Bijvoeglijk gebruikt participium in het Roemeens

In het kort

Een Roemeens voltooid deelwoord kan een zelfstandig naamwoord beschrijven: ușa deschisă betekent “de open deur” en scrisoarea pierdută “de verloren brief”. In dat gebruik past het deelwoord zich aan geslacht en getal aan: scris, scrisă, scriși, scrise. Dat is anders dan in het Nederlands, waar “geschreven” in “een geschreven brief” en “geschreven brieven” dezelfde vorm houdt.

Overzicht

Een voltooid deelwoord is een werkwoordsvorm zoals scris bij a scrie “schrijven”, deschis bij a deschide “openen” of pierdut bij a pierde “verliezen”. Je kent zo'n vorm mogelijk al uit het perfectul compus, de gebruikelijke samengestelde verleden tijd: Am scris scrisoarea “Ik heb de brief geschreven”. Een zelfstandig naamwoord is een woord voor een persoon, zaak of begrip, zoals student, ușă “deur” of mesaj “bericht”.

Hetzelfde deelwoord kan als een bijvoeglijk naamwoord optreden en zo'n zelfstandig naamwoord nader beschrijven: scrisoarea scrisă “de geschreven brief”. Dan is er overeenstemming: de uitgang past bij het grammaticale geslacht en het getal van het beschreven woord. Getal betekent enkelvoud of meervoud; grammaticaal geslacht betekent in het Roemeens mannelijk, vrouwelijk of onzijdig. Vooral dat laatste vraagt aandacht, want een onzijdig zelfstandig naamwoord gedraagt zich in het enkelvoud als mannelijk en in het meervoud als vrouwelijk.

Op B2-niveau kom je deze vormen veel tegen in nieuws, instructies, zakelijke teksten en gewone gesprekken. Ze maken een beschrijving compact: documentele trimise ieri “de documenten die gisteren zijn verstuurd”. Voor Nederlandstaligen zit de grootste valkuil niet in de betekenis, maar in de vorm. Het Nederlandse deelwoord verandert meestal niet; het Roemeense bijvoeglijk gebruikte deelwoord doorgaans wel.

Hoe het werkt

Van werkwoordsvorm naar beschrijving

Vergelijk eerst het werkwoordelijke en het bijvoeglijke gebruik:

Gebruik	Roemeens	Nederlands	Wat gebeurt er?
samengestelde verleden tijd	Am deschis ușa.	Ik heb de deur geopend.	deschis blijft onveranderd
beschrijving bij een zelfstandig naamwoord	ușa deschisă	de open deur	deschisă past bij ușa
beschrijving via a fi	Ușa este deschisă.	De deur is open.	deschisă past bij het onderwerp ușa

In am deschis, ai deschis en au deschis verandert het deelwoord dus niet mee met degene die handelt of met het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat). In ușa deschisă is het deelwoord daarentegen een eigenschap of toestand van ușa, en daarom is de vrouwelijke vorm nodig.

De vier basisvormen

Bij veel deelwoorden krijg je hetzelfde patroon als bij een gewoon bijvoeglijk naamwoord. Neem deschis “geopend, open”:

Geslacht en getal	Vorm	Voorbeeld	Betekenis
mannelijk enkelvoud	deschis	un magazin deschis	een open winkel
vrouwelijk enkelvoud	deschisă	o ușă deschisă	een open deur
mannelijk meervoud	deschiși	doi ochi deschiși	twee open ogen
vrouwelijk meervoud	deschise	două uși deschise	twee open deuren

De meest voorkomende uitgangen zijn dus:

• mannelijk enkelvoud: de basisvorm, bijvoorbeeld scris, pierdut, citit;
• vrouwelijk enkelvoud: meestal -ă, bijvoorbeeld scrisă, pierdută, citită;
• mannelijk meervoud: vaak -i, waarbij de spelling of klank kan veranderen, bijvoorbeeld scriși, pierduți, citiți;
• vrouwelijk meervoud: meestal -e, bijvoorbeeld scrise, pierdute, citite.

Leer de vormen als een rij van vier, niet alleen als losse basisvorm. Bij deelwoorden op -s zie je bijvoorbeeld vaak scris – scrisă – scriși – scrise en închis – închisă – închiși – închise. Bij vormen op -t krijg je onder meer pierdut – pierdută – pierduți – pierdute en făcut – făcută – făcuți – făcute. De verandering naar -și of -ți hoort bij de normale meervoudsvorming en moet ook correct worden gespeld met de Roemeense tekens.

Onzijdige zelfstandige naamwoorden

Roemeens heeft onzijdige zelfstandige naamwoorden, maar geen aparte onzijdige participiumuitgang. Een onzijdig woord neemt in het enkelvoud de mannelijke vorm en in het meervoud de vrouwelijke vorm:

Onzijdig zelfstandig naamwoord	Bijvoeglijke vorm	Nederlands
un geam închis	mannelijk enkelvoud	een gesloten raam
două geamuri închise	vrouwelijk meervoud	twee gesloten ramen
un mesaj scris	mannelijk enkelvoud	een geschreven bericht
mesaje scrise	vrouwelijk meervoud	geschreven berichten

Kijk daarom niet alleen naar de uitgang van het zelfstandig naamwoord. Als je weet dat mesaj onzijdig is, weet je ook waarom mesaj scris maar mesaje scrise correct is.

Plaats in de woordgroep

Het bijvoeglijk gebruikte deelwoord staat meestal na het zelfstandig naamwoord:

• cartea citită — het gelezen boek;
• hainele spălate — de gewassen kleren;
• un telefon pierdut — een verloren telefoon.

Dat is een veilige, neutrale woordvolgorde. Een uitgebreid deelwoord met extra informatie blijft eveneens achter het zelfstandig naamwoord: contractul semnat de ambele părți “het contract dat door beide partijen is ondertekend”. Het deelwoord stemt af op contractul; de woorden erna veranderen dat niet.

Bij een bepaald zelfstandig naamwoord zit het bepaalde lidwoord vaak als uitgang aan dat zelfstandig naamwoord: ușa deschisă, letterlijk “deur-de open”. De bepaaldheid verandert de vereiste overeenstemming niet. Vergelijk o ușă deschisă “een open deur” en ușa deschisă “de open deur”: in beide gevallen is ușă vrouwelijk enkelvoud, dus blijft deschisă gelijk.

Niet elk woord naast het deelwoord stemt mee

In un cuvânt scris greșit “een verkeerd geschreven woord” beschrijft scris het onzijdige enkelvoud cuvânt en krijgt daarom de mannelijke enkelvoudsvorm. Greșit vertelt hier hoe het woord geschreven is. Het werkt als een bijwoord, een onveranderlijk woord dat de manier van schrijven aangeeft.

In het meervoud wordt dat verschil zichtbaar:

• cuvinte scrise greșit — verkeerd geschreven woorden;
• scrise stemt af op cuvinte;
• greșit blijft onveranderd.

Voorbeelden in context

Roemeens	Nederlands	Opmerking
Ușa deschisă lasă să intre aer rece.	De open deur laat koude lucht binnen.	vrouwelijk enkelvoud
Scrisoarea pierdută a fost găsită sub masă.	De verloren brief is onder de tafel gevonden.	pierdută past bij scrisoarea
Am găsit un cuvânt scris greșit.	Ik heb een verkeerd geschreven woord gevonden.	scris stemt af; greșit niet
Ferestrele închise păstrează căldura.	De gesloten ramen houden de warmte binnen.	vrouwelijk meervoud
Doi studenți invitați au sosit devreme.	Twee uitgenodigde studenten zijn vroeg aangekomen.	mannelijk meervoud
Cartea citită ieri era foarte interesantă.	Het gisteren gelezen boek was erg interessant.	vrouwelijk enkelvoud
Mesajele trimise dimineață nu au ajuns.	De berichten die vanochtend zijn verstuurd, zijn niet aangekomen.	onzijdig meervoud, dus vrouwelijke vorm
Pe masă era un pahar spart.	Op tafel stond een gebroken glas.	onzijdig enkelvoud, dus mannelijke vorm
Hainele spălate sunt deja uscate.	De gewassen kleren zijn al droog.	beide bijvoeglijke woorden stemmen af
Copiii obosiți au adormit imediat.	De vermoeide kinderen vielen meteen in slaap.	mannelijk meervoud
Fotografiile făcute la munte sunt superbe.	De foto's die in de bergen zijn gemaakt, zijn prachtig.	făcute past bij fotografiile
Contractul semnat de director intră în vigoare mâine.	Het door de directeur ondertekende contract treedt morgen in werking.	deelwoord met handelende persoon
Problema este rezolvată.	Het probleem is opgelost.	naamwoordelijk gebruik na este
Toate locurile rezervate erau ocupate.	Alle gereserveerde plaatsen waren bezet.	onzijdig meervoud

Veelgemaakte fouten

1. De basisvorm overal laten staan

• Fout: ușa deschis
• Goed: ușa deschisă
• Waarom: ușă is vrouwelijk enkelvoud. In het Nederlands blijft “open” onveranderd, maar het Roemeense deelwoord krijgt hier -ă.

2. Het deelwoord in de verleden tijd laten overeenstemmen

• Fout: Am deschisă ușa.
• Goed: Am deschis ușa.
• Waarom: In het perfectul compus is deschis een onderdeel van de werkwoordsvorm en blijft het onveranderd. Alleen in een bijvoeglijk of passief gebruik krijg je bijvoorbeeld ușa deschisă of ușa a fost deschisă.

3. Het onzijdige meervoud als mannelijk behandelen

• Fout: mesaje scriși
• Goed: mesaje scrise
• Waarom: Onzijdige woorden gebruiken in het meervoud de vrouwelijke overeenstemming. Mesaje vraagt dus scrise, niet scriși.

4. Het mannelijke meervoud zonder diakritisch teken schrijven

• Fout: studenți invitati of ochi deschisi
• Goed: studenți invitați, ochi deschiși
• Waarom: De letters ț en ș zijn betekenisvolle onderdelen van de Roemeense spelling. Schrijf de volledige vorm en beschouw de tekens niet als versiering.

5. Een bijwoord ten onrechte laten overeenstemmen

• Fout: cuvinte scrise greșite als je “verkeerd geschreven woorden” bedoelt
• Goed: cuvinte scrise greșit
• Waarom: scrise beschrijft de woorden en stemt daarmee af. Greșit geeft aan op welke manier ze geschreven zijn en blijft als bijwoord gelijk. Cuvinte greșite kan wel, maar betekent “verkeerde woorden”; dan beschrijft greșite rechtstreeks de woorden.

6. Afstemmen op het dichtstbijzijnde woord

• Fout: contractul semnată de directoare
• Goed: contractul semnat de directoare
• Waarom: Het deelwoord hoort bij contractul, een onzijdig woord in het enkelvoud, en krijgt daarom de mannelijke vorm semnat. Dat directoare vrouwelijk is, heeft geen invloed.

Gebruiksnotities

Bijvoeglijk gebruikte deelwoorden zijn heel gewoon in zowel spreektaal als schrijftaal. Korte combinaties als ușă închisă, mașină stricată “kapotte auto” en copil obosit “moe kind” klinken alledaags. Langere combinaties, zoals cererea completată și semnată de solicitant “de door de aanvrager ingevulde en ondertekende aanvraag”, komen veel voor in administratieve, journalistieke en zakelijke teksten.

Een Nederlands deelwoord en een Roemeens deelwoord vallen niet altijd precies samen. Ușa deschisă kan afhankelijk van de zin “de open deur” of “de geopende deur” betekenen. Vertaal daarom de hele situatie en niet woord voor woord. Sommige vormen hebben bovendien een heel gewone eigenschapsbetekenis gekregen, zoals obosit “moe” en stricat “kapot, bedorven”. Voor de grammatica blijven ze zich gedragen als bijvoeglijke woorden: obosită, obosiți, obosite; stricată, stricați, stricate.

Staan er twee beschrijvende woorden bij hetzelfde zelfstandig naamwoord, dan moeten beide overeenstemmen: hainele spălate și uscate “de gewassen en droge kleren”. Een echt bijwoord blijft daarentegen gelijk: haine spălate recent “recent gewassen kleren”. Vraag jezelf dus af: beschrijft dit woord de zaak, of zegt het iets over de handeling?

Verder dan de basis

Eigenschap of passieve handeling

Na a fi “zijn” kan dezelfde vorm zowel een toestand beschrijven als deel uitmaken van een passieve constructie. De lijdende vorm presenteert wat iets of iemand ondergaat in plaats van wie handelt.

• Ușa este deschisă. — De deur is open. Vaak vooral een toestand.
• Ușa este deschisă de portar la ora opt. — De deur wordt om acht uur door de portier geopend. De handelende persoon en het tijdstip maken de handeling duidelijk.
• Ușa a fost deschisă de portar. — De deur werd/is door de portier geopend. Hier staat de gebeurtenis centraal.

De grens is niet altijd scherp; ook het Nederlandse “de deur is gesloten” kan een toestand of het resultaat van een handeling aanduiden. Voor de vormregel maakt dat weinig verschil: bij zowel een bijvoeglijke beschrijving als a fi + deelwoord stemt het deelwoord af op het onderwerp.

Een verkorte bijzin

Een deelwoordgroep kan informatie uitdrukken waarvoor het Nederlands vaak een bijzin met “die” of “dat” gebruikt:

• documentele trimise ieri — de documenten die gisteren zijn verstuurd;
• persoanele invitate la interviu — de personen die voor het gesprek zijn uitgenodigd;
• decizia luată de comisie — het besluit dat door de commissie is genomen.

Zo'n compacte vorm is vooral nuttig in geschreven Roemeens. Alle uitbreidingen kunnen na het deelwoord komen, maar de overeenstemming wordt nog steeds alleen bepaald door het beschreven zelfstandig naamwoord: decizia is vrouwelijk enkelvoud, dus luată.

Vooropplaatsing en zelfstandig gebruik

Een deelwoord kan soms vóór het zelfstandig naamwoord staan, vaak met nadruk of in een vaste, verzorgde formulering. Daarbij kunnen ook de regels voor het aangehechte bepaalde lidwoord een rol spelen. Voor actief gebruik is de neutrale volgorde na het zelfstandig naamwoord meestal de beste keuze: documentul semnat, scrisoarea pierdută.

Het zelfstandig naamwoord kan ook worden weggelaten wanneer duidelijk is om wie of wat het gaat. Vaak helpt cel/cea/cei/cele daarbij:

• cei invitați — de uitgenodigden, de mensen die uitgenodigd zijn;
• cele pierdute — de verloren dingen met een vrouwelijk of onzijdig meervoud als referent;
• cea aleasă — de gekozene of het gekozen exemplaar, vrouwelijk enkelvoud.

Ook hier blijft de overeenkomst zichtbaar. De vorm van cel én die van het deelwoord geven geslacht en getal aan.

Meerdere zelfstandige naamwoorden

Als één deelwoord naar een groep met verschillende geslachten verwijst, wordt doorgaans de mannelijke meervoudsvorm gebruikt wanneer de groep personen van gemengd geslacht omvat: bărbații și femeile invitați “de uitgenodigde mannen en vrouwen”. Zulke combinaties kunnen stilistisch stroef worden. In zorgvuldig schrijven is een herformulering met een bijzin vaak helderder, bijvoorbeeld bărbații și femeile care au fost invitați. Belangrijker dan een zeldzame randconstructie uit het hoofd leren, is steeds vaststellen welk woord of welke groep het deelwoord beschrijft.

Oefentips

1. Maak viertallen. Kies dagelijks vijf bekende deelwoorden en schrijf alle vormen op: citit – citită – citiți – citite. Voeg bij elke vorm een passend zelfstandig naamwoord toe.
2. Werk met contrastparen. Zet een zin in het perfectul compus naast een beschrijving: Am închis ferestrele tegenover ferestrele închise. Zo oefen je precies wanneer de vorm onveranderd blijft en wanneer hij overeenstemt.
3. Markeer de koppeling. Onderstreep in een tekst het zelfstandig naamwoord en omcirkel het bijbehorende deelwoord. Controleer daarna geslacht en getal, vooral bij onzijdige meervouden als mesaje trimise en documente semnate.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: De samengestelde verleden tijd — hiermee leer je de deelwoordvormen waarop het bijvoeglijke gebruik voortbouwt.