Bli-passief in het Zweeds

In het kort

Het Zweedse bli-passief bestaat uit een vorm van bli plus een voltooid deelwoord: Hon blev vald betekent ‘Zij werd gekozen’. Deze vorm zet een gebeurtenis, overgang of verandering centraal. Voor een toestand gebruikt het Zweeds eerder vara plus een deelwoord, terwijl het compacte passief op -s vaak neutraler is.

Overzicht

In een actieve zin voert het onderwerp de handeling uit: Medlemmarna valde henne (‘De leden kozen haar’). In een passieve zin ondergaat het onderwerp de handeling: Hon blev vald av medlemmarna (‘Zij werd door de leden gekozen’). Het onderwerp is het zinsdeel waarover iets wordt gezegd; bij een passieve zin is dat dus niet de uitvoerder, maar meestal de persoon of zaak die door de handeling wordt getroffen.

Het bli-passief wordt gevormd met bli (‘worden’) en een voltooid deelwoord (een werkwoordsvorm als vald, läst of krossad). Voor Nederlandstaligen lijkt dat vertrouwd, want ook het Nederlands gebruikt vaak worden plus een voltooid deelwoord. Toch vallen de twee systemen niet volledig samen. Zweeds kan voor hetzelfde Nederlandse ‘worden’ kiezen tussen bli plus een deelwoord en een werkwoord op -s. Bovendien kan een Nederlandse voltooide vorm met zijn in het Zweeds zowel een gebeurtenis als een toestand weergeven; het Zweeds maakt dat verschil vaak explicieter.

Dit is een B2-onderwerp: de bouw van de vorm is niet bijzonder ingewikkeld, maar de keuze tussen bli-passiv, s-passiv en vara-passiv vraagt gevoel voor perspectief. Het bli-passief komt vooral van pas wanneer iemand iets overkomt, een besluit tot stand komt of een voorwerp door een handeling van toestand verandert: iemand wordt gekozen, een raam wordt ingeslagen of een voorstel wordt afgewezen.

Hoe het werkt

De basisbouw

De gewone volgorde is:

onderwerp + vervoegde vorm van bli + voltooid deelwoord (+ av + uitvoerder)

• Boken blev läst av alla. — Het boek werd door iedereen gelezen.
• Fönstret blir reparerat i morgon. — Het raam wordt morgen gerepareerd.
• Hon har blivit erbjuden ett nytt jobb. — Haar is een nieuwe baan aangeboden.

De uitvoerder of handelende persoon is degene die de handeling verricht. Als die vermeld moet worden, staat er meestal av (‘door’) voor: av alla, av kommunen, av en specialist. Vaak blijft de uitvoerder weg omdat die onbekend, vanzelfsprekend of niet belangrijk is.

Bli in verschillende tijden

Het is bli dat tijd, persoon en zinsvorm uitdrukt. Het deelwoord blijft een deelwoord, maar past zich in veel gevallen wel aan het onderwerp aan.

Tijd of constructie	Vorm van bli	Voorbeeld	Betekenis
infinitief	bli	Hon vill bli informerad.	Zij wil geïnformeerd worden.
tegenwoordige tijd	blir	Ansökan blir granskad nu.	De aanvraag wordt nu beoordeeld.
verleden tijd	blev	Han blev överraskad.	Hij werd verrast.
voltooid tegenwoordige tijd	har blivit	Två personer har blivit skadade.	Twee mensen zijn gewond geraakt.
voltooid verleden tijd	hade blivit	Dörren hade blivit låst.	De deur was op slot gedaan.
toekomst	ska bli / kommer att bli	Resultatet ska bli publicerat.	Het resultaat zal worden gepubliceerd.
toekomst in het verleden / voorwaardelijk	skulle bli	Hon trodde att hon skulle bli vald.	Zij dacht dat ze gekozen zou worden.

Let vooral op har blivit vald. Na har staat het supinum blivit (de speciale Zweedse vorm die na har en hade wordt gebruikt), en daarna volgt het deelwoord vald. Een Nederlandse zin als ‘Zij is gekozen’ kan dus, wanneer de gebeurtenis bedoeld is, Hon har blivit vald worden. Hon är vald legt eerder de nadruk op haar huidige gekozen status.

Het deelwoord past zich aan het onderwerp aan

Het voltooid deelwoord werkt in deze constructie grotendeels als een bijvoeglijk naamwoord: het krijgt een vorm die past bij het woord waarnaar het verwijst. Een zelfstandig naamwoord is een woord voor een persoon, zaak of begrip, zoals man, fönster of idé. Zweedse zelfstandige naamwoorden zijn meestal een en-woord of een ett-woord.

Soort onderwerp	Voorbeeld met välja	Voorbeeld met krossa
en-woord of één persoon	Kvinnan blev vald.	Vasen blev krossad.
ett-woord	Förslaget blev valt.	Fönstret blev krossat.
meervoud	Kandidaterna blev valda.	Glasen blev krossade.

De uitgangen zijn niet bij elk werkwoord hetzelfde. Leer veelgebruikte deelwoorden daarom als een reeks van drie vormen.

Infinitief	en-vorm	ett-vorm	meervoud	Betekenis
kalla	kallad	kallat	kallade	noemen, roepen
stänga	stängd	stängt	stängda	sluiten
välja	vald	valt	valda	kiezen
skriva	skriven	skrivet	skrivna	schrijven
erbjuda	erbjuden	erbjudet	erbjudna	aanbieden
göra	gjord	gjort	gjorda	doen, maken

Het deelwoord is niet hetzelfde als het supinum. Vergelijk De har skrivit brevet (‘Ze hebben de brief geschreven’) met Brevet blev skrivet på en dag (‘De brief werd in één dag geschreven’). Na har staat skrivit; na blev past skriven/skrivet/skrivna zich aan het onderwerp aan.

Van actief naar passief

Bij de omzetting wordt het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling rechtstreeks ondergaat) van de actieve zin het onderwerp van de passieve zin.

Actief	Bli-passief
Alla läste boken. — Iedereen las het boek.	Boken blev läst av alla. — Het boek werd door iedereen gelezen.
Någon krossade fönstret. — Iemand sloeg het raam in.	Fönstret blev krossat. — Het raam werd ingeslagen.
Medlemmarna valde henne till ordförande. — De leden kozen haar tot voorzitter.	Hon blev vald till ordförande. — Zij werd tot voorzitter gekozen.

Sommige werkwoorden kunnen naast het lijdend voorwerp nog een ontvanger hebben. In Företaget erbjöd henne ett jobb (‘Het bedrijf bood haar een baan aan’) kan de ontvanger het onderwerp worden: Hon blev erbjuden ett jobb. Deze bouw is heel gewoon bij personen die iets aangeboden, toegekend of beloofd krijgen.

Bli-passief, s-passief en vara-passief

De drie vormen zijn geen simpel rijtje van goed tegenover fout. Soms zijn zowel het bli-passief als het s-passief mogelijk, maar verandert het perspectief.

Vorm	Typisch perspectief	Voorbeeld
bli + deelwoord	afgebakende gebeurtenis, overgang of merkbaar gevolg	Dörren blev stängd. — De deur werd dichtgedaan.
werkwoord op -s	neutrale handeling, proces, procedure of algemene mededeling	Dörren stängs klockan tio. — De deur wordt om tien uur gesloten.
vara + deelwoord	bestaande toestand of bereikt resultaat	Dörren är stängd. — De deur is dicht.

Het s-passief kan óók een eenmalige, voltooide gebeurtenis beschrijven: Boken lästes av alla is correct Zweeds. Boken blev läst av alla laat sterker voelen dat het lezen daadwerkelijk plaatsvond of dat het boek die behandeling onderging. Het verschil is dus vaak een verschil in nadruk, niet een absoluut betekenisverbod.

Bij vara is het contrast duidelijker. Fönstret blev krossat vertelt wat er gebeurde; Fönstret är krossat beschrijft hoe het raam er nu aan toe is. In het Nederlands kan ‘Het raam is ingeslagen’ beide lezingen oproepen. Kijk in het Zweeds daarom niet alleen naar de Nederlandse hulpwerkwoorden, maar vraag: gaat deze zin over het voorval of over de toestand erna?

Woordvolgorde en ontkenning

In een Zweedse hoofdzin staat het vervoegde werkwoord doorgaans op de tweede zinsplaats. Als een tijdsbepaling vooraan staat, komt het onderwerp dus na bli:

• Hon blev vald i går. — Zij werd gisteren gekozen.
• I går blev hon vald. — Gisteren werd zij gekozen.

Inte staat in een gewone hoofdzin na het vervoegde werkwoord: Hon blev inte vald. In een bijzin (een zinsdeel dat bijvoorbeeld met att, eftersom of när begint) staat inte vóór het vervoegde werkwoord: Jag vet att hon inte blev vald (‘Ik weet dat zij niet gekozen werd’).

Voorbeelden in context

Zweeds	Nederlands	Toelichting
Han blev överraskad av beskedet.	Hij werd verrast door het bericht.	Een reactie die door iets wordt veroorzaakt.
Boken blev läst av alla i gruppen.	Het boek werd door iedereen in de groep gelezen.	De uitvoerders staan in een av-groep.
Fönstret blev krossat under natten.	Het raam werd ’s nachts ingeslagen.	Een afgebakende gebeurtenis met een ett-woord.
Hon blev vald till ordförande.	Zij werd tot voorzitter gekozen.	Till geeft de functie aan.
Tre cyklar blev stulna utanför stationen.	Drie fietsen werden buiten het station gestolen.	Meervoudsvorm stulna.
Förslaget blev avvisat efter en lång diskussion.	Het voorstel werd na een lange discussie afgewezen.	Förslaget is een ett-woord.
Vi blev inbjudna till grannarnas fest.	We werden uitgenodigd voor het feest van de buren.	Meervoudsvorm bij vi.
Hon har blivit erbjuden en fast tjänst.	Haar is een vaste baan aangeboden.	Voltooide gebeurtenis: har blivit.
Barnet blev undersökt av en läkare.	Het kind werd door een arts onderzocht.	Barnet is een ett-woord.
De blev inte informerade om ändringen.	Zij werden niet over de wijziging geïnformeerd.	Inte staat na blev.
När brevet blev öppnat, saknades ett dokument.	Toen de brief werd geopend, ontbrak er een document.	Gebeurtenis in een bijzin.
Efter intervjun blev hon snabbt anställd.	Na het gesprek werd zij snel aangenomen.	Vooropplaatsing veroorzaakt omkering.
Maten blev förstörd när frysen slutade fungera.	Het eten bedierf toen de vriezer ermee ophield.	Natuurlijk Nederlands gebruikt hier liever een actief werkwoord.
Ingen visste varför mötet hade blivit inställt.	Niemand wist waarom de vergadering was afgelast.	Voltooid verleden: hade blivit.

Veelgemaakte fouten

1. Het supinum gebruiken na bli

• Fout: Brevet blev skrivit i går.
• Goed: Brevet blev skrivet i går.
• Waarom: Skrivit hoort na har of hade. Na bli is een deelwoord nodig, hier de ett-vorm skrivet omdat brev een ett-woord is.

2. Het deelwoord niet laten overeenkomen

• Fout: Fönstren blev krossad.
• Goed: Fönstren blev krossade.
• Waarom: Fönstren is meervoud, dus ook het deelwoord moet in het meervoud staan. Het Nederlands laat in ‘werden ingeslagen’ geen vergelijkbare aanpassing zien, waardoor deze fout gemakkelijk ontstaat.

3. Bli-passief en vara-passief verwisselen

• Minder passend voor de bedoelde toestand: Dörren blev låst nu.
• Passend: Dörren är låst nu.
• Waarom: Als je alleen bedoelt dat de deur nu op slot is, beschrijf je een toestand met är. Blev låst vertelt dat iemand de deur op slot deed of dat die overgang plaatsvond.

4. Bli overal gebruiken waar Nederlands worden heeft

• Onnatuurlijk als algemene mededeling: Biljetter blir sålda här.
• Natuurlijk: Biljetter säljs här.
• Waarom: Op borden, in instructies en voor vaste procedures kiest het Zweeds vaak het korte s-passief. Biljetterna blev sålda kan juist betekenen dat de betreffende kaartjes uiteindelijk verkocht raakten.

5. De Nederlandse voltooide tijd letterlijk kopiëren

• Fout voor een gebeurtenis: Hon är blivit vald.
• Goed: Hon har blivit vald.
• Waarom: Het voltooide bli-passief wordt met har blivit gebouwd. Hon är vald is wel mogelijk, maar beschrijft eerder haar status als gekozen persoon.

6. Vergeten dat bli het tweede zinsdeel bezet

• Fout: I går hon blev intervjuad.
• Goed: I går blev hon intervjuad.
• Waarom: In een hoofdzin komt het vervoegde werkwoord op de tweede zinsplaats. De hele bepaling i går telt als de eerste plaats.

Gebruiksnotities

Het bli-passief klinkt het natuurlijkst wanneer de gebeurtenis een duidelijke verandering of invloed heeft. Daarom komt het veel voor bij mensen en andere duidelijk getroffen deelnemers: blev skadad (‘raakte gewond’), blev gripen (‘werd gearresteerd’), blev vald (‘werd gekozen’) en blev lurad (‘werd bedrogen’). Ook bij voorwerpen werkt het goed als hun toestand verandert: Paketet blev skadat under transporten.

Het s-passief is compacter en vaak neutraler. In nieuwsberichten, zakelijke teksten en officiële mededelingen kan beslutet fattades i går (‘het besluit werd gisteren genomen’) stijlvaster klinken dan beslutet blev fattat i går. Het bli-passief is echter niet informeel: het komt eveneens in verzorgde schrijftaal voor wanneer de schrijver de gebeurtenis of het gevolg wil uitlichten.

Een av-groep is grammaticaal mogelijk, maar voeg hem alleen toe als de uitvoerder relevante nieuwe informatie geeft. Hon blev vald av medlemmarna is zinvol wanneer het ertoe doet wie stemde. Als de uitvoerder vanzelf spreekt, is Hon blev vald till ordförande bondiger. In alledaagse gesprekken kiest een Zweed soms bovendien liever een actieve zin met man (‘men/iemand’) dan een zwaar passief: Man reparerade vägen i somras.

Nederlandse vertalingen hoeven niet dezelfde grammaticale bouw te houden. Maten blev förstörd kan afhankelijk van de context ‘Het eten werd bedorven’, ‘Het eten raakte bedorven’ of gewoon ‘Het eten bedierf’ betekenen. Een goede vertaling bewaart de bedoeling, niet noodzakelijk elk hulpwerkwoord.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Gebeurtenis en toestand kunnen in elkaar overlopen

Het contrast tussen bli en vara is nuttig, maar de werkelijkheid is niet altijd zwart-wit. Een deelwoord kan na verloop van tijd bijna als een gewoon bijvoeglijk naamwoord gaan functioneren. Han blev chockad kan zowel worden opgevat als ‘Hij werd geschokt’ als ‘Hij raakte geschokt’. Bij Han blev trött (‘Hij werd moe’) is er zelfs geen passieve handeling: trött is gewoon een bijvoeglijk naamwoord.

Gebruik daarom deze controlevraag: bestaat er een aannemelijke handeling die iemand of iets op het onderwerp uitvoert? Bij Hon blev vald hoort de actieve zin Någon valde henne; dat is duidelijk passief. Bij Hon blev gammal (‘Zij werd oud’) kan niemand actief ‘haar oud maken’ in de bedoelde betekenis; dat is een koppelwerkwoord met een eigenschap, geen passief.

Bli-passief en s-passief als stijlkeuze

Bij veel gebeurteniswerkwoorden zijn twee varianten mogelijk:

• Han greps av polisen.
• Han blev gripen av polisen.

Beide betekenen dat hij door de politie werd gearresteerd. De eerste variant is compact en journalistiek neutraal. De tweede presenteert de arrestatie sterker als iets wat hem overkwam of als een keerpunt in het verhaal. Dat betekenisverschil is vaak klein en hangt af van de omliggende tekst, het werkwoord en het ritme van de zin.

Het bli-passief kan ook helpen om een reeks veranderingen als verhaal te presenteren: Först blev han intervjuad, sedan blev han erbjuden jobbet och till slut blev han anställd. De herhaling maakt de opeenvolgende stappen zichtbaar. In een zakelijke procedurebeschrijving zou een reeks s-passieven juist beknopter kunnen zijn.

Modale werkwoorden en dubbelzinnige tijd

Na een modaal werkwoord (een werkwoord als kan, måste of ska dat mogelijkheid, noodzaak of bedoeling uitdrukt) staat bli in de infinitief:

• Alla måste bli informerade. — Iedereen moet worden geïnformeerd.
• Felet kan bli upptäckt senare. — De fout kan later worden ontdekt.
• Rapporten ska bli granskad av en expert. — Het rapport zal door een deskundige worden beoordeeld.

De tegenwoordige tijd blir kan afhankelijk van de context ook naar een geplande of verwachte gebeurtenis verwijzen: Hon blir intervjuad i morgon betekent ‘Zij wordt morgen geïnterviewd’. Het woord i morgon maakt duidelijk dat het om de toekomst gaat; een aparte toekomstige werkwoordsvorm is niet noodzakelijk.

Oefentips

1. Maak drietallen met één zelfstandig naamwoord. Schrijf bijvoorbeeld Dörren stängs klockan tio (procedure), Dörren blev stängd (gebeurtenis) en Dörren är stängd (toestand). Leg bij elk drietal hardop uit waar de aandacht ligt.
2. Oefen deelwoorden in drie vormen. Noteer nieuwe deelwoorden als vald – valt – valda of skriven – skrivet – skrivna, niet als één los woord. Maak daarna één zin met een en-woord, één met een ett-woord en één in het meervoud.
3. Herschrijf korte nieuwsberichten. Zoek vijf zinnen met een s-passief en probeer er een bli-passief van te maken. Controleer vervolgens of de nieuwe zin nog natuurlijk is en welke extra nadruk op gebeurtenis, verandering of getroffen persoon ontstaat.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: S-passief — de compacte passieve vorm op -s, vaak gebruikt voor processen, regels en neutrale verslaggeving.
• Volgende stap: Vara-passief — vara plus een deelwoord om een toestand of bereikt resultaat te beschrijven.