Portekizcede ilgi zamirleri: que ve quem

Kısaca

Portekizcede que, daha önce belirtilen bir kişi veya şey hakkında bilgi veren bölümü başlatır: O homem que fala é o meu pai. — “Konuşan adam benim babam.” Quem, bu kullanımda kişiler için özellikle com quem “kiminle”, de quem “kimden/kimin hakkında” gibi edatlı yapılarda kullanılır. Her iki sözcük de tekil, çoğul, eril veya dişil ada göre biçim değiştirmez; Türkçedeki “konuşan adam” ve “konuştuğum kişi” gibi ifadeler Portekizcede genellikle adın arkasına eklenir.

Genel bakış

Birini tarif ederken çoğu zaman adı tek başına söylemek yetmez: “Dün arayan komşu”, “aldığım bilet”, “birlikte çalıştığım kişi” deriz. Portekizcede bu tür bilgileri bağlamak için ilgi zamiri kullanılır; bu, bir ada dönüp onu açıklayan sözcüktür. Açıklama yapan küçük cümleye de ilgi cümleciği denir. A vizinha que telefonou “Arayan komşu” ifadesinde que, komşuya ilişkin bilgiyi başlatır.

A2 düzeyinde en yararlı iki biçim que ve quem olur. Başlangıçta “kişiler için başka, eşyalar için başka zamir gerekir” diye düşünmeyin: que her ikisinde de kullanılabilir. A pessoa que chegou “Gelen kişi” ve O pacote que chegou “Gelen paket” aynı kalıptadır. Quem ise kişi bildiren yapılarda, özellikle bir edattan sonra karşınıza çıkar. Edat, iki öğe arasında “ile, hakkında, için” gibi ilişki kuran sözcüktür.

Türkçede bu işin önemli bir kısmını fiile ek getirerek yaparız: “gelen”, “gördüğüm”, “konuştuğum”. Portekizcede ise adın ardından que/quem ve çekimli fiil gelir. Bu yüzden yalnızca bir zamir ezberlemek değil, cümleyi farklı sırayla kurmaya alışmak gerekir. Aşağıdaki temel kurallar günlük konuşma ve yazı için yeterlidir; virgül, daha resmî seçenekler ve özel kullanımlar sonraki bölümlerde ayrı ele alınır.

Yapı nasıl kurulur?

1. Önce ad, sonra onu açıklayan bilgi

Ad, kişi, nesne veya kavramı adlandıran sözcüktür: homem “adam”, livro “kitap”, pessoa “kişi”. İlgi zamirinin dönüp açıkladığı ada öncül denir. Bu terimi gördüğünüzde “hangi kişiden veya şeyden söz ediyoruz?” sorusunu düşünün.

Temel sıra şöyledir:

Açıklanan ad + que + açıklayıcı cümlecik

İki ayrı cümleyi birleştirelim:

• Tenho uma amiga. A minha amiga trabalha no hospital. — “Bir arkadaşım var. Arkadaşım hastanede çalışıyor.”
• Tenho uma amiga que trabalha no hospital. — “Hastanede çalışan bir arkadaşım var.”

İkinci cümlede aynı kişiyi yeniden söylemeye gerek kalmaz. Que, arkadaş hakkında bilgi ekler. Türkçe karşılıkta “hastanede çalışan” bölümü “arkadaş”tan önce gelir; Portekizcede ise uma amiga bölümünden sonra gelir.

Cümlecik uzasa da bu düzen değişmez: A amiga que trabalha no hospital perto da estação mora aqui. — “İstasyonun yakınındaki hastanede çalışan arkadaş burada oturuyor.” Okurken önce kişiyi bulup ardından ona eklenen bilgiyi takip edin.

2. Que hem kişiler hem şeyler için kullanılır

Que, ilgi cümleciğinde özne olabilir; yani eylemi yapanı gösterir. Nesne de olabilir; yani eylemin yöneldiği, görülen, okunan veya alınan şeyi gösterir.

Portekizce	Türkçe	Görevi
O homem que fala é o meu pai.	Konuşan adam benim babam.	Konuşan kişi adamdır; zamir özne görevindedir.
A mulher que chegou é médica.	Gelen kadın doktordur.	Gelen kişi kadındır; zamir özne görevindedir.
O livro que estou a ler é bom.	Okumakta olduğum kitap iyi.	Kitabı okuyan benim; zamir nesne görevindedir.
A pessoa que vi é a tua irmã.	Gördüğüm kişi senin kız kardeşin.	Kişiyi gören benim; zamir nesne görevindedir.

Son örnekte vi “gördüm” fiili, gören kişinin “ben” olduğunu zaten gösterir. Bu nedenle ayrıca eu “ben” demek zorunlu değildir. A pessoa que eu vi de doğrudur; anlamı “benim gördüğüm kişi”dir. Önemli olan, açıklanan kişiyi cümlecikte bir kez daha nesne olarak eklememektir.

Türkçede “gelen kişi” ile “gördüğüm kişi” farklı eklerle kurulur. Portekizcede ikisinde de que vardır. Kimin eylemi yaptığını anlamak için yalnızca zamire değil, fiile ve varsa açıkça belirtilmiş özneye bakın.

3. Zamir değişmez, fiil gerektiğinde değişir

Portekizcede adlar dilbilgisel olarak eril veya dişil olabilir; bu, adların o/a gibi farklı belirleyicilerle kullanılmasını etkileyen bir sınıflandırmadır. Que ve quem bu sınıflandırmaya veya sayıya göre değişmez.

Portekizce	Türkçe	Dikkat edilecek nokta
O estudante que veio	Gelen öğrenci	Tekil ad; tekil fiil.
Os estudantes que vieram	Gelen öğrenciler	Çoğul ad; çoğul fiil.
A estudante que veio	Gelen kız öğrenci	Ad dişil olsa da zamir aynı.
As estudantes que vieram	Gelen kız öğrenciler	Ad dişil ve çoğul olsa da zamir aynı.

Buradaki veio “geldi”, vieram “geldiler” anlamındadır. Que özneyse fiil, açıklanan adın sayısına uyar. Fakat que nesneyse fiili başka bir özne belirler: Os livros que comprei “Aldığım kitaplar” ifadesinde comprei “satın aldım” biçimindedir. Kitapların çoğul olması, satın alan kişinin “ben” olduğunu değiştirmez.

4. Bir kişiyle ilişki kurarken edat + quem

Daha önce belirtilmiş bir kişiyle “konuşmak”, “güvenmek”, “birlikte çalışmak” gibi ilişkileri anlatırken çoğu kez edat + quem kullanılır. Edat seçimini Türkçe çevirinin eki değil, Portekizce fiilin veya ifadenin istediği yapı belirler.

• Falei com a pessoa. — “O kişiyle konuştum.”
• A pessoa com quem falei — “Konuştuğum kişi.”

Burada falar com “biriyle konuşmak” demektir. Kişiyi açıklayan cümleciğe geçince com, quem sözcüğünün önüne gelir. Türkçede ayrıca “ile” demesek bile “konuştuğum kişi” bu ilişkiyi taşır; Portekizcede edatı korumak gerekir.

Portekizce	Türkçe	Temel ilişki
A colega com quem trabalho	Birlikte çalıştığım iş arkadaşım	Biriyle çalışmak.
A pessoa de quem falei	Sözünü ettiğim kişi	Birinden söz etmek.
O amigo em quem confio	Güvendiğim arkadaş	Birine güvenmek.
A professora a quem escrevi	Yazdığım öğretmen	Birine yazmak.
A pessoa para quem comprei o presente	Hediyeyi aldığım kişi	Birisi için almak.

Quem yalnızca kişilere veya kişi olarak düşünülen varlıklara gönderme yapar; sıradan bir eşya için kullanmayın. Buna karşılık que de edat alabilir: O assunto de que falámos “Konuştuğumuz konu”. Nesneler için edatlı yapı gerektiğinde edat + que önemli bir seçenektir.

Başlangıç için şu karar sırası işinizi kolaylaştırır: Önce açıklanan adı bulun. Sonra cümlecikteki fiilin bir edat isteyip istemediğini kontrol edin. Edat yoksa kişiler ve şeyler için que kullanın; edat varsa ve bir kişiyi açıklıyorsanız edat + quem güvenilir bir seçimdir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümleler insan tarif etme, alışveriş, iş ve yolculuk gibi günlük durumları gösterir. Özellikle Türkçe çevirilerdeki açıklayıcı bölümün Portekizcede nerede durduğuna dikkat edin.

Portekizce	Türkçe	Açıklama
O homem que fala é o meu pai.	Konuşan adam benim babam.	Kişi için que.
O livro que estou a ler é bom.	Okumakta olduğum kitap iyi.	Okunan şey için que.
A pessoa com quem falei trabalha aqui.	Konuştuğum kişi burada çalışıyor.	Konuşulan kişi; com korunur.
Os estudantes que vieram ficaram até ao fim.	Gelen öğrenciler sonuna kadar kaldı.	Çoğul özneyle vieram.
A vizinha que mora no terceiro andar tem um cão.	Üçüncü katta oturan komşunun bir köpeği var.	Kişiyi tanımlayan bilgi adın ardından gelir.
Perdi o bilhete que comprei ontem.	Dün aldığım bileti kaybettim.	Bileti alan benim.
A chave que procuras está na mesa.	Aradığın anahtar masanın üzerinde.	Anahtarı arayan sensin.
O café que abriu na esquina fecha às oito.	Köşede açılan kafe saat sekizde kapanıyor.	Que bir işletmeyi de açıklayabilir.
A colega com quem partilho o escritório está de férias.	Aynı ofisi paylaştığım iş arkadaşım izinde.	Birliktelik ilişkisi com quem ile kurulur.
O amigo de quem te falei chega amanhã.	Sana sözünü ettiğim arkadaş yarın geliyor.	Falar de: birinden söz etmek.
A médica em quem confio mudou de clínica.	Güvendiğim doktor başka bir kliniğe geçti.	Confiar em: güvenmek.
A professora a quem enviei a mensagem respondeu.	Mesaj gönderdiğim öğretmen cevap verdi.	Mesajın alıcısı a quem ile belirtilir.
Este é o assunto de que falámos ontem.	Dün konuştuğumuz konu bu.	Şey veya konu için de que.
Não percebi o que disseste.	Söylediğini anlamadım.	O que, belirtilmemiş bir içeriğe gönderme yapar.

Kaynak örneklerden A pessoa com quem falei. “Konuştuğum kişi” ve Os estudantes que vieram. “Gelen öğrenciler” tek başına tam birer bildirme cümlesi değildir; tarif edilen kişiyi veya grubu adlandıran ifadelerdir. Tabloda bunlara trabalha aqui “burada çalışıyor” ve ficaram até ao fim “sonuna kadar kaldılar” eklenerek tam cümleler kurulmuştur.

Sık yapılan hatalar

1. Kişi görünce otomatik olarak quem seçmek

• Yanlış: O homem quem fala é o meu pai.
• Doğru: O homem que fala é o meu pai. — “Konuşan adam benim babam.”
• Neden? Açıkça belirtilmiş bir adı bu sıradan, edatsız yapıda açıklarken que kullanılır. Quem sözcüğünün kişiyle ilgili olması, bütün kişi cümleciklerinde kullanılabileceği anlamına gelmez.

2. Fiilin istediği edatı silmek

• Yanlış: A pessoa quem falei trabalha aqui.
• Doğru: A pessoa com quem falei trabalha aqui. — “Konuştuğum kişi burada çalışıyor.”
• Neden? Falar com alguém “biriyle konuşmak” yapısındaki com kaybolmaz. Zamirin önüne taşınır. Cümleyi kontrol etmek için önce Falei com essa pessoa “O kişiyle konuştum” gibi basit bir biçime geri dönün.

3. Nesneler için quem kullanmak

• Yanlış: O assunto de quem falámos é importante.
• Doğru: O assunto de que falámos é importante. — “Konuştuğumuz konu önemli.”
• Neden? Assunto bir konu, kişi değil. Edat bulunması tek başına quem seçmek için yeterli değildir; açıklanan şeyin kişi olup olmadığını da kontrol edin.

4. Çoğul özneyle tekil fiil kullanmak

• Yanlış: Os estudantes que veio são meus amigos.
• Doğru: Os estudantes que vieram são meus amigos. — “Gelen öğrenciler benim arkadaşlarım.”
• Neden? Gelenler öğrencilerdir. Que değişmez ama vir “gelmek” fiili çoğul biçimde olmalıdır. Türkçede “Öğrenciler geldi” diyebilmek, aynı tekil fiil seçimini Portekizceye aktarmak için gerekçe değildir.

5. Açıklanan nesneyi tekrar söylemek

• Standart yazı dilinde yanlış: O livro que li ele é interessante.
• Doğru: O livro que li é interessante. — “Okuduğum kitap ilginç.”
• Neden? Kitap, que ile zaten li “okudum” fiilinin nesnesi olarak bağlanmıştır. Yeniden ele “o” eklemeyin. Bazı konuşma çeşitlerinde tekrar eden zamirler duyulabilir; bunlar başlangıçta örnek alınacak standart yapı değildir.

6. Zamiri hiç kullanmamak

• Yanlış: O livro comprei ontem é bom.
• Doğru: O livro que comprei ontem é bom. — “Dün aldığım kitap iyi.”
• Neden? Portekizcede bu yapıda que atılmaz. Türkçedeki “aldığım” sözcüğünün ilişkiyi ekle kurması, Portekizcede bağlantısız iki bölümü yan yana koyabileceğiniz anlamına gelmez.

Kullanım notları

Portekiz ve Brezilya kullanımları

Que ve edat + quem, hem Portekiz hem Brezilya standart dilinde kullanılır. Örneklerdeki estou a ler “okuyorum” Portekiz'de yaygındır; Brezilya'da aynı düşünce çoğunlukla estou lendo ile söylenir: O livro que estou lendo é bom. — “Okumakta olduğum kitap iyi.” Bu değişiklik ilgi zamirinin kuralını etkilemez.

Özellikle Brezilya'nın günlük konuşma dilinde A pessoa que eu falei gibi, standart dilde gereken edatın söylenmediği yapılarla karşılaşabilirsiniz. Amaç “Konuştuğum kişi” demekse dikkatli yazıda A pessoa com quem falei kullanın. Bu tür konuşma örneklerini duyduğunuzda anlamaya çalışın; onları bütün durumlara uygulanabilecek bir kurala dönüştürmeyin.

Que sözcüğünün her kullanımı ilgi zamiri değildir

Que sözcüğünü gördüğünüzde her zaman bir adı açıkladığını varsaymayın; neyi bağladığına bakın:

• Sei que a Ana chegou. — “Ana'nın geldiğini biliyorum.”
• A Ana, que chegou ontem, está cansada. — “Dün gelen Ana yorgun.”

İlk cümlede que, bilinen bilgiyi başlatan bir bağlaçtır, yani cümleleri veya bölümleri bağlayan sözcüktür; açıklanan bir ada dönmez. İkinci cümlede que, Ana hakkında bilgi veren ilgi zamiridir. Sözlükte tek bir Türkçe karşılık bulmaya çalışmak yerine cümledeki göreve bakmak daha yararlıdır.

Temelin ötesi: daha ileri kullanımlar

Bu bölümdeki ayrıntıları A2 düzeyinde hemen üretmek zorunda değilsiniz. Yine de okurken veya dinlerken karşılaşacağınız yapıları tanımak için yararlıdır.

Virgül anlamı değiştirebilir

Sınırlayıcı ilgi cümleciği, hangi kişi veya şeyin kastedildiğini seçer; normalde virgülle ayrılmaz. Açıklayıcı ilgi cümleciği ise zaten belirli olan kişi veya gruba ek bilgi verir; yazıda virgülle ayrılır.

• Os alunos que estudaram passaram no exame. — “Çalışan öğrenciler sınavı geçti.”
• Os alunos, que estudaram, passaram no exame. — “Öğrenciler sınavı geçti; hepsi çalışmıştı.”

İlk cümle yalnızca çalışan öğrencilerden söz eder; diğerlerinin durumunu söylemez. İkinci cümlede bağlamdaki öğrenci grubunun tamamına ek bilgi verilir. Türkçeye her zaman virgül virgül çevirerek aynı ayrımı aktarmak mümkün olmaz; bazen ikinci bir cümle kurmak daha açıktır.

Önünde açık bir ad olmadan quem

Temel bölümde quem sözcüğünü a pessoa com quem gibi, belirtilmiş bir kişiye bağladık. Quem, önünde ayrı bir ad bulunmadan da “kim … ise”, “... yapan kişi” anlamında kullanılabilir:

• Quem chega cedo escolhe o lugar. — “Erken gelen kişi yerini seçer.”
• Não conheço quem escreveu esta mensagem. — “Bu mesajı yazan kişiyi tanımıyorum.”

Buna serbest ilgi yapısı denir: açıklanan kişi, ayrı bir adla söylenmez; quem bütün kişiyi temsil eder. Bu kullanım, O homem quem fala örneğini doğru yapmaz. İki kalıp farklıdır: o homem que fala “konuşan adam”, quem fala “konuşan kişi”.

Soru sözcüğü olan quem de aynı biçimdedir: Quem telefonou? — “Kim aradı?” Birinde kimliği sorarsınız, diğerinde bir kişiyi eylemiyle tanımlarsınız.

O que: söylenen, yapılan veya düşünülen şey

Önceden belirli bir nesne adı verilmemişse o que, “... şey”, “... olan”, “... ne ise” anlamlarına gelebilir:

• Faz o que quiseres. — “Ne istersen yap.”
• O que disseste é importante. — “Söylediğin şey önemli.”

Buradaki o için ayrıca bir erkek kişi veya eril eşya aramayın; bütün bir içeriğe işaret eder. Que bir önceki cümlenin tamamına da bağlanabilir:

• O comboio atrasou-se, o que complicou a viagem. — “Tren gecikti; bu da yolculuğu zorlaştırdı.”

O que, burada yalnızca treni değil, trenin gecikmesini anlatır. Türkçedeki “bu da” karşılığı ilişkiyi daha doğal yansıtır.

Daha resmî seçenek: o qual

Dikkatli yazıda o qual, a qual, os quais, as quais biçimleriyle karşılaşabilirsiniz. Bunlar açıklanan adın eril/dişil ve tekil/çoğul oluşuna uyar; que ve quem ise değişmez. Özellikle uzun veya birden fazla edat içeren yapılarda bu seçenekler bağlantıyı belirginleştirebilir.

• A colega com a qual trabalho está de férias. — “Birlikte çalıştığım iş arkadaşım izinde.”
• O projeto sobre o qual falámos foi aprovado. — “Hakkında konuştuğumuz proje onaylandı.”

İlk cümlenin günlük ve daha kısa biçimi A colega com quem trabalho está de férias olur. İkinci cümledeki sobre o qual “hakkında” ilişkisini açıkça gösterir. O qual ailesini her que yerine otomatik koymayın; özellikle edatsız, kişiyi seçen kısa cümleciklerde que doğal temel seçenektir.

Fiilin biçimi kesinlik ve beklentiyle ilişkili olabilir

İleri düzeyde ilgi cümlecikleri dilek kipiyle de kurulabilir; burada terim, gerçekleşmiş bir olayı bildirmekten çok istek, olasılık veya aranan bir özelliği anlatan fiil biçimlerini kapsar.

• Conheço uma pessoa que fala português. — “Portekizce konuşan birini tanıyorum.”
• Procuro uma pessoa que fale português. — “Portekizce konuşan birini arıyorum.”

İlkinde tanınan bir kişiden söz edilir. İkincisinde ise henüz belirlenmemiş, bu özelliği taşıması istenen bir kişi aranır. Que değişmez; değişen fiilin fala/fale biçimidir. Bu karşıtlığı şimdilik tanımak yeterlidir. Her “aramak” cümlesinde aynı kipi seçmek gerekmez; kişinin belirli olup olmaması ve konuşanın neyi kastettiği önemlidir.

Çalışma önerileri

1. İki kısa cümleyi birleştirin. Önce Tenho um vizinho. Ele trabalha à noite. — “Bir komşum var. O gece çalışıyor.” yazın. Sonra Tenho um vizinho que trabalha à noite. — “Gece çalışan bir komşum var.” biçimine dönüştürün. Aynısını bir eşyayla deneyin: Comprei um livro. O livro é interessante. → Comprei um livro que é interessante. — “İlginç bir kitap aldım.” Böylece hem insan hem eşya için que kullanımına alışırsınız.

2. Edatları fiillerle birlikte not edin. Defterinizde yalnızca “konuşmak” değil, falar com alguém “biriyle konuşmak”, falar de alguém “birinden söz etmek”, confiar em alguém “birine güvenmek” yazsın. Ardından bunları a pessoa com quem, a pessoa de quem, a pessoa em quem kalıplarına dönüştürün. Türkçe çeviride görünmeyen bir edatı böylece unutmazsınız.

3. Boşluk doldururken nedeninizi söyleyin. A mulher ___ chegou é minha tia. — “Gelen kadın benim teyzem.”; O colega com ___ almoço trabalha aqui. — “Birlikte öğle yemeği yediğim iş arkadaşım burada çalışıyor.”; O assunto de ___ falámos é complicado. — “Konuştuğumuz konu karmaşık.” Doğru seçimler sırasıyla que, quem, que. İlkinde edatsız bir kişi cümleciği, ikincide kişiyle birliktelik, üçüncüde ise kişi olmayan bir konu var. Cevabı yalnızca sezgiyle değil, bu ilişkileri göstererek kontrol edin.

İlgili konular

• Ön hazırlık: Özne zamirleri — Eylemi kimin yaptığını ve öznenin ne zaman açıkça söylendiğini anlamaya yardımcı olur.
• Sonraki adım: Onde ve cujo ile ilgi yapıları — Yer bildiren ve sahiplik ilişkisi kuran açıklamaları öğrenerek bu yapıları genişletebilirsiniz.