Onbepaalde voornaamwoorden in het Turks

In het kort

Met bir şey en biri/birisi zeg je “iets” en “iemand”; her şey en herkes betekenen “alles” en “iedereen”. Bij hiçbir şey “niets” en hiç kimse “niemand” staat het werkwoord in het Turks óók in de ontkennende vorm: Hiç kimse gelmedi betekent “Niemand kwam”. Schrijf bir şey, her şey, hiçbir şey en hiç kimse altijd als losse woorden.

Overzicht

Een onbepaald voornaamwoord verwijst naar een persoon of zaak zonder precies te zeggen wie of wat. Denk in het Nederlands aan “iemand”, “iets”, “niemand”, “niets”, “iedereen” en “alles”. De Turkse naam is belirsizlik zamiri; zamir betekent “voornaamwoord”, dus een woord dat zelfstandig naar een persoon of zaak kan verwijzen.

Deze woorden horen bij de basis van niveau A1. Je hebt ze nodig om te vragen of iemand iets wil, om te zeggen dat niemand thuis is of om te vertellen dat alles goed gaat. De zes belangrijkste vormen zijn overzichtelijk, maar twee verschillen met het Nederlands verdienen meteen aandacht: Turkse negatieve woorden gaan samen met een ontkennend werkwoord, en uitgangen worden direct aan het laatste woord van de woordgroep vastgemaakt.

Voor Nederlandstaligen is vooral die ontkenning even wennen. “Niemand kwam” heeft in het Nederlands geen niet, maar Turks gebruikt zowel hiç kimse als de ontkennende werkwoordsvorm gelmedi. Dat is geen onlogische dubbele ontkenning en het heft de ontkenning niet op. De twee elementen werken juist samen en drukken één negatieve mededeling uit.

Hoe het werkt

De zes kernvormen

Betekenis	Persoon	Zaak of situatie
onbepaald, bevestigend of vragend	biri / birisi — iemand	bir şey — iets
negatief	hiç kimse — niemand	hiçbir şey — niets
allesomvattend	herkes — iedereen	her şey — alles

Biri en birisi zijn in de meeste gewone zinnen uitwisselbaar. Beide betekenen “iemand”. Birisi klinkt iets voller; biri is zeer gebruikelijk in de spreektaal. Kies in het begin gerust één vorm en leer de andere herkennen.

Bij zaken is şey letterlijk “ding” of “zaak”. De woorden ervoor bepalen de betekenis:

• bir şey — iets, letterlijk “een ding”
• hiçbir şey — niets, letterlijk ongeveer “geen enkel ding”
• her şey — alles, letterlijk “elk ding”

Let op de spelling: şey blijft een apart woord. Vormen als birşey en herşey zijn in de standaardspelling fout.

Personen en zaken uit elkaar houden

Gebruik de vormen met kimse, biri en herkes voor mensen. Gebruik de vormen met şey voor voorwerpen, informatie, gebeurtenissen en situaties.

Bedoeld	Natuurlijke keuze	Voorbeeld
een onbekende persoon	biri / birisi	Biri arıyor. — Iemand belt.
geen persoon	hiç kimse	Hiç kimse bilmiyor. — Niemand weet het.
alle personen	herkes	Herkes hazır. — Iedereen is klaar.
een onbekende zaak	bir şey	Bir şey duydum. — Ik hoorde iets.
geen enkele zaak	hiçbir şey	Hiçbir şey duymadım. — Ik hoorde niets.
alle zaken of de hele situatie	her şey	Her şey hazır. — Alles is klaar.

Het Nederlandse “alles” kan soms ook “iedereen” bedoelen, bijvoorbeeld in informeel “Alles is binnen”. Neem die gewoonte niet letterlijk over. Turks maakt normaal het onderscheid: herkes voor mensen, her şey voor zaken.

Ontkenning: het negatieve woord én een negatief werkwoord

Met hiç kimse en hiçbir şey staat het gezegde doorgaans in de ontkennende vorm. Het gezegde is het deel dat vertelt wat er gebeurt of wat iemand of iets is.

• Hiç kimse gelmedi. — Niemand kwam.
• Hiçbir şey bilmiyorum. — Ik weet niets.
• Hiç kimse evde değil. — Niemand is thuis.
• Hiçbir şey yok. — Er is niets.

Bij werkwoorden zit de ontkenning meestal in -me/-ma of een aangepaste variant daarvan: gelmedi, bilmiyorum, istemiyor. Bij een naamwoordelijk gezegde, zoals “thuis zijn”, gebruik je değil. Voor afwezigheid of niet-bestaan gebruik je yok.

Ook meerdere negatieve voornaamwoorden kunnen in één zin staan:

Hiç kimse hiçbir şey söylemedi. — Niemand zei iets.

Het Nederlands verdeelt de ontkenning anders over de zin, maar in het Turks horen hiç kimse, hiçbir şey en söylemedi zonder probleem bij elkaar.

Vragen en ontkennende zinnen met bir şey en kimse

In een neutrale vraag is bir şey heel gewoon:

Bir şey istiyor musun? — Wil je iets?

In een ontkennende zin kan bir şey overeenkomen met Nederlands “iets” of “ook maar iets”:

Bir şey anlamadım. — Ik heb niets begrepen.

Hiçbir şey anlamadım is nadrukkelijker: “Ik heb helemaal niets begrepen.” Voor een helder beginnerspatroon kun je bir şey bij gewone vragen en hiçbir şey bij stellige negatieve mededelingen gebruiken.

Kimse zonder hiç komt vooral voor in vragen en andere omgevingen waarin nog niet vaststaat of er iemand is:

Evde kimse var mı? — Is er iemand thuis?

In een gewone bevestigende mededeling gebruik je voor “iemand” echter biri/birisi, niet kimse: Biri geldi “Er kwam iemand”.

De uitgang komt aan het laatste woord

Turks gebruikt naamvalsuitgangen: kleine uitgangen die laten zien welke rol een woord in de zin heeft. De datief geeft bijvoorbeeld een richting of ontvanger aan (“naar/aan”), terwijl de ablatief een vertrekpunt of bron aangeeft (“van/uit”). Bij een woordgroep als her şey komt zo’n uitgang alleen aan şey.

Basisvorm	lijdend voorwerp	naar / aan	in / bij	van / uit
bir şey	bir şeyi	bir şeye	bir şeyde	bir şeyden
hiçbir şey	hiçbir şeyi	hiçbir şeye	hiçbir şeyde	hiçbir şeyden
her şey	her şeyi	her şeye	her şeyde	her şeyden
biri	birini	birine	birinde	birinden
hiç kimse	hiç kimseyi	hiç kimseye	hiç kimsede	hiç kimseden
herkes	herkesi	herkese	herkeste	herkesten

Het lijdend voorwerp is wie of wat de handeling rechtstreeks ondergaat. In Herkesi gördüm “Ik zag iedereen” is herkesi het lijdend voorwerp. Na een klinker verschijnt vaak een verbindingsletter y, zoals in şeye en kimseyi. Bij biri verschijnt vóór een naamvalsuitgang juist een verbindingsletter n: birini, birine en birinden. Leer deze veelgebruikte vormen in het begin als vaste patronen.

Bij bir şey als niet-specifiek lijdend voorwerp blijft de uitgang vaak weg: Bir şey gördüm “Ik zag iets”. Wanneer de spreker een bepaalde, specifieke zaak bedoelt, kan bir şeyi staan: Bir şeyi unuttum “Ik ben iets vergeten”. Dit onderscheid hangt samen met de Turkse markering van bepaalde of specifieke lijdende voorwerpen en wordt op een later niveau uitgebreider behandeld.

Herkes en her şey krijgen meestal enkelvoud

Herkes verwijst naar meerdere mensen, maar gedraagt zich grammaticaal meestal als enkelvoud. Zeg daarom:

• Herkes geldi. — Iedereen kwam.
• Herkes biliyor. — Iedereen weet het.

Ook her şey krijgt een enkelvoudig gezegde: Her şey değişti “Alles veranderde”. Het Nederlandse “iedereen” werkt op dit punt vergelijkbaar, maar laat je niet misleiden door het feit dat er in werkelijkheid veel mensen bedoeld zijn.

Voorbeelden in context

Turks	Nederlands	Toelichting
Bir şey istiyor musun?	Wil je iets?	Neutrale vraag met bir şey.
Kapıda biri var.	Er staat iemand bij de deur.	Onbekende persoon.
Birisi seni aradı.	Iemand heeft je gebeld.	Birisi is een langere variant van biri.
Hiç kimse gelmedi.	Niemand kwam.	Negatief voornaamwoord én negatief werkwoord.
Hiçbir şey anlamıyorum.	Ik begrijp niets.	Anlamıyorum is ontkennend.
Her şey güzel.	Alles is mooi.	Zaak of algemene situatie.
Herkes burada.	Iedereen is hier.	Personen; het gezegde is enkelvoudig.
Herkesi toplantıya çağırdık.	We hebben iedereen voor de vergadering uitgenodigd.	Herkesi is het lijdend voorwerp.
Birine yardım etmeliyiz.	We moeten iemand helpen.	Birine betekent “aan iemand”.
Bu konuyu hiç kimseye söyleme.	Vertel dit onderwerp aan niemand.	Uitgang -ye aan kimse.
Her şeyi biliyor musun?	Weet je alles?	Her şeyi is een bepaald lijdend voorwerp.
Hiçbir şeyden korkmuyorum.	Ik ben nergens bang voor.	Turks gebruikt hier letterlijk “van niets”.
Evde kimse var mı?	Is er iemand thuis?	Kimse kan zonder hiç in een vraag.
Bir şey duymadım.	Ik heb niets gehoord.	Bir şey krijgt door het negatieve werkwoord de betekenis “ook maar iets”.
Hiç kimse hiçbir şey söylemedi.	Niemand zei iets.	Meerdere negatieve elementen vormen samen één ontkenning.

Veelgemaakte fouten

Het werkwoord niet ontkennen

• Fout: Hiç kimse geldi.
• Goed: Hiç kimse gelmedi.
• Waarom: Hiç kimse “niemand” hoort in een gewone negatieve mededeling bij een ontkennend werkwoord. Het Nederlands heeft hier geen extra “niet”, maar het Turks wel.

Şey aan het vorige woord vastschrijven

• Fout: birşey, herşey, hiçbirşey
• Goed: bir şey, her şey, hiçbir şey
• Waarom: Şey wordt in deze verbindingen los geschreven. De eventuele uitgang komt wel eraan vast: her şeyi, bir şeyden.

Herkes gebruiken voor zaken

• Fout: Herkes hazır. wanneer je bedoelt dat alle spullen klaarstaan
• Goed: Her şey hazır.
• Waarom: Herkes verwijst naar mensen; her şey verwijst naar zaken of naar de gehele situatie.

Een meervoudig werkwoord na herkes zetten

• Fout: Herkes geldiler.
• Goed: Herkes geldi.
• Waarom: Herkes krijgt in neutraal standaard-Turks meestal een enkelvoudig werkwoord, ook al gaat het om veel mensen.

De uitgang aan het eerste woord zetten

• Fout: here şey, hiçbire şeye
• Goed: her şeye, hiçbir şeye
• Waarom: De woordgroep blijft intact en de naamvalsuitgang komt aan het laatste woord: şey.

Kimse als gewoon woord voor iemand gebruiken

• Fout: Kimse geldi. als je “Iemand kwam” bedoelt
• Goed: Biri geldi.
• Waarom: In een bevestigende mededeling is biri/birisi de gewone keuze. Kimse komt vooral voor met ontkenning, in vragen en in vergelijkbare niet-bevestigende contexten.

Gebruiksnotities

Bir şey is een zeer gewone combinatie in gesprekken. Je hoort haar niet alleen letterlijk voor een onbekende zaak, maar ook in vaste, praktische zinnen: Bir şey değil betekent “Graag gedaan” of letterlijk “Het is niets”, en Bir şey mi oldu? betekent “Is er iets gebeurd?”

Hiç versterkt vaak de afwezigheid. Daardoor klinkt Hiçbir şey bilmiyorum stelliger dan Bir şey bilmiyorum: “Ik weet helemaal niets” tegenover, afhankelijk van de context, “Ik weet niets / ik weet er niets van”. De precieze nadruk hangt van intonatie en context af; voor beginners is hiçbir şey + ontkenning de veiligste duidelijke vorm voor “niets”.

In korte antwoorden kan het gezegde worden weggelaten als de situatie duidelijk is:

• Kim geldi? — Hiç kimse. — Wie kwam er? — Niemand.
• Ne istiyorsun? — Hiçbir şey. — Wat wil je? — Niets.

Dat verandert de basisregel niet. De volledige gedachte bevat nog steeds een negatieve betekenis: Hiç kimse gelmedi en Hiçbir şey istemiyorum.

Verder dan de basis

De volgende vormen hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later vaak tegenkomen.

Hiçbiri, hepsi en bazıları

Wanneer er al een bekende groep is, gebruikt het Turks vaak vormen die “van hen” of “ervan” suggereren:

Vorm	Betekenis	Voorbeeld
hiçbiri	geen van hen / geen ervan	Hiçbiri çalışmıyor. — Geen ervan werkt.
hepsi	allemaal / alle ervan	Hepsi hazır. — Ze zijn allemaal klaar.
bazıları	sommigen / sommige ervan	Bazıları pahalı. — Sommige zijn duur.

Vergelijk Hiç kimse gelmedi “Niemand kwam” met Öğrencilerin hiçbiri gelmedi “Geen van de leerlingen kwam”. In de tweede zin is de groep — de leerlingen — expliciet bekend.

Biri als “een van hen”

Biri kan naast “iemand” ook “één van een bekende groep” betekenen. De context beslist:

• Biri kapıyı çaldı. — Iemand klopte op de deur.
• Bu kitaplardan biri benim. — Een van deze boeken is van mij.

Bij een bezitter of genoemde groep zie je vaak een genitief, een vorm met de betekenis “van”: arkadaşlarımdan biri “een van mijn vrienden”.

Birileri en herhangi biri

Birileri betekent “een paar mensen” of “bepaalde, niet nader genoemde mensen”: Birileri seni soruyor “Een paar mensen vragen naar je”. Herhangi biri betekent “om het even wie” of “iedere willekeurige persoon”: Herhangi biri bunu yapabilir “Iedereen kan dit doen / om het even wie kan dit doen”. Dat is niet hetzelfde als herkes: herkes omvat alle personen, terwijl herhangi biri één willekeurig lid van de groep bedoelt.

Hiç in vragen

In vragen kan hiç de betekenis “ooit” of “überhaupt” krijgen, zonder dat de vraag zelf ontkennend is:

• Hiç Türkiye'ye gittin mi? — Ben je ooit in Turkije geweest?
• Hiç kimse geldi mi? — Is er überhaupt iemand gekomen?

Hier vraagt de spreker open naar een mogelijkheid. In een mededeling als Hiç kimse gelmedi is de uitkomst daarentegen duidelijk negatief.

Oefentips

1. Leer de woorden in drie paren. Maak kaartjes met persoon en zaak: biri — bir şey, hiç kimse — hiçbir şey, herkes — her şey. Zo voorkom je dat je herkes voor voorwerpen gebruikt.
2. Oefen negatieve zinnen als één geheel. Zeg niet alleen hiç kimse, maar leer meteen Hiç kimse gelmedi; leer naast hiçbir şey ook Hiçbir şey bilmiyorum. Daarmee wordt de Turkse dubbele markering vanzelfsprekend.
3. Wissel de rol in de zin. Bouw met één vorm vier korte zinnen: herkes, herkesi, herkese, herkesten. Doe daarna hetzelfde met bir şey en hiç kimse. Zo oefen je tegelijk betekenis en uitgang.

Verwante onderwerpen

• Vereiste basis: Persoonlijke voornaamwoorden — helpt je herkennen hoe Turkse voornaamwoorden zelfstandig in een zin functioneren.