Onpersoonlijke constructies in het Deens

Kort samengevat

Gebruik man als mensen in het algemeen iets doen: Man skal ikke løbe her (“Je mag hier niet rennen”). Gebruik vaak det met een passief werkwoord op -s als een mededeling, verwachting of aanbeveling centraal staat: Det siges, at han er rig (“Er wordt gezegd dat hij rijk is”). Het Deense man klinkt veel alledaagser dan het Nederlandse “men”.

Overzicht

Een onpersoonlijke constructie noemt geen concrete handelende persoon. Zo'n zin gaat bijvoorbeeld over wat mensen doorgaans doen, wat toegestaan is, wat algemeen bekend is of wat door een onbekende instantie wordt aangeraden. In het Deens zijn man, det en passieve werkwoordsvormen daarvoor de belangrijkste middelen.

Dit onderwerp hoort bij B1, omdat bekende onderdelen hier samenkomen: modale werkwoorden zoals kan, skal, må en bør, de gewone Deense woordvolgorde en het s-passief (een werkwoordsvorm op -s waarmee de handelende persoon naar de achtergrond verdwijnt). De keuze hangt vooral af van het perspectief. Met man stel je mensen als algemene groep voor; met det + passief presenteer je informatie of advies zonder te zeggen wie de bron is.

Voor Nederlandstaligen is een letterlijke vertaling riskant. Nederlands “je” kan algemeen én persoonlijk zijn, terwijl Deens in een algemene regel vaak man gebruikt. Nederlands “men” klinkt nogal formeel of ouderwets; Deens man is juist normaal in gesprekken. En Nederlands “er wordt gezegd dat ...” wordt niet woord voor woord met Deens der opgebouwd, maar gewoonlijk met det siges, at ....

Hoe het werkt

1. Man voor mensen in het algemeen

Man is een onbepaald voornaamwoord: een woord dat naar mensen verwijst zonder te zeggen welke mensen. Het kan in het Nederlands afhankelijk van de context “je”, “men”, “we” of “mensen” betekenen.

Het basispatroon is eenvoudig:

Patroon	Deens voorbeeld	Betekenis
man + werkwoord	Man lærer af sine fejl.	Je leert van je fouten.
man + modaal werkwoord + infinitief	Man skal vente her.	Men moet hier wachten.
ander zinsdeel + werkwoord + man	I Danmark spiser man ofte rugbrød.	In Denemarken eet men vaak roggebrood.

Een infinitief is de onverbogen vorm van een werkwoord, zoals vente (“wachten”). Na een modaal werkwoord staat die zonder at: man kan se, man skal vente, man må gå.

Deens volgt in hoofdzinnen de V2-regel: de persoonsvorm staat op de tweede zinsplaats. Begint de zin met man, dan volgt het werkwoord: Man taler dansk her. Begint de zin met tijd, plaats of een ander zinsdeel, dan komt het werkwoord vóór man: Her taler man dansk. Niet: Her man taler dansk.

Man heeft aparte vormen wanneer het geen onderwerp is:

Functie	Vorm	Voorbeeld	Nederlandse betekenis
onderwerp (wie iets doet)	man	Man bliver træt.	Je wordt moe.
voorwerp (wie de handeling ondergaat)	en	Det gør en træt.	Daar word je moe van.
bezitter	ens	Det påvirker ens humør.	Dat beïnvloedt je humeur.
wederkerend bezit	sin/sit/sine	Man skal passe på sine ting.	Je moet op je spullen letten.

Let op het verschil tussen ens en sin/sit/sine. Ens betekent algemeen “iemands/je” zonder dat het bezit noodzakelijk rechtstreeks terugslaat op het onderwerp van dezelfde zin. Sin/sit/sine verwijst terug naar man als onderwerp: Man bør kende sine rettigheder (“Je hoort je eigen rechten te kennen”).

2. Det + s-passief voor mededelingen en beoordelingen

Bij een passieve zin staat niet de doener, maar de handeling of informatie centraal. In het s-passief krijgt het werkwoord meestal -s: siger (“zegt”) wordt siges (“wordt gezegd”), anbefaler wordt anbefales en forventer wordt forventes.

In veel onpersoonlijke zinnen vult det voorlopig de onderwerpsplaats. De eigenlijke inhoud volgt daarna als een bijzin met at (“dat”) of als een infinitiefgroep met at (“te”).

Patroon	Voorbeeld	Functie van het latere deel
det + passief, at + bijzin	Det forventes, at toget kommer til tiden.	zegt wát wordt verwacht
det + passief + at + infinitief	Det anbefales at bestille bord.	zegt wát wordt aangeraden
det + passief + bijwoord	Det diskuteres stadig.	de zaak blijkt uit de context

Een bijzin is een zinsdeel met een eigen onderwerp en werkwoord dat onderdeel is van een grotere zin. In at toget kommer til tiden is toget het onderwerp. Bij at bestille bord staat geen genoemd onderwerp; het advies geldt algemeen.

Veelvoorkomende werkwoorden in dit patroon zijn:

• det siges, at ... — er wordt gezegd dat ...
• det menes, at ... — men denkt / er wordt gemeend dat ...
• det forventes, at ... — er wordt verwacht dat ...
• det antages, at ... — er wordt aangenomen dat ...
• det anbefales at ... — het wordt aangeraden om ...
• det frarådes at ... — het wordt afgeraden om ...
• det kræves, at ... — er wordt vereist dat ...

De komma vóór een Deense at-bijzin hangt af van het gekozen Deense kommasysteem. In leermateriaal zie je vaak een komma zoals in Det siges, at .... Belangrijker voor deze constructie is dat at bij een volledige inhoudsbijzin niet wordt weggelaten.

3. Det in vaste onpersoonlijke uitdrukkingen

Niet elk onpersoonlijk det is passief. Bij weer, tijd, afstand en algemene omstandigheden is det het vaste grammaticale onderwerp:

• Det regner. — Het regent.
• Det er koldt i dag. — Het is koud vandaag.
• Det er sent. — Het is laat.
• Det tager en time. — Het duurt een uur.
• Det er svært at forstå. — Het is moeilijk te begrijpen.

Dit lijkt vaak op Nederlands “het”, maar niet altijd. Det tager en time correspondeert bijvoorbeeld met “Het duurt een uur”, hoewel tage elders “nemen” betekent. In Det er vigtigt at lytte kondigt det de eigenlijke inhoud at lytte aan.

4. Det is niet hetzelfde als der

Nederlands gebruikt “er” zowel in bestaanzinnen als in passieve formuleringen. Deens verdeelt die functies over verschillende woorden.

Functie	Deens	Nederlands
informatie zonder genoemde bron	Det siges, at priserne stiger.	Er wordt gezegd dat de prijzen stijgen.
aangeven dat iets bestaat of aanwezig is	Der er en fejl i rapporten.	Er staat/is een fout in het rapport.
plaats aanduiden	Jeg bor der.	Ik woon daar.

Gebruik dus der er om iets te introduceren: Der er mange muligheder (“Er zijn veel mogelijkheden”). Gebruik det in het onpersoonlijke passieve patroon: Det forventes, at ....

5. Kiezen tussen man en passief

Soms kunnen beide vormen dezelfde boodschap overbrengen, maar het accent en register verschillen.

Met man	Met passief	Verschil
Man anbefaler at bestille bord.	Det anbefales at bestille bord.	man klinkt directer; passief neutraler of officiëler
Man siger, at hun flytter.	Det siges, at hun flytter.	man verwijst losjes naar mensen; passief legt nadruk op het gerucht
Man må ikke parkere her.	Parkering er ikke tilladt her.	eerste is gewone instructie; tweede klinkt als een bord of reglement

In een actieve man-zin kan de spreker zich stilzwijgend bij de groep rekenen. Een passief vermijdt juist elk beeld van een groep of bron.

Voorbeelden in context

Deens	Nederlands	Opmerking
Man skal ikke løbe her.	Je mag hier niet rennen.	Algemene regel met man
I Danmark spiser man ofte rugbrød til frokost.	In Denemarken eet men vaak roggebrood bij de lunch.	Na een zinsstarter staat het werkwoord vóór man
Man kan ikke lide alle.	Je kunt niet iedereen aardig vinden.	Algemene menselijke ervaring
Hvordan kommer man til stationen?	Hoe kom je bij het station?	Gewone vraag om een route
Man bør kontrollere sine oplysninger.	Je hoort je gegevens te controleren.	sine verwijst terug naar man
For meget støj kan gøre en træt.	Van te veel lawaai kun je moe worden.	en is de voorwerpsvorm
Det siges, at han er rig.	Er wordt gezegd dat hij rijk is.	Gerucht met een at-bijzin
Det forventes, at mødet varer to timer.	Er wordt verwacht dat de vergadering twee uur duurt.	Verwachting zonder genoemde bron
Det anbefales at bestille bord.	Het wordt aangeraden een tafel te reserveren.	Algemeen advies met infinitief
Det frarådes at bade her.	Het wordt afgeraden hier te zwemmen.	Formele waarschuwing
Det er vigtigt at gemme kvitteringen.	Het is belangrijk de bon te bewaren.	Vaste beoordeling met det
Det tager kun ti minutter.	Het duurt maar tien minuten.	Vaste tijdsuitdrukking
Der er ingen ledige pladser.	Er zijn geen plaatsen vrij.	Bestaan: der er, niet det
På kontoret tales der både dansk og engelsk.	Op kantoor wordt zowel Deens als Engels gesproken.	Passief met der in een bestaanachtige presentatie

Veelgemaakte fouten

Nederlands “je” altijd met du vertalen

• Fout: Du skal tage skoene af i danske hjem. wanneer je een algemene gewoonte bedoelt.
• Beter: Man skal tage skoene af i danske hjem.
• Waarom: du spreekt één concrete persoon aan. Nederlands gebruikt “je” ook algemeen, maar Deens kiest dan vaak man. Du kan wel bewust worden gebruikt om de lezer rechtstreeks aan te spreken.

Nederlandse woordvolgorde na een zinsstarter gebruiken

• Fout: I Danmark man cykler meget.
• Goed: I Danmark cykler man meget.
• Waarom: in een Deense hoofdzin staat de persoonsvorm op de tweede zinsplaats. Omdat I Danmark de eerste plaats inneemt, volgt cykler vóór het onderwerp man.

man als voorwerp gebruiken

• Fout: Det kan gøre man nervøs.
• Goed: Det kan gøre en nervøs.
• Waarom: man is alleen de onderwerpsvorm. Als iemand de handeling ondergaat, gebruik je en.

der gebruiken omdat Nederlands “er” heeft

• Fout: Der siges, at han er rig.
• Goed: Det siges, at han er rig.
• Waarom: in dit vaste onpersoonlijke patroon staat det. Der er gebruik je vooral om het bestaan of de aanwezigheid van iets te melden.

De actieve en passieve vorm mengen

• Fout: Det anbefaler at bestille bord.
• Goed: Det anbefales at bestille bord.
• Ook goed, met een bron: Hotellet anbefaler at bestille bord.
• Waarom: zonder genoemde adviseur is hier het passieve anbefales nodig. Anbefaler is actief en vraagt een echt onderwerp, zoals hotellet.

at vóór een infinitief na een modaal werkwoord zetten

• Fout: Man skal at vente her.
• Goed: Man skal vente her.
• Waarom: na skal, kan, må, vil en bør staat de infinitief zonder at. Vergelijk Det anbefales at vente, waar at vente zelf de inhoud van de aanbeveling is.

Gebruiksnotities

Man is in modern Deens neutraal en heel gebruikelijk, zowel gesproken als geschreven. Het Nederlandse “men” geeft daarom vaak een verkeerde indruk: dat klinkt voor veel Nederlandstaligen afstandelijker dan het Deense woord. In een informele Nederlandse vertaling is “je” meestal natuurlijker.

In instructies kan Deens ook rechtstreeks du gebruiken, vooral in reclame, handleidingen en teksten die de lezer persoonlijk benaderen. Vergelijk Man kan betale med kort (“Je kunt met een kaart betalen”, algemene mogelijkheid) met Du kan betale med kort (“Jij kunt met een kaart betalen”, gericht op de klant). De grens is een kwestie van perspectief, niet alleen grammatica.

Constructies als det meddeles, det kræves, det forudsættes en det henstilles komen vooral voor in officiële mededelingen, regels en administratieve teksten. In een gesprek klinkt een actieve formulering vaak natuurlijker: Vi anbefaler, at du bestiller in plaats van Det anbefales at bestille. Veelvuldig passiefgebruik kan bewust afstandelijk klinken omdat niemand verantwoordelijkheid als bron neemt.

Bij borden en korte voorschriften ontbreekt det soms volledig: Rygning forbudt (“Roken verboden”), Dørene lukkes kl. 22 (“De deuren sluiten om 22 uur”) of Billetter købes i automaten (“Kaartjes worden in de automaat gekocht”). Dat zijn nog steeds onpersoonlijke of passieve formuleringen, maar met een zelfstandig naamwoord als onderwerp.

Verder dan de basis

Een persoonlijk onderwerp uit een onpersoonlijk gerucht halen

Naast Det siges, at han er rig bestaat de compactere constructie Han siges at være rig (“Hij zou rijk zijn” / “Van hem wordt gezegd dat hij rijk is”). Het onderwerp van de inhoudsbijzin, han, wordt dan onderwerp van de hoofdzin:

Uitgebreid patroon	Compact patroon	Nederlands
Det menes, at hun bor i Aarhus.	Hun menes at bo i Aarhus.	Men denkt dat zij in Aarhus woont.
Det forventes, at toget ankommer klokken ni.	Toget forventes at ankomme klokken ni.	De trein wordt om negen uur verwacht.

Dit patroon is vooral gangbaar in nieuws, verslagen en formele schrijftaal. Na het passieve werkwoord volgt at + infinitief: siges at være, menes at bo, forventes at ankomme.

der bij een passief zonder concreet onderwerp

Hoewel Det siges, at ... vast det heeft, kan der wel voorkomen wanneer een passieve zin vooral meldt dat een activiteit plaatsvindt: Der arbejdes på en løsning (“Er wordt aan een oplossing gewerkt”) en Der tales meget om problemet (“Er wordt veel over het probleem gesproken”). Er is dan geen gewoon onderwerp zoals en løsning dat de handeling ondergaat.

Het nuttige onderscheid is:

• det + passief + inhoud: een mededeling of beoordeling wordt aangekondigd;
• der + passief: er vindt ergens een activiteit plaats;
• der er + zelfstandig naamwoord: iets bestaat of is aanwezig.

Verantwoordelijkheid zichtbaar of onzichtbaar maken

Vergelijk drie manieren om dezelfde aanbeveling te presenteren:

1. Lægen anbefaler, at du hviler dig. — De arts raadt je aan te rusten.
2. Man anbefaler normalt hvile. — Men raadt normaal rust aan.
3. Det anbefales at hvile sig. — Het wordt aangeraden te rusten.

Zin 1 noemt de bron en is het duidelijkst. Zin 2 maakt de bron algemeen. Zin 3 wist de bron grammaticaal uit en klinkt institutioneler. In zorgvuldig schrijven is de actieve zin vaak beter als bekend is wie iets beweert, verwacht of eist.

Oefentips

1. Maak drietallen. Neem een boodschap als “reserveer vooraf” en schrijf die met een concrete bron, met man en met det + passief: Restauranten anbefaler ..., Man anbefaler ..., Det anbefales .... Benoem daarna het verschil in toon.
2. Train de tweede zinsplaats. Zet vóór vijf man-zinnen telkens een tijd- of plaatsbepaling: Normalt ..., I Danmark ..., Om vinteren .... Controleer of het werkwoord vóór man staat.
3. Luister gericht. Noteer in Deense nieuwsberichten, omroepberichten of gesprekken voorbeelden met man siger, det siges, der er en der arbejdes. Sorteer ze op “algemene mensen”, “inhoud”, “bestaan” en “activiteit”.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: S-passief — legt uit hoe vormen als siges, anbefales en forventes worden gemaakt en gebruikt.