Infinitiefconstructies in het Zweeds

In het kort

Met för att + infinitief geef je meestal een doel aan, met utan att + infinitief iets wat niet gebeurt en met i stället för att + infinitief een alternatief. In genom att + infinitief beschrijft de infinitief juist het middel of de werkwijze. Het onuitgesproken onderwerp van de infinitief is normaal gesproken hetzelfde als het onderwerp van de hoofdzin.

Overzicht

De infinitief is de onvervoegde vorm van een werkwoord, zoals hjälpa ‘helpen’, säga ‘zeggen’ en förstå ‘begrijpen’. Op A1-niveau leer je al dat Zweeds vaak att voor die vorm zet: att förstå. Op B2-niveau gaat het niet meer alleen om die markeerder, maar om hele infinitiefgroepen die een doel, een ontbrekende handeling, een alternatief of een werkwijze uitdrukken.

Deze constructies zijn compact. Hon öppnade fönstret för att få in frisk luft zegt in één zin zowel wat ze deed als waarom. Het deel för att få in frisk luft heeft geen zichtbaar onderwerp en geen vervoegd werkwoord. Toch begrijpen Zweedse lezers vanzelf dat hon degene is die frisse lucht binnen wil krijgen.

Voor Nederlandstaligen lijken de patronen prettig vertrouwd: för att komt vaak overeen met om te, utan att met zonder te en i stället för att met in plaats van te. Die overeenkomst helpt, maar kan ook misleiden. Het Zweedse för att kan bijvoorbeeld ook een reden inleiden wanneer er daarna een volledige bijzin staat, en het Zweeds gebruikt een andere plaats voor ontkenningen en andere bijwoorden.

Zo werkt het

De basisbouw

Een infinitiefgroep bevat geen werkwoord dat naar persoon of tijd is vervoegd. De tijd leid je af uit de hoofdzin en uit de context.

Betekenis	Zweeds patroon	Gewone Nederlandse weergave
doel	för att + infinitief	om te
zonder een handeling	utan att + infinitief	zonder te
alternatief	i stället för att + infinitief	in plaats van te
middel of werkwijze	genom att + infinitief	door te
beoordeling of mogelijkheid	det är + bijvoeglijk naamwoord + att + infinitief	het is … om/te

Een infinitiefgroep kan uitgebreid zijn met een lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat), een partikel of andere bepalingen:

• för att hjälpa sin granne — om zijn of haar buur te helpen
• utan att stänga av datorn — zonder de computer uit te zetten
• genom att arbeta mer systematiskt — door systematischer te werken

Bij een partikelwerkwoord horen werkwoord en partikel inhoudelijk bij elkaar. In stänga av betekent het beklemtoonde av samen met stänga ‘uitzetten’. Laat dat partikel dus niet weg.

För att: doel

För att + infinitief beantwoordt meestal de vraag met welk doel?:

• Jag ringde för att boka en tid. — Ik belde om een afspraak te maken.
• Vi sparar pengar för att kunna resa. — We sparen geld om te kunnen reizen.

Het eerste werkwoord kan in elke tijd staan. De vorm na att blijft een infinitief:

• Hon tränar för att må bättre. — Ze traint om zich beter te voelen.
• Hon tränade för att må bättre. — Ze trainde om zich beter te voelen.
• Hon ska träna för att må bättre. — Ze gaat trainen om zich beter te voelen.

Let op het verschil met het losse voorzetsel för ‘voor’. In en present för Anna volgt er een naamwoord. In de doelconstructie för att överraska Anna volgt er een infinitiefgroep.

Utan att: een handeling blijft uit

Utan att + infinitief geeft aan dat iets níét gebeurt terwijl de hoofdhandeling wel plaatsvindt:

• Han gick utan att säga hejdå. — Hij vertrok zonder gedag te zeggen.
• Hon svarade utan att tveka. — Ze antwoordde zonder te aarzelen.

De constructie is op zichzelf al ontkennend: utan att fråga betekent dat er niet gevraagd wordt. Een extra inte is alleen nodig als juist een ontkende handeling bedoeld is. Han gick utan att inte säga något is grammaticaal moeilijk te verwerken en meestal niet wat je wilt zeggen. Kies doorgaans het eenvoudige utan att säga något ‘zonder iets te zeggen’.

I stället för att: het gekozen alternatief

Met i stället för att + infinitief zet je de werkelijk gekozen of aanbevolen handeling tegenover een andere mogelijkheid:

• Vi tog tåget i stället för att flyga. — We namen de trein in plaats van te vliegen.
• I stället för att klaga kan du föreslå en lösning. — In plaats van te klagen kun je een oplossing voorstellen.

Je ziet zowel i stället als istället. Beide schrijfwijzen komen voor en zijn aanvaard; binnen één tekst is een consequente keuze het prettigst. De losse schrijfwijze maakt de opbouw i + stället soms iets gemakkelijker herkenbaar.

Genom att: middel of werkwijze

Genom att + infinitief zegt niet waarom iemand een doel heeft, maar hoe een resultaat wordt bereikt:

• Du lär dig uttalet genom att lyssna noga. — Je leert de uitspraak door goed te luisteren.
• Företaget minskade kostnaderna genom att arbeta digitalt. — Het bedrijf verlaagde de kosten door digitaal te werken.

Vergelijk:

• Jag läser varje dag för att förbättra min svenska. — Het verbeteren is het doel.
• Jag förbättrar min svenska genom att läsa varje dag. — Dagelijks lezen is het middel.

In het Nederlands kan door soms zowel oorzaak als middel uitdrukken. Het Zweedse genom att stuurt veel duidelijker naar een bewuste werkwijze of naar het proces waardoor iets gebeurt.

Het onuitgesproken onderwerp

In de vier kernconstructies wordt het onderwerp van de infinitief niet genoemd. Normaal gesproken verwijst het naar het onderwerp van de hoofdzin:

• Sara tog en taxi för att hinna med tåget.

Sara neemt de taxi en Sara wil de trein halen. Dit heet onderwerpcontrole: een element uit de hoofdzin bepaalt wie de onuitgesproken uitvoerder van de infinitief is.

Als de uitvoerders verschillen, gebruikt het Zweeds meestal een volledige bijzin met een eigen onderwerp en een vervoegd werkwoord:

• Jag öppnade dörren för att hon skulle kunna komma in. — Ik deed de deur open zodat zij naar binnen kon.
• Han lämnade rummet utan att någon märkte det. — Hij verliet de kamer zonder dat iemand het merkte.

Zeg dus niet för att hon komma in. Na een expliciet onderwerp heb je hier een persoonsvorm nodig, bijvoorbeeld skulle kunna komma.

Een vooropgeplaatste infinitiefgroep moet logisch bij het onderwerp van de hoofdzin horen:

• Natuurlijk: För att hinna med tåget tog Sara en taxi.
• Onhandig: För att hinna med tåget blev en taxi nödvändig.

In de tweede zin lijkt en taxi grammaticaal degene die de trein moet halen. Schrijf liever wie handelt.

Ontkenning en andere bijwoorden

Een zinsbijwoord is een woord dat de hele mededeling kleurt, zoals inte ‘niet’, aldrig ‘nooit’, bara ‘alleen’ en verkligen ‘echt’. Binnen een infinitiefgroep staat zo’n woord gewoonlijk na att en vóór de infinitief:

• för att inte väcka barnen — om de kinderen niet wakker te maken
• utan att verkligen förstå problemet — zonder het probleem echt te begrijpen
• i stället för att bara vänta — in plaats van alleen maar te wachten

Dat verschilt zichtbaar van een Zweedse hoofdzin: Jag väcker inte barnen, waar inte na de persoonsvorm staat. De Nederlandse woordvolgorde helpt hier niet altijd, omdat te in een Nederlandse infinitiefgroep verder van om of zonder kan staan: om de kinderen niet wakker te maken. In het Zweeds blijft att vooraan in de werkwoordgroep: för att inte väcka barnen.

Det är svårt att förstå

In Det är svårt att förstå is det een formeel onderwerp: een voorlopig woordje dat de plaats van het onderwerp vult. De inhoud staat in att förstå:

• Det är viktigt att lyssna. — Het is belangrijk om te luisteren.
• Det var svårt att välja. — Het was moeilijk om te kiezen.
• Det blir lättare att förstå med fler exempel. — Het wordt gemakkelijker te begrijpen met meer voorbeelden.

Deze constructie geeft eerder een beoordeling, mogelijkheid of moeilijkheid aan dan een doel. Ze hoort toch bij hetzelfde grotere systeem van uitgebreide infinitiefgroepen.

Voorbeelden in context

Zweeds	Nederlands	Toelichting
Jag kom för att hjälpa.	Ik kwam om te helpen.	Eenvoudig doel; jag helpt.
Vi gick upp tidigt för att slippa stressa.	We stonden vroeg op om niet te hoeven haasten.	Slippa drukt uit dat iets onprettigs niet nodig is.
Hon sänkte rösten för att inte väcka barnet.	Ze praatte zachter om het kind niet wakker te maken.	Inte staat vóór de infinitief.
Jag öppnade fönstret för att rummet skulle bli svalare.	Ik deed het raam open zodat de kamer koeler zou worden.	Ander onderwerp: een volledige bijzin.
Han gick utan att säga hejdå.	Hij vertrok zonder gedag te zeggen.	De vertrekkende persoon zegt niets.
De löste problemet utan att be om hjälp.	Ze losten het probleem op zonder om hulp te vragen.	Be om blijft als vaste combinatie bijeen.
Hon tog beslutet utan att de andra visste om det.	Ze nam het besluit zonder dat de anderen ervan wisten.	Eigen onderwerp de andra en persoonsvorm visste.
Istället för att klaga, gör något.	Doe iets in plaats van te klagen.	Vooropgeplaatst alternatief; de komma is niet verplicht.
Vi lagade mat hemma i stället för att äta ute.	We kookten thuis in plaats van uit eten te gaan.	Twee alternatieven worden tegenover elkaar gezet.
Han lyssnade i stället för att avbryta.	Hij luisterde in plaats van te onderbreken.	Dezelfde persoon voert de gekozen handeling uit.
Du kan spara tid genom att boka på nätet.	Je kunt tijd besparen door online te boeken.	Genom att benoemt het middel.
Hon förbättrade sitt uttal genom att härma talarna.	Ze verbeterde haar uitspraak door de sprekers na te doen.	Een werkwijze die tot resultaat leidt.
Det är svårt att förstå.	Het is moeilijk te begrijpen.	Formeel det met een inhoudelijke infinitiefgroep.
Det finns ingen anledning att vänta.	Er is geen reden om te wachten.	De infinitief vult het naamwoord anledning inhoudelijk aan.

Veelgemaakte fouten

1. För att weglaten wanneer je een doel bedoelt

• Onjuist: Jag gick till affären att köpa mjölk.
• Juist: Jag gick till affären för att köpa mjölk.
• Waarom: Bij een zelfstandige doelbepaling is för att nodig. Nederlands gebruikt hier ook om te, niet alleen te.

2. Att toevoegen na een modaal werkwoord

• Onjuist: Jag kan att hjälpa dig.
• Juist: Jag kan hjälpa dig.
• Waarom: Na modale werkwoorden zoals kan, vill, ska, måste, bör en får staat doorgaans een infinitief zonder att. In för att kunna hjälpa dig hoort het eerste att bij för att; na kunna komt geen tweede att.

3. Inte op de plaats van een hoofdzin zetten

• Onjuist: Hon viskade för att väcka inte barnet.
• Juist: Hon viskade för att inte väcka barnet.
• Waarom: Binnen deze infinitiefgroep komt inte vóór de infinitief: att inte väcka.

4. Een ander onderwerp rechtstreeks voor de infinitief zetten

• Onjuist: Jag ringde för att du hjälpa mig.
• Juist: Jag ringde för att du skulle hjälpa mig.
• Waarom: Met het expliciete onderwerp du is een volledige bijzin nodig. Skulle hjälpa is hier een vervoegde werkwoordgroep.

5. För att als reden en als doel door elkaar halen

• Onduidelijk: Jag stannade hemma för att jag var sjuk.
• Duidelijker als reden: Jag stannade hemma eftersom jag var sjuk.
• Doel: Jag stannade hemma för att vila.
• Waarom: För att kan vóór een volledige bijzin ‘omdat’ betekenen, maar eftersom maakt een reden vaak meteen helder. Vóór een infinitief is för att doorgaans doelgericht.

6. Een komma uit het Nederlands automatisch overnemen

• Minder gebruikelijk als vaste gewoonte: För att spara tid, tog vi en taxi.
• Neutraal: För att spara tid tog vi en taxi.
• Waarom: Het Zweeds zet niet automatisch een komma na elke vooropgeplaatste bepaling. Gebruik een komma alleen wanneer de leesbaarheid of een duidelijke pauze daarom vraagt.

Gebruiksnotities

För att is zeer gewoon in zowel gesprekken als geschreven taal. In zorgvuldig informatief taalgebruik is het nuttig om doel met för att en reden met eftersom uit elkaar te houden, ook al kan för att in de praktijk beide functies hebben.

Utan att kan neutraal beschrijven wat uitblijft, maar ook kritiek suggereren: Han tog bilen utan att fråga klinkt al snel alsof hij wél had moeten vragen. De grammatica verandert niet; de situatie geeft die beoordeling mee.

I stället för att legt nadrukkelijk een tegenstelling tussen twee handelingen. Als die tegenstelling al overduidelijk is, kan een kortere formulering natuurlijker zijn: Vi tog tåget, inte flyget. De schrijfwijzen i stället en istället wisselen per schrijver en huisstijl.

In opdrachten en adviezen staat een vooropgeplaatste groep vaak sterk: I stället för att gissa, kontrollera fakta. In modern Zweeds is de komma hier een stilistische keuze, geen verplicht onderdeel van de constructie.

Verder dan de basis

Te … om te en genoeg om te

De doelconstructie verschijnt ook na een maat van mogelijkheid:

• Han är för trött för att köra. — Hij is te moe om te rijden.
• Rummet är tillräckligt stort för att rymma alla. — De kamer is groot genoeg voor iedereen.

Let op de twee verschillende functies van för: het eerste för in för trött betekent ‘te’; het tweede hoort bij för att.

Doel tegenover gevolg

För att wijst vooruit naar een bedoeld doel. Så … att geeft meestal een werkelijk gevolg met een volledige bijzin:

• Hon talade långsamt för att alla skulle förstå. — Ze sprak langzaam zodat iedereen het zou begrijpen: bedoeling.
• Hon talade så långsamt att alla förstod. — Ze sprak zo langzaam dat iedereen het begreep: gevolg.

Dit verschil is belangrijk in verslagen en argumenterende teksten. Een doel hoeft niet bereikt te zijn; een geformuleerd gevolg wordt als werkelijkheid gepresenteerd.

Voltooide en passieve infinitieven

Een infinitiefgroep kan een complexere werkwoordsvorm bevatten:

• Han svarade utan att ha läst rapporten. — Hij antwoordde zonder het rapport te hebben gelezen.
• Hon bar hatt för att inte bli igenkänd. — Ze droeg een hoed om niet herkend te worden.
• Dokumentet måste sparas för att kunna användas senare. — Het document moet worden opgeslagen om later gebruikt te kunnen worden.

Att ha + supinum — de speciale vorm na har/hade, zoals kommit — plaatst de handeling vóór een ander tijdstip. Att bli + voltooid deelwoord maakt een passieve betekenis: het onderwerp ondergaat de handeling. Zulke stapelingen zijn normaal, maar controleer steeds wie logisch handelt of iets ondergaat.

Parallelle en verkorte groepen

Wanneer twee infinitieven dezelfde inleiding delen, hoeft die niet altijd herhaald te worden:

• Vi träffades för att planera resan och boka biljetter. — We kwamen bijeen om de reis te plannen en kaartjes te boeken.

Herhaling kan wel helpen bij een duidelijke tegenstelling:

• Målet är att förenkla processen, inte att skapa fler regler. — Het doel is het proces eenvoudiger te maken, niet meer regels te scheppen.

Oefentips

1. Maak viertallen rond één situatie. Schrijf bijvoorbeeld over studeren: een zin met för att voor je doel, utan att voor wat je vermijdt, i stället för att voor je alternatief en genom att voor je werkwijze. Zo leer je de betekenisverschillen, niet alleen losse vormen.
2. Onderstreep de uitvoerder. Vraag bij elke infinitiefgroep: wie doet dit? Is dat niet het onderwerp van de hoofdzin, herschrijf het deel dan als een volledige bijzin met een eigen onderwerp.
3. Oefen de plaats van inte hardop. Wissel paren af zoals Jag väcker inte barnet en för att inte väcka barnet. Daardoor wordt het verschil tussen de hoofdzin en de infinitiefgroep hoorbaar en automatisch.

Verwante onderwerpen

• Basiskennis: Infinitief met att — herhaal wanneer att wel en niet voor de Zweedse infinitief staat.