Respectvolle taal (尊敬語) in het Japans

Kort gezegd

Met 尊敬語（そんけいご） plaats je de handeling of toestand van de persoon aan wie je respect toont als het ware hoger. Dat doe je vaak met お／ご + werkwoordstam + になる, bijvoorbeeld お帰りになる, of met een speciaal werkwoord zoals いらっしゃる, おっしゃる of 召し上がる. Gebruik deze vormen voor de handelingen van een klant, leidinggevende, docent of andere persoon die in de situatie respect verdient — niet voor je eigen handelingen.

Overzicht

尊敬語 is een van de hoofdvormen van 敬語（けいご）, het Japanse systeem van beleefde en eerbiedige taal. Waar 丁寧語 vooral een zin beleefd maakt met です en ます, verandert 尊敬語 de manier waarop je over de handeling van een gerespecteerde persoon spreekt. In 先生はいらっしゃいます betekent いらっしゃいます nog steeds ‘is aanwezig’, maar de keuze van het werkwoord verheft 先生.

Dit onderwerp komt gewoonlijk rond B1 aan bod. Je kent dan al de ます-vorm en kunt je aandacht richten op twee nieuwe vragen: wiens handeling is dit? en welke relatie hebben de spreker, de luisteraar en de genoemde persoon? Dat is belangrijker dan alleen een rij vormen uit het hoofd leren. Respect zit in het gekozen gezichtspunt.

Voor Nederlandstaligen voelt dat anders dan het verschil tussen jij en u. In het Nederlands verandert vooral het aanspreekwoord; in het Japans kan juist het werkwoord veranderen, ook als het onderwerp niet hardop wordt genoemd. Een zin zonder ‘u’, zoals 何をご覧になりますか, kan daardoor toch duidelijk respectvol zijn.

Hoe werkt het?

1. Bepaal eerst wiens handeling je beschrijft

Het onderwerp (de persoon die de handeling uitvoert) van een 尊敬語-vorm is de persoon die je verhoogt. Dat kan de aangesprokene zijn, maar ook iemand over wie je spreekt.

• Tegen een docent: 先生はいつお帰りになりますか。 — ‘Wanneer gaat u naar huis?’
• Tegen een collega over de directeur: 社長はもうお帰りになりました。 — ‘De directeur is al naar huis gegaan.’
• Tegen een klant: こちらをご覧になりますか。 — ‘Wilt u dit bekijken?’

Gebruik 尊敬語 in beginsel niet om je eigen handeling eerbiedig te maken. Voor je eigen handeling tegenover iemand aan wie je respect toont, gebruikt het Japans vaak 謙譲語（けんじょうご）, nederige taal waarmee je jezelf of je eigen groep lager plaatst. Ik kom morgen tegen een klant is daarom 明日、伺います of 明日、参ります, niet 明日、いらっしゃいます.

2. De regelmatige bouw: お／ご + stam + になる

De werkwoordstam is hier het deel dat vóór ます staat. Bij 帰ります is dat 帰り; bij 読みます is dat 読み. Zet daar お of ご voor en になる achter.

Gewoon werkwoord	Respectvolle vorm	Betekenis en opbouw
帰ります	お帰りになります	お + 帰り + になります — naar huis gaan
読みます	お読みになります	お + 読み + になります — lezen
待ちます	お待ちになります	お + 待ち + になります — wachten
使います	お使いになります	お + 使い + になります — gebruiken
利用します	ご利用になります	ご + 利用 + になります — gebruikmaken van
出席します	ご出席になります	ご + 出席 + になります — aanwezig zijn

In grote lijnen staat お vaak bij werkwoorden met een lezing van Japanse oorsprong en ご vaak bij woorden van Chinees-Japanse herkomst, met name zelfstandige naamwoorden die samen met する een werkwoord vormen. Voor de praktijk is het verstandiger de hele combinatie te leren: お帰りになる, お使いになる, ご利用になる. Er bestaan vaste uitzonderingen, en niet elk werkwoord klinkt natuurlijk in dit patroon.

De tijd en ontkenning komen op なる te staan:

Vorm	Voorbeeld	Nederlandse betekenis
tegenwoordige/toekomende tijd	お帰りになります	gaat naar huis / zal naar huis gaan
verleden tijd	お帰りになりました	is naar huis gegaan
ontkennend	お帰りになりません	gaat niet naar huis
beleefde vraag	お帰りになりますか	gaat u naar huis?

3. Speciale respectvolle werkwoorden

Veel zeer frequente werkwoorden hebben een eigen 尊敬語-vorm. Zo’n vaste vorm heeft doorgaans de voorkeur boven een zelfgemaakte regelmatige vorm.

Gewone vorm	Respectvolle vorm	Betekenis
いる・行く・来る	いらっしゃる	zijn, gaan, komen
いる・行く・来る	おいでになる	zijn, gaan, komen
言う	おっしゃる	zeggen
見る	ご覧になる	zien, bekijken
食べる・飲む	召し上がる	eten, drinken
する	なさる	doen
知っている	ご存じだ／ご存じです	weten, kennen
寝る	お休みになる	gaan slapen
くれる	くださる	geven aan mij of mijn groep

いらっしゃる, おっしゃる, なさる en くださる eindigen in de woordenboekvorm op る, maar krijgen voor ます een ongewone い: いらっしゃいます, おっしゃいます, なさいます en くださいます. Vormen als いらっしゃります en おっしゃります zijn dus fout.

Omdat いらっしゃる drie gewone werkwoorden kan vervangen, bepaalt de context de betekenis. 先生は教室にいらっしゃいます kan ‘De docent is in het lokaal’ betekenen; 先生は明日いらっしゃいます kan afhankelijk van de situatie ‘De docent komt morgen’ betekenen.

ご存じ is eveneens bijzonder. Zeg ご存じです of ご存じでしょうか, niet ご存じになります. Voor ‘niet weten’ is ご存じないです of het formelere ご存じではありません gebruikelijk.

4. Respectvolle verzoeken met お／ご〜ください

Voor een beleefd verzoek gebruik je vaak お／ご + stam + ください. Dit vraagt de ander respectvol om een handeling uit te voeren.

• 少々お待ちください。 — ‘Wacht alstublieft even.’
• こちらにお名前をご記入ください。 — ‘Vul hier alstublieft uw naam in.’
• どうぞお入りください。 — ‘Komt u alstublieft binnen.’

Leer deze verzoekvorm als een geheel. お待ってください is niet correct: binnen dit patroon gebruik je de stam 待ち, niet de て-vorm 待って.

Voorbeelden in context

De volgende voorbeelden laten zowel gesprekken als mededelingen zien. Het onderwerp staat soms met は of が in de zin en wordt soms weggelaten omdat de situatie al duidelijk maakt om wie het gaat.

Japans	Nederlands	Toelichting
社長はお帰りになりました。	De directeur is naar huis gegaan.	Regelmatig patroon in de verleden tijd
何をご覧になりますか。	Waar wilt u naar kijken?	ご覧になる als respectvolle vorm van 見る
どうぞお召し上がりください。	Eet u alstublieft.	Zeer beleefde uitnodiging aan een gast
先生はどこにいらっしゃいますか。	Waar is de docent?	いらっしゃる betekent hier ‘zijn’
部長は何とおっしゃいましたか。	Wat zei het afdelingshoofd?	おっしゃる in de verleden tijd
明日の会議にご出席になりますか。	Bent u morgen bij de vergadering aanwezig?	ご + 出席 + になる
この資料はもうお読みになりましたか。	Hebt u dit document al gelezen?	Respectvolle voltooid-verleden vraag
こちらの傘をお使いになりますか。	Wilt u deze paraplu gebruiken?	Aanbod aan een klant of gast
田中先生をご存じですか。	Kent u docent Tanaka?	Vaste vorm ご存じです
お客様がロビーでお待ちになっています。	De klant wacht in de hal.	尊敬語 met een voortdurende handeling
社長は来週大阪へいらっしゃいます。	De directeur gaat volgende week naar Osaka.	いらっしゃる betekent hier ‘gaan’
どちらになさいますか。	Welke kiest u?	なさる in een vaste vraag bij een keuze
鈴木様がこの本をくださいました。	De heer/mevrouw Suzuki heeft mij dit boek gegeven.	くださる verhoogt de gever
どうぞこちらにお掛けください。	Gaat u hier alstublieft zitten.	Vaste respectvolle verzoekvorm

Veelgemaakte fouten

1. 尊敬語 gebruiken voor je eigen handeling

• Onjuist: 私が資料をご覧になります。
• Juist: 私が資料を拝見します。
• Waarom: 私 is degene die kijkt. ご覧になる verhoogt de kijker en past daarom niet. 拝見する is de nederige vorm voor je eigen ‘kijken’.

2. De vaste vorm en het regelmatige patroon opstapelen

• Onjuist in verzorgde standaardtaal: 社長がおっしゃられました。
• Juist: 社長がおっしゃいました。
• Waarom: おっしゃる is al respectvol. Met られる voeg je nog een respectlaag toe; dit heet 二重敬語（にじゅうけいご）, dubbel eerbiedig taalgebruik. Zulke stapelingen zijn in de praktijk te horen, maar vermijd ze als je helder en verzorgd wilt spreken.

3. De ます-vorm van speciale werkwoorden verkeerd maken

• Onjuist: 先生がおっしゃりました。
• Juist: 先生がおっしゃいました。
• Waarom: おっしゃる wordt vóór ます おっしゃい-. Hetzelfde patroon geldt voor いらっしゃる, なさる en くださる.

4. De て-vorm in お／ご〜ください zetten

• Onjuist: ここでお待ってください。
• Juist: ここでお待ちください。
• Waarom: Het respectvolle verzoek gebruikt de stam vóór ます: 待ち. De gewone beleefde vorm ここで待ってください is grammaticaal, maar minder eerbiedig.

5. Je eigen leidinggevende verhogen tegenover een buitenstaander

• Onjuist tegen een klant: 社長がそちらへいらっしゃいます。
• Juist: 社長がそちらへ伺います。
• Waarom: Tegenover de klant behoort je eigen directeur tot je eigen groep. Je verhoogt hem of haar dan niet ten opzichte van de klant, ook al spreek je intern wel respectvol tegen die directeur.

6. Denken dat です／ます automatisch 尊敬語 is

• Minder eerbiedig: 先生はもう帰りました。
• Respectvol: 先生はもうお帰りになりました。
• Waarom: 帰りました is beleefd tegenover de luisteraar, maar verhoogt de docent niet afzonderlijk. 丁寧語 en 尊敬語 kunnen samen in één zin voorkomen en hebben elk een andere functie.

Gebruiksnotities

Relatie, rol en situatie

尊敬語 hangt niet alleen af van leeftijd of rang. In dienstverlening wordt de handeling van een klant gewoonlijk verhoogd: ご予約になりましたか (‘Hebt u gereserveerd?’). Op het werk spreek je vaak met 尊敬語 over een leidinggevende tegenover collega’s van dezelfde organisatie, maar tegenover een klant behandel je die leidinggevende als lid van je eigen groep. Dit verschil tussen binnen de groep en buiten de groep heet vaak 内（うち） en 外（そと）.

Dat systeem laat zich niet één op één vertalen met Nederlands u. Een Nederlandse medewerker kan tegen een klant zeggen: ‘Onze directeur komt straks’, zonder de directeur taalkundig lager te plaatsen. In het Japans beïnvloedt de verhouding tot de klant juist de keuze tussen bijvoorbeeld いらっしゃいます en 参ります.

Respectvol is niet hetzelfde als afstandelijk in elke context

尊敬語 komt veel voor in winkels, hotels, zakelijke gesprekken, formele berichten en gesprekken met docenten of onbekende volwassenen. Onder vrienden en naaste familie klinkt het meestal onnatuurlijk of komisch, tenzij iemand bewust een afstandelijke, speelse of ironische toon kiest. Meer eerbied is dus niet automatisch beter: de vorm moet passen bij de relatie.

Onderwerp en bezitter zijn niet hetzelfde

Kijk altijd wie de handeling uitvoert. In 先生が私の本をご覧になりました is 先生 de kijker en daarom staat 見る in 尊敬語. Dat het boek van mij is, verandert daar niets aan. Nederlandse leerders richten zich soms te veel op woorden als ‘uw’ of ‘mijn’, terwijl in het Japans vooral de uitvoerder van het werkwoord doorslaggevend is.

Verder dan de basis

De respectvolle vorm op ～れる／られる

Een werkwoord kan ook respectvol worden gemaakt met dezelfde vorm als de Japanse lijdende vorm: 読む → 読まれる, 帰る → 帰られる, する → される. In 先生はこの本を読まれました kan 読まれました ‘heeft gelezen’ met respect betekenen. Er is dan geen echte lijdende betekenis.

Deze vorm is korter dan お読みになりました, maar kan dubbelzinnig zijn omdat ～れる／られる ook een lijdende betekenis, mogelijkheid of andere grammaticale functie kan hebben. In duidelijke, verzorgde communicatie is お／ご〜になる vaak herkenbaarder als 尊敬語. Gebruik bovendien niet beide tegelijk: お読みになられました stapelt de vormen onnodig.

Meerdere respectniveaus binnen één zin

Een gevorderde spreker kiest niet woord voor woord de ‘beleefdste’ vorm, maar houdt het perspectief van de hele zin consequent. Vergelijk:

• 先生がこの本をくださいました。 — De docent gaf mij dit boek; de docent als gever wordt verhoogd.
• 私が先生にこの本を差し上げました。 — Ik gaf de docent dit boek; mijn eigen geven wordt nederig uitgedrukt.

Dezelfde gebeurtenis kan dus andere eerbiedige grammatica vragen, afhankelijk van wie handelt. Dat is de kern van het onderscheid tussen 尊敬語 en 謙譲語.

Vaste combinaties en schijnbare dubbele vormen

どうぞお召し上がりください is wijdverbreid als beleefde uitnodiging en komt ook in de voorbeeldenschat van dit onderwerp voor. Omdat 召し上がる zelf al respectvol is en お〜ください nog een respectvol patroon toevoegt, beschouwen sommige strenge stijlgidsen de vorm als dubbel. In werkelijk taalgebruik is hij echter sterk ingeburgerd. Wie de stapeling wil vermijden, kan afhankelijk van de situatie どうぞ召し上がってください zeggen. Dit is een goed voorbeeld van het verschil tussen een eenvoudige leerregel en gevestigde conventie.

Ook お休みになる en ご覧になる leer je het best als vaste eenheden. Een woordenboekbetekenis alleen vertelt niet altijd welke combinatie Japanners werkelijk gebruiken.

Oefentips

1. Maak tweetallen. Schrijf bij tien gewone werkwoorden de passende respectvolle vorm: 言う → おっしゃる, 見る → ご覧になる, 帰る → お帰りになる. Markeer speciale vormen apart.
2. Controleer steeds de handelende persoon. Neem één situatie met een docent, een student en een klant. Vraag bij elke zin eerst: ‘Wie doet dit?’ Kies pas daarna tussen een gewone, respectvolle of nederige vorm.
3. Luister naar complete zinnen. Let in Japanse winkels, interviews en zakelijke gesprekken op combinaties als いらっしゃいますか, ご覧になりますか en お待ちください. Herhaal de hele combinatie in plaats van alleen het losse werkwoord.

Verwante onderwerpen

• Eerst leren: Inleiding tot eerbiedige taal — geeft het overzicht van 尊敬語, 謙譲語 en 丁寧語 en helpt je het juiste perspectief te kiezen.