy takie jak hereby, thereof, wherein, henceforth i notwithstanding służą przede wszystkim do precyzyjnych odesłań w umowach, ustawach i oficjalnych oświadczeniach. Formy thou, thee, thy oraz końcówki -est i -eth należą natomiast do starszych etapów angielszczyzny i dziś spotyka się je głównie w tekstach historycznych, religijnych lub stylizowanych. Na poziomie C2 najważniejsze jest ich pewne rozpoznawanie; we własnym tekście należy ich używać tylko wtedy, gdy wymaga tego gatunek i rejestr.

Przegląd

Archaiczny angielski i współczesny język prawny częściowo się pokrywają, ale nie są tym samym. Thou knowest jest konstrukcją dawną, która w zwykłej współczesnej angielszczyźnie brzmi jak cytat z Biblii, dramatu historycznego albo żartobliwa stylizacja. Z kolei hereby czy notwithstanding nadal występują w autentycznych umowach, regulaminach, orzeczeniach i pismach urzędowych. Są rzadkie w codziennej rozmowie, lecz nie muszą być przestarzałe.

Dla polskojęzycznego czytelnika trudność nie polega zwykle na samym ogólnym sensie. Polski język prawny także ma wyrażenia takie jak „niniejszym”, „na mocy niniejszej umowy”, „niezależnie od powyższego” czy „zwany dalej”. Problemem jest raczej ustalenie, do którego fragmentu dokumentu odsyła krótka forma thereof albo herein oraz czy shall opisuje przyszłość, czy nakłada obowiązek.

Jest to zagadnienie typowe dla poziomu C2: wymaga wyczucia rejestru, składni i funkcji tekstu. Celem nie jest ozdabianie każdej oficjalnej wiadomości dawnymi słowami, lecz dokładne czytanie dokumentów i świadome dobieranie stylu.

Jak to działa

Rodziny z here-, there- i where-

Formy te można traktować jako przysłówki zaimkowe — krótkie wyrazy zastępujące połączenie przyimka z rzeczą, dokumentem lub sprawą. Nie tłumaczy się ich mechanicznie jednym polskim słowem. Ich znaczenie zależy od kierunku odesłania.

Forma	Najczęstsze rozwinięcie	Typowy polski odpowiednik	Funkcja
hereby	by this act or statement	niniejszym; mocą tego oświadczenia	wskazuje, że samo wypowiedzenie lub podpisanie dokonuje czynności
herein	in this document	w niniejszym dokumencie; w nim	odsyła do treści bieżącego dokumentu
hereof	of this document or matter	niniejszego; tego dokumentu	wskazuje relację „tego”
hereto	to this document	do niniejszego dokumentu; do niego	często mówi o załączniku lub stronie umowy
hereunder	under this document or provision	na podstawie niniejszego dokumentu	wskazuje podstawę prawną w bieżącym tekście
hereinafter	later in this document	dalej; zwany dalej	zapowiada skróconą nazwę używaną później
therein	in that document or place	w nim; w tym dokumencie	odsyła do wcześniej wymienionej rzeczy
thereof	of that thing or document	tego; jego; z niego wynikający	wyraża relację z wcześniej wskazaną rzeczą
thereto	to that thing or document	do tego; z tym związany	odsyła do wcześniejszego elementu
thereunder	under that provision or document	na tej podstawie; na mocy tego	wskazuje wcześniejszą podstawę
whereby	by which; as a result of which	na mocy którego; przez co	przedstawia mechanizm lub skutek
wherein	in which; in what respect	w którym; pod jakim względem	określa zakres albo treść

Rdzeń pomaga, ale nie rozstrzyga wszystkiego:

• here- zwykle kieruje uwagę na ten właśnie dokument, przepis lub akt mowy;
• there- zwykle wraca do czegoś już wymienionego;
• where- często odpowiada konstrukcji przyimek + which, na przykład whereby = by which.

Najważniejsze jest odnalezienie poprzednika, czyli wyrazu lub fragmentu, do którego następuje odesłanie. W zdaniu The Company may terminate the Agreement and any licences granted thereunder forma thereunder znaczy „na podstawie tej umowy”, a nie po prostu „poniżej”.

Hereby: słowo, które wykonuje czynność

Hereby podkreśla, że dana czynność zostaje dokonana tym oświadczeniem. Dlatego naturalnie łączy się z czasownikami takimi jak declare, agree, appoint, authorize, acknowledge i revoke:

• I hereby resign. — „Niniejszym składam rezygnację”.
• The parties hereby agree as follows. — „Strony niniejszym uzgadniają, co następuje”.

Neutralny szyk to zwykle podmiot + hereby + czasownik: I hereby declare. Wysunięcie na początek, jak w Hereby I declare..., jest możliwe, ale brzmi bardziej ceremonialnie lub stylizowanie.

Thereof i podobne formy: zwięzłość kosztem przejrzystości

Thereof zastępuje najczęściej of it albo of that. W zdaniu The terms thereof shall be binding trzeba najpierw ustalić, czym jest that: może to być wcześniej wymieniona umowa, decyzja albo ugoda. Polski często pozwala podać zależność jaśniej: „jej postanowienia”, „postanowienia tej umowy” lub „wynikające z niej warunki”.

Takie formy nie zawsze są najlepszym wyborem nawet w tekście prawnym. Jeśli istnieją dwa możliwe poprzedniki, powtórzenie pełnej nazwy — na przykład under the Agreement zamiast thereunder — może być dokładniejsze.

Notwithstanding: trzy pozycje w zdaniu

Notwithstanding znaczy zwykle „mimo”, „niezależnie od” albo „bez względu na”. Może działać na kilka sposobów:

Konstrukcja	Przykład	Znaczenie
przed rzeczownikiem lub frazą	notwithstanding Section 5	niezależnie od postanowień punktu 5
po frazie, do której się odnosi	Section 5 notwithstanding	mimo punktu 5
przed zdaniem z that	notwithstanding that payment was late	mimo że płatność była spóźniona

W dokumentach prawnych formuła Notwithstanding anything to the contrary... sygnalizuje pierwszeństwo danego postanowienia nad sprzeczną regułą. Nie należy jednak zakładać, że zawsze unieważnia cały wcześniejszy tekst: zakres wyjątku wynika z reszty zdania.

Henceforth, forthwith i określanie czasu

Henceforth oznacza „od tej chwili” lub „odtąd”. Odnosi się do okresu zaczynającego się teraz albo w punkcie ustanowionym przez dokument. Hereinafter znaczy natomiast „w dalszej części tego dokumentu”, nie „od teraz”:

• The policy is henceforth suspended. — od tej chwili polityka jest zawieszona;
• Acme Ltd, hereinafter referred to as the Supplier... — spółka Acme Ltd, dalej zwana Dostawcą.

Forthwith oznacza „niezwłocznie”. Jest formalne i nadal bywa spotykane, lecz w nowoczesnym redagowaniu często zastępuje się je dokładnym terminem, bo „niezwłocznie” może pozostawiać pole do sporu.

Prawnicze shall

W zwykłej angielszczyźnie shall jest dziś ograniczone i nie brzmi neutralnie we wszystkich odmianach języka. W tradycyjnym stylu prawnym często nakłada jednak obowiązek:

• The Tenant shall pay the rent on the first day of each month.

Nie chodzi tu jedynie o przewidywanie przyszłości. Sens jest zbliżony do „Najemca ma obowiązek płacić czynsz...”. W nowocześniejszym redagowaniu obowiązek często wyraża się przez must, a prawa przez may. Nadal trzeba jednak czytać shall w kontekście, ponieważ starsze dokumenty używają go niekonsekwentnie: jako nakazu, deklaracji skutku prawnego albo opisu przyszłości.

Dawne zaimki i formy czasownika

Podmiot to wykonawca czynności, a dopełnienie to osoba lub rzecz, której czynność dotyczy. Starszy angielski rozróżniał te role w drugiej osobie liczby pojedynczej wyraźniej niż współczesne you.

Funkcja	Dawna forma	Współczesna forma	Przykład
podmiot	thou	you	Thou knowest the truth.
dopełnienie	thee	you	I give thee my word.
określenie dzierżawcze	thy	your	thy name
forma dzierżawcza samodzielna	thine	yours	The choice is thine.
dawny podmiot liczby mnogiej	ye	you	Hear ye!

W wielu tekstach thine występuje także przed samogłoską, na przykład thine eyes, choć użycie zmieniało się zależnie od epoki i stylu. Nie warto traktować tej zasady jak jednolitej normy całej historii języka.

Czasownik po thou często otrzymuje końcówkę -est lub -st: thou knowest, thou speakest, thou didst. Trzecia osoba liczby pojedynczej może mieć końcówkę -eth lub -th: he knoweth, she doth. Szczególnie częste formy nieregularne to:

Osoba	be	have	do	czasowniki modalne
thou	art, dawniej także wast/wert	hast	dost	canst, wilt, shalt
he/she/it	is	hath	doth	zwykle bez specjalnej końcówki -eth

Formy te nie tworzą jednego prostego systemu obowiązującego we wszystkich stuleciach. Tekst Szekspira, przekład biblijny i późniejsza stylizacja mogą stosować nieco inne wzorce.

Formuły z trybem łączącym i inwersją

Tryb łączący (subjunctive) to forma czasownika przedstawiająca między innymi życzenie, nakaz lub formułę, a nie zwykłe stwierdzenie faktu. W podniosłych i prawnych zwrotach zachował się zwłaszcza czasownik be bez odmiany:

• Be it known that... — „Niniejszym podaje się do wiadomości, że...”;
• So be it. — „Niech tak będzie”;
• If need be... — „Jeśli zajdzie potrzeba...”.

W Be it known that... występuje również inwersja, czyli odwrócony szyk: czasownik stoi przed podmiotem it. Nie jest to wzór do zwykłych oznajmujących zdań współczesnego angielskiego, lecz utrwalona formuła.

Przykłady w kontekście

Angielski	Polski	Uwaga
Hereby I declare that the information provided is accurate.	Niniejszym oświadczam, że podane informacje są prawdziwe.	Ceremonialne wysunięcie hereby na początek.
I hereby authorize the bank to close the account.	Niniejszym upoważniam bank do zamknięcia rachunku.	Typowy szyk we współczesnym oficjalnym piśmie.
The terms thereof shall be binding on both parties.	Postanowienia tej umowy są wiążące dla obu stron.	Thereof odsyła do wcześniej wskazanej umowy.
The rights granted hereunder may not be transferred.	Praw przyznanych na mocy niniejszego dokumentu nie można przenieść.	Hereunder wskazuje podstawę w bieżącym dokumencie.
A copy of the licence is attached hereto.	Kopię licencji załączono do niniejszego dokumentu.	Hereto często odnosi się do załączników.
The parties entered into an agreement whereby the debt would be repaid in instalments.	Strony zawarły umowę, na mocy której dług miał być spłacany w ratach.	Whereby opisuje mechanizm ustanowiony umową.
The report identified three cases wherein the procedure had not been followed.	W raporcie wskazano trzy przypadki, w których nie zastosowano procedury.	Wherein można tu zastąpić przez in which.
Notwithstanding the above, either party may terminate the contract immediately.	Niezależnie od powyższego każda ze stron może natychmiast rozwiązać umowę.	Klauzula wyjątku od wcześniejszej reguły.
The foregoing provisions notwithstanding, the court may grant an extension.	Mimo powyższych postanowień sąd może przedłużyć termin.	Notwithstanding stoi po frazie, której dotyczy.
The company shall henceforth be known as Northbridge Ltd.	Od tej chwili spółka będzie działać pod nazwą Northbridge Ltd.	Henceforth dotyczy czasu, nie dalszej części tekstu.
The tenant shall notify the landlord within seven days.	Najemca ma obowiązek powiadomić wynajmującego w ciągu siedmiu dni.	Shall nakłada obowiązek.
Be it known that the undersigned have agreed to the following terms.	Niniejszym podaje się do wiadomości, że niżej podpisani uzgodnili następujące warunki.	Utrwalona formuła z be i inwersją.
Thou shalt not bear false witness.	Nie będziesz składać fałszywego świadectwa.	Dawne thou oraz shalt; styl biblijny.
I give thee my word.	Daję ci moje słowo.	Thee jest dawną formą dopełnienia.
The witness saith that he knoweth the accused.	Świadek powiada, że zna oskarżonego.	Archaiczne końcówki trzeciej osoby -th i -eth.

Częste błędy

Traktowanie każdej formy z here- jak „tutaj”

• Błędnie: The obligations hereunder = „obowiązki znajdujące się poniżej”.
• Poprawnie: „obowiązki wynikające z niniejszej umowy” albo „obowiązki na jej podstawie”.
• Dlaczego: Hereunder zwykle wskazuje podstawę prawną, a nie fizyczne położenie tekstu niżej na stronie.

Mylenie henceforth z hereinafter

• Błędnie: The Buyer, henceforth called Anna...
• Poprawnie: The Buyer, hereinafter called Anna...
• Dlaczego: Henceforth znaczy „od tej chwili”, a hereinafter — „w dalszej części dokumentu”. Przy definiowaniu późniejszej nazwy potrzebna jest druga forma.

Tłumaczenie prawniczego shall wyłącznie jako czasu przyszłego

• Błędna interpretacja: The Supplier shall replace the goods = przewidywanie, że dostawca kiedyś je wymieni.
• Poprawna interpretacja: „Dostawca ma obowiązek wymienić towar”.
• Dlaczego: W klauzuli zobowiązującej shall najczęściej ustanawia obowiązek. Dokładna funkcja zawsze zależy jednak od dokumentu.

Używanie thou jak grzeczniejszego odpowiednika you

• Błędnie: Thou art welcome, Mr Brown w zwykłej uprzejmej rozmowie.
• Poprawnie: You are welcome, Mr Brown.
• Dlaczego: Thou było historycznie formą liczby pojedynczej i mogło sygnalizować bliskość, niższy status albo pogardę; nie jest współczesnym zaimkiem grzecznościowym. Dziś brzmi archaicznie, regionalnie, religijnie lub żartobliwie.

Łączenie dawnego zaimka ze współczesną odmianą

• Błędnie: Thou know the answer albo thou is right.
• Poprawnie w stylizacji: Thou knowest the answer oraz thou art right.
• Dlaczego: Stylizacja wymaga zgodności zaimka z dawną formą czasownika. Samo wstawienie thou nie tworzy wiarygodnego dawnego stylu.

Nadużywanie form prawnych w zwykłym tekście

• Niefortunnie: Please find therein the photos, and reply forthwith w codziennej wiadomości do kolegi.
• Naturalnie: The photos are attached. Please reply as soon as you can.
• Dlaczego: Formalność nie jest tym samym co jasność. Archaizujące słownictwo może zabrzmieć pompatycznie, chłodno albo komicznie.

Uwagi o użyciu

Nie wszystkie omawiane elementy mają ten sam status. Notwithstanding jest żywym, choć bardzo formalnym słowem; pojawia się nie tylko w prawie, lecz także w starannej prozie. Hereby ma wąską, nadal użyteczną funkcję w oświadczeniach. Thereof i hereunder są typowe dla konserwatywnego stylu prawnego, lecz autorzy kierujący się zasadami prostego języka często zastępują je pełniejszymi określeniami.

W języku polskim można czasem zachować podobny poziom formalności: hereby odpowiada „niniejszym”, a hereinafter referred to as — „zwany dalej”. Nie oznacza to jednak zgodności słowo w słowo. Angielski dokument może użyć thereof, gdzie po polsku najnaturalniejsze będzie powtórzenie rzeczownika. Z kolei polskie „wyżej wymieniony” nie zawsze wymaga ciężkiego aforementioned; często wystarczy konkretna nazwa.

Zaimki thou i thee przetrwały w niektórych dialektach, modlitwach, hymnach i ustalonych cytatach. Ich odbiór zależy od wspólnoty i tekstu. W literaturze historycznej relacja między thou a you może pokazywać bliskość, dystans społeczny, nagłą obrazę lub zmianę tonu. Nie wolno więc automatycznie przekładać thou jako polskiego „ty”, a you jako „pan/pani” bez sprawdzenia sceny i epoki.

Ważna jest też różnica między rozumieniem a tworzeniem. Osoba czytająca umowę powinna znać thereof i notwithstanding. Osoba redagująca zwykłe warunki usługi nie musi ich naśladować. Jeśli tekst ma wywoływać skutki prawne, dobór słów nie jest wyłącznie kwestią gramatyki; potrzebne mogą być właściwe przepisy, konwencje danej jurysdykcji i konsultacja prawnicza.

Zastosowania zaawansowane

Odesłanie musi mieć jednoznaczny zakres

Największe ryzyko w formach typu thereof nie jest gramatyczne, lecz referencyjne: czytelnik może nie wiedzieć, do czego forma odsyła. Rozważmy zdanie:

The licence forms part of the Agreement with the Distributor, and the conditions thereof remain in force.

Thereof może zostać odczytane jako odnoszące się do licencji, umowy albo nawet relacji z dystrybutorem. Powtórzenie the conditions of the Agreement usuwa wątpliwość. Na poziomie C2 warto pytać nie tylko „czy ta forma jest poprawna?”, ale też „czy ma dokładnie jeden możliwy poprzednik?”.

Notwithstanding a hierarchia postanowień

Klauzula rozpoczynająca się od notwithstanding zwykle ustanawia wyjątek lub pierwszeństwo. Kontrastuje z subject to, które sygnalizuje podporządkowanie innej regule:

• Notwithstanding Section 8, the Buyer may cancel immediately. — prawo do natychmiastowego odstąpienia ma pierwszeństwo przed punktem 8;
• Subject to Section 8, the Buyer may cancel immediately. — prawo to podlega ograniczeniom punktu 8.

Te wyrażenia nie są synonimami. Polski kontrast „niezależnie od punktu 8” i „z zastrzeżeniem punktu 8” dobrze pokazuje przeciwny kierunek zależności.

Formuły skostniałe i podwójne wyrażenia

Starszy styl prawny zachował połączenia takie jak null and void, cease and desist czy terms and conditions. Część z nich powstała z powodów historycznych, między innymi przez zestawianie słów o zbliżonym znaczeniu. Dziś mogą działać jako utrwalone terminy, ale mogą też wprowadzać zbędne powtórzenie. Nie należy samodzielnie usuwać jednego członu z obowiązującego dokumentu tylko dlatego, że brzmi redundantnie; przy nauce warto natomiast rozpoznawać całe połączenie jako jednostkę.

Inną grupę stanowią formuły typu Whereas... w preambule, Now, therefore... przed częścią stanowiącą oraz dawne witnesseth. Pierwsze dwie nadal bywają elementami konwencji dokumentu. Witnesseth jest mocno archaiczne i we współczesnym tekście często zastępuje je prostszy nagłówek lub zdanie wprowadzające.

Archaizacja jako narzędzie stylistyczne

W literaturze, fantasy, grach i humorze dawne formy tworzą głos postaci, ale łatwo pomieszać epoki. Thou hast może brzmieć rozpoznawalnie „dawno”, choć nie pasuje automatycznie do każdej postaci i każdego okresu. Wiarygodna stylizacja wymaga spójności zaimków, odmiany czasowników, słownictwa i szyku zdań. Czasami pojedyncza ustalona formuła — Hear ye, hear ye! albo So be it — jest zamierzonym cytatem i nie wymaga, by cały tekst naśladował dawną gramatykę.

Warto też pamiętać, że thou nie było po prostu bardziej uroczyste niż you. Historycznie kontrast obejmował liczbę, dystans i relacje społeczne. W tekstach religijnych późniejsze skojarzenie z podniosłością wynika z tradycji przekładowej, nie z pierwotnej funkcji zaimka jako formy szczególnie grzecznej.

Wskazówki do ćwiczeń

1. Rozwijaj krótkie odesłania. Podczas czytania umowy zapisuj obok thereof, therein, hereunder ich pełne rozwinięcie, na przykład of the Agreement albo under this clause. Jeśli nie da się wskazać jednego poprzednika, zaznacz możliwą niejednoznaczność.
2. Twórz pary formalne i proste. Przepisz pięć zdań w dwóch wersjach: tradycyjnej (The Tenant shall forthwith notify the Landlord thereof) i jasnej (The tenant must notify the landlord of the change immediately). Porównaj funkcję każdego elementu, a nie tylko długość zdania.
3. Czytaj archaizmy według ról. W tekście historycznym oznacz osobno thou jako podmiot, thee jako dopełnienie oraz formy czasownika art, hast, dost, knowest. Dzięki temu dawny system przestaje wyglądać jak lista przypadkowych wyjątków.

Powiązane zagadnienia

• Wymagane wcześniej: Tryb łączący w języku angielskim — pomaga zrozumieć formuły takie jak Be it known, So be it i If need be.