Getallen en tijd in het Oekraïens
Числівники і Час
Dit artikel maakt deel uit van de grammaticaboom voor Oekraïens op Settemila Lingue.
Kort gezegd
Na 1 staat een zelfstandig naamwoord in het enkelvoud, na 2–4 in een bijzondere meervoudsvorm en na 5–20 in de genitief meervoud: один день, два дні, п'ять днів. Bij samengestelde getallen bepaalt meestal het laatste cijfer de vorm, maar 11–14 vormen de belangrijke uitzondering. Voor een heel uur gebruikt het Oekraïens een vrouwelijk rangtelwoord: Третя година betekent ‘Het is drie uur’.
Overzicht
Getallen heb je al vanaf A1 voortdurend nodig: voor prijzen, leeftijden, telefoonnummers, aantallen en afspraken. De Oekraïense hoofdtelwoorden van nul tot honderd zijn op zichzelf goed te leren. Het belangrijkste verschil met het Nederlands zit in wat er na het getal gebeurt. In het Nederlands zeg je eenvoudig één dag, twee dagen, vijf dagen. In het Oekraïens krijgt dag na elk van die getalgroepen een andere vorm.
Die verandering heeft te maken met de naamval: de vorm van een woord die laat zien welke rol of betekenis het in de woordgroep heeft. Je hoeft nog niet alle Oekraïense naamvallen te beheersen om aantallen te kunnen noemen. Voorlopig zijn drie patronen genoeg: 1 + enkelvoud, 2–4 + meervoud, en 5 of meer + genitief meervoud (een vorm die hier bij hoeveelheden hoort).
Bij kloktijd werkt het Oekraïens anders dan bij een hoeveelheid uren. Три години is ‘drie uur’ als tijdsduur; Третя година is ‘het is drie uur’ op de klok. Dat onderscheid ontbreekt in de Nederlandse formulering drie uur en verdient daarom extra aandacht.
Zo werkt het
De getallen van 0 tot 20
| Oekraïens | Nederlands | Opmerking |
|---|---|---|
| нуль | nul | Daarna volgt gewoonlijk de genitief meervoud |
| один / одна / одне | één | Mannelijk / vrouwelijk / onzijdig |
| два / дві | twee | два bij mannelijk en onzijdig; дві bij vrouwelijk |
| три | drie | Eén vorm voor alle geslachten |
| чотири | vier | Eén vorm voor alle geslachten |
| п'ять | vijf | Vanaf hier volgt de genitief meervoud |
| шість | zes | |
| сім | zeven | |
| вісім | acht | |
| дев'ять | negen | |
| десять | tien | |
| одинадцять | elf | Let op: 11–14 horen bij het 5+-patroon |
| дванадцять | twaalf | |
| тринадцять | dertien | |
| чотирнадцять | veertien | |
| п'ятнадцять | vijftien | |
| шістнадцять | zestien | |
| сімнадцять | zeventien | |
| вісімнадцять | achttien | |
| дев'ятнадцять | negentien | |
| двадцять | twintig |
De tientallen en honderd
| Oekraïens | Nederlands | Voorbeeld van een samengesteld getal |
|---|---|---|
| двадцять | twintig | двадцять один — eenentwintig |
| тридцять | dertig | тридцять чотири — vierendertig |
| сорок | veertig | сорок два — tweeënveertig |
| п'ятдесят | vijftig | п'ятдесят сім — zevenenvijftig |
| шістдесят | zestig | шістдесят вісім — achtenzestig |
| сімдесят | zeventig | сімдесят три — drieënzeventig |
| вісімдесят | tachtig | вісімдесят дев'ять — negenentachtig |
| дев'яносто | negentig | дев'яносто шість — zesennegentig |
| сто | honderd | сто гривень — honderd hryvnia |
Oekraïense samengestelde getallen worden, anders dan Nederlandse vormen als eenentwintig, als losse woorden geschreven. Bovendien komt eerst het tiental en dan de eenheid: двадцять одна is letterlijk ‘twintig één’.
Patroon 1: na één
Один past zich aan het grammaticale geslacht aan: de woordklasse mannelijk, vrouwelijk of onzijdig waartoe een zelfstandig naamwoord behoort.
| Oekraïens | Nederlands | Geslacht |
|---|---|---|
| один день | één dag | Mannelijk |
| одна гривня | één hryvnia | Vrouwelijk |
| одне вікно | één raam | Onzijdig |
Het zelfstandig naamwoord staat in het nominatief enkelvoud, de gewone woordenboekvorm. Hetzelfde geldt wanneer een samengesteld getal op 1 eindigt: двадцять один день, тридцять одна гривня, сорок одне вікно. Het woord voor één volgt ook dan het geslacht van het zelfstandig naamwoord.
Patroon 2: na twee, drie en vier
Na 2, 3 en 4 staat het zelfstandig naamwoord in de vorm die doorgaans gelijk is aan het nominatief meervoud: два дні, три книжки, чотири вікна. Bij 2 kies je два voor mannelijke en onzijdige woorden, maar дві voor vrouwelijke woorden:
- два студенти — twee studenten
- два вікна — twee ramen
- дві книжки — twee boeken
Dit patroon geldt ook bij 22, 23, 24, 32, 33, 34 enzovoort: двадцять дві книжки, тридцять чотири дні. Kijk dus eerst naar het einde van het hele getal.
Patroon 3: na vijf en hoger
Na 5–20, na tientallen zonder losse eenheid en na getallen die eindigen op 5–9 of 0 staat het zelfstandig naamwoord in de genitief meervoud. Die vorm moet je vaak samen met het woord leren:
| Enkelvoud | Na 2–4 | Na 5+ |
|---|---|---|
| день — dag | два дні | п'ять днів |
| година — uur | дві години | п'ять годин |
| книжка — boek | три книжки | сім книжок |
| вікно — raam | чотири вікна | десять вікон |
| гривня — hryvnia | дві гривні | сто гривень |
De uitgang is niet altijd voorspelbaar. Leer daarom liever день — дні — днів als een klein pakket dan alleen het losse woord день.
De uitzondering 11–14
Bij een samengesteld getal bepaalt meestal het laatste cijfer het patroon, behalve wanneer de laatste twee cijfers 11, 12, 13 of 14 zijn. Die getallen blijven bij het 5+-patroon:
- одинадцять гривень — elf hryvnia
- двадцять одна гривня — eenentwintig hryvnia
- тридцять дві гривні — tweeëndertig hryvnia
- сто одинадцять гривень — honderdelf hryvnia
De betrouwbaarste controle is dus: kijk eerst naar de laatste twee cijfers. Zie je 11–14, kies dan de genitief meervoud. Zo niet, kijk dan naar het laatste cijfer.
Vragen en antwoorden over kloktijd
Котра година? betekent ‘Hoe laat is het?’ Het vraagwoord котра en het uurwoord zijn vrouwelijk, omdat het verzwegen of uitgesproken woord година (‘uur’) vrouwelijk is. Voor een heel uur gebruik je daarom een rangtelwoord: een woord als eerste, tweede, derde dat een plaats in een reeks aangeeft.
| Oekraïens | Nederlands | Opmerking |
|---|---|---|
| перша година | één uur | Letterlijk ‘het eerste uur’ |
| друга година | twee uur | |
| третя година | drie uur | |
| четверта година | vier uur | |
| п'ята година | vijf uur | |
| шоста година | zes uur | |
| сьома година | zeven uur | |
| восьма година | acht uur | |
| дев'ята година | negen uur | |
| десята година | tien uur | |
| одинадцята година | elf uur | |
| дванадцята година | twaalf uur |
In een kort antwoord mag година weg: Зараз третя — ‘Het is nu drie uur.’ In roosters, omroepberichten en andere precieze contexten hoor of lees je ook de 24-uursnotatie, bijvoorbeeld чотирнадцята година тридцять хвилин voor 14.30 uur.
Minuten voor en na het uur
Voor minuten na het uur zijn constructies met на heel gebruikelijk. Het volgende uur staat daarbij in de accusatief, de naamval die onder meer na deze tijdsconstructie wordt gebruikt:
- десять хвилин на четверту — tien over drie
- чверть на четверту — kwart over drie
- пів на четверту — half vier
Dat laatste sluit gelukkig goed aan bij het Nederlands: zowel Nederlands half vier als Oekraïens пів на четверту kijkt vooruit naar vier uur.
Voor minuten vóór het uur komt за voor:
- за чверть четверта — kwart voor vier
- за десять хвилин четверта — tien voor vier
Vraag je naar het tijdstip van een afspraak, dan gebruik je О котрій годині? — ‘Om hoe laat?’ Het antwoord staat in een andere naamvalsvorm: о третій годині of kortweg о третій — ‘om drie uur’. Voor een klinker is об mogelijk: об одинадцятій — ‘om elf uur’.
Voorbeelden in context
| Oekraïens | Nederlands | Toelichting |
|---|---|---|
| У мене один брат. | Ik heb één broer. | 1 + mannelijk enkelvoud |
| У неї одна сестра. | Zij heeft één zus. | 1 + vrouwelijk enkelvoud |
| Нам потрібні два квитки. | We hebben twee kaartjes nodig. | 2 + meervoud |
| Подорож триває чотири дні. | De reis duurt vier dagen. | 4 + дні |
| Я працюю п'ять днів на тиждень. | Ik werk vijf dagen per week. | 5 + genitief meervoud |
| Кава коштує двадцять одну гривню. | De koffie kost eenentwintig hryvnia. | Een prijs staat hier in de accusatief |
| У мене є двадцять одна гривня. | Ik heb eenentwintig hryvnia. | Basispatroon op 1 |
| У групі двадцять три студенти. | Er zitten drieëntwintig studenten in de groep. | Het getal eindigt op 3 |
| Тут чотирнадцять столів. | Hier staan veertien tafels. | 14 neemt het 5+-patroon |
| Котра година? — Третя година. | Hoe laat is het? — Het is drie uur. | Rangtelwoord voor kloktijd |
| Зараз пів на восьму. | Het is nu half acht. | Er wordt vooruitgekeken naar acht uur |
| Зустріч о другій годині. | De bijeenkomst is om twee uur. | Tijdstip na о |
| Потяг відправляється за десять хвилин сьома. | De trein vertrekt om tien voor zeven. | Minuten vóór het volgende uur |
| Магазин працює з дев'ятої до шостої. | De winkel is open van negen tot zes. | Andere naamvalsvormen na з en до |
Veelgemaakte fouten
Na elk getal zomaar hetzelfde meervoud gebruiken
- Onjuist: п'ять дні
- Juist: п'ять днів
- Waarom: na 5 en hoger is de genitief meervoud nodig. De Nederlandse gewoonte om na elk getal boven één hetzelfde meervoud te gebruiken werkt hier niet.
De enkelvoudsvorm na twee zetten
- Onjuist: два день
- Juist: два дні
- Waarom: na 2–4 staat hier de meervoudsvorm. Leer bij veelgebruikte woorden meteen beide telvormen.
Alleen naar het laatste cijfer van 11–14 kijken
- Onjuist: сто дванадцять гривні
- Juist: сто дванадцять гривень
- Waarom: de laatste twee cijfers zijn 12. De hele groep 11–14 neemt het 5+-patroon.
Het geslacht van één of twee vergeten
- Onjuist: двадцять один гривня; два книжки
- Juist: двадцять одна гривня; дві книжки
- Waarom: гривня en книжка zijn vrouwelijk. Gebruik dus одна en дві.
Een hoeveelheid uren als kloktijd gebruiken
- Onjuist voor ‘Het is drie uur’: Зараз три години.
- Juist: Зараз третя година.
- Waarom: три години noemt een duur of hoeveelheid van drie uur. Voor de stand van de klok gebruik je het vrouwelijke rangtelwoord третя.
Na ‘om’ de basisvorm laten staan
- Onjuist: Зустріч о третя година.
- Juist: Зустріч о третій годині.
- Waarom: na о veranderen zowel het rangtelwoord als година. In alledaagse taal kan het korter: Зустріч о третій.
Gebruiksnotities
In prijzen wordt de munteenheid vaak afgekort geschreven, maar bij hardop lezen blijft het telpatroon gelden: 21 грн lees je als двадцять одна гривня, 24 грн als двадцять чотири гривні en 25 грн als двадцять п'ять гривень. Bij een bedrag met decimalen worden hryvnia en kopiyka afzonderlijk geteld.
Voor telefoonnummers en codes spreek je cijfers vaak één voor één uit. Dan volgt er geen zelfstandig naamwoord waarvan je de vorm moet kiezen. Een jaartal, leeftijd of huisnummer kan daarentegen als één geheel worden gelezen; de precieze vorm hangt af van de hele zin.
Bij kloktijd bestaan zowel informele als precieze formuleringen. In een gesprek is пів на шосту heel natuurlijk. Op een station, in een rooster of bij het dicteren van een exact tijdstip is een vorm als сімнадцята година тридцять хвилин duidelijker. Voor twaalf uur 's middags en twaalf uur 's nachts zijn ook de woorden полудень (‘middaguur’) en північ (‘middernacht’) handig.
Verder dan de basis
De volgende punten hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later tegenkomen.
Getallen zelf kunnen van vorm veranderen wanneer de hele woordgroep een andere rol in de zin krijgt. Vergelijk два студенти (‘twee studenten’) met з двома студентами (‘met twee studenten’). Bij personen en andere levende wezens verschijnt in de accusatief bovendien vaak een vorm als Я бачу двох студентів — ‘Ik zie twee studenten’. Het eenvoudige 1/2–4/5+-schema hierboven beschrijft dus vooral neutrale telgroepen in de nominatief en bij niet-levende lijdende voorwerpen.
Ook bij 1 kan de vorm door de zin veranderen. Daarom staat in Кава коштує двадцять одну гривню niet одна гривня maar одну гривню: een aanduiding van prijs kan hier in de accusatief staan. Dit is geen uitzondering op het getalspatroon, maar gewone naamvalsverandering.
Woorden die bij het zelfstandig naamwoord horen, passen zich eveneens aan. Je krijgt bijvoorbeeld два нові будинки (‘twee nieuwe huizen’) en п'ять нових будинків (‘vijf nieuwe huizen’). De vorm van het bijvoeglijk naamwoord — het woord dat een eigenschap noemt — volgt dus mee met de getalconstructie.
Ten slotte zijn klokuren grammaticaal eigenlijk vrouwelijke rangtelwoorden. Daardoor veranderen ze na voorzetsels: третя година, о третій годині, після третьої години. Dat vormt een natuurlijke opstap naar rangtelwoorden, data en de verdere naamvallen.
Oefentips
- Leer zelfstandige naamwoorden in drietallen. Schrijf bijvoorbeeld день — два дні — п'ять днів en година — дві години — п'ять годин. Zo oefen je de vormen die je werkelijk nodig hebt.
- Maak een getallenladder. Kies één woord en tel 1, 2, 5, 11, 21, 22 en 25. Met гривня krijg je meteen alle hoofdpatronen en de uitzondering van 11.
- Zeg gedurende één dag elk heel en half uur hardop. Wissel Третя година, пів на четверту en о третій af. Zo houd je kloktijd, tijdsduur en het tijdstip van een afspraak uit elkaar.
Verwante onderwerpen
- Eerst handig: Inleiding tot het naamvallensysteem — verklaart waarom woorden na getallen en voorzetsels van vorm veranderen.
- Volgende stap: Rangtelwoorden en datums — bouwt voort op vormen als третя en behandelt datums.
- Later verdiepen: Categorieën van telwoorden — behandelt onder meer verzameltelwoorden, breuken en woorden voor onbepaalde hoeveelheden.