Portekizcede ilgi zamirleri: onde, cujo ve o qual

Kısaca

Onde, bir yerden söz ederken “orada” ilişkisini kurar: A cidade onde moro — “Yaşadığım şehir”. Cujo, cuja, cujos, cujas, sahiplik ilişkisi kurar ve sahibine değil, ardından gelen ada göre biçim değiştirir: O homem cuja casa visitei — “Evini ziyaret ettiğim adam”. O qual, a qual, os quais, as quais ise özellikle edatlı yapılarda kullanılır: A razão pela qual vim — “Gelmemin nedeni”; zaman anlatırken genellikle em que seçilir, onde değil.

Genel bakış

Türkçede “yaşadığım şehir”, “evini ziyaret ettiğim adam” veya “birlikte çalıştığım kişi” derken açıklamayı adın önüne koyarız. Portekizcede sıralama çoğunlukla tersidir: önce açıklanan ad, ardından onu tanıtan bölüm gelir. Bu bölüme ilgi cümleciği denir; yani bir kişinin, yerin veya şeyin hangisi olduğunu açıklayan küçük cümle. İlgi zamiri de bu açıklamayı önceki ada bağlayan sözcüktür. Onde geleneksel olarak bu grupta öğretilir; yer belirttiği için ilgi zarfı olarak da adlandırılır.

A2 düzeyindeki que ve quem yapıları bu bağlantının temelini oluşturur. B1 düzeyinde artık yalnızca “aldığım kitap” gibi örnekleri değil, “çalıştığım bina”, “yazısını okuduğum araştırmacı” ve “başvuruyu yaptığım kurum” gibi daha belirgin ilişkileri de anlatabilirsiniz. Bu yazının temel ayrımı şudur: yer, sahiplik ve fiilin istediği edat aynı şey değildir; her biri farklı bir yapı gerektirebilir.

Türkçe konuşan biri için iki nokta özellikle önemlidir. Birincisi, Türkçedeki “-de, -den, -e” gibi eklerin yaptığı iş Portekizcede çoğu zaman ayrı sözcüklerle yapılır. İkincisi, Türkçede adların dilbilgisel cinsiyeti yoktur; Portekizcede ise adlar eril veya dişil gruba ayrılır. Bu ayrım cujo ve o qual biçimlerini doğrudan etkiler, ancak ikisi aynı ada göre uyum göstermez.

Yapı nasıl kurulur?

1. Onde: bir yerde gerçekleşen eylem

Onde, önceki sözcük bir yer gösteriyorsa ve açıklama “orada” anlamını taşıyorsa kullanılır:

• Moro nesta cidade. — Bu şehirde yaşıyorum.
• A cidade onde moro é tranquila. — Yaşadığım şehir sakindir.

İkinci cümlede onde, “bu şehirde” bilgisini tekrar etmek yerine şehri açıklayan bölümü başlatır. Onde değişmez; yerin eril, dişil, tekil veya çoğul olması biçimini etkilemez.

Bir ad ya da isim, kişi, yer, nesne veya kavramı adlandıran sözcüktür. Yer bildiren adlarda onde, çoğu zaman em que ile aynı işi yapar. Em bir edattır; yani sözcükler arasındaki yer, yön veya başka bir ilişkiyi gösteren kısa sözcüktür.

• A casa onde vivo é pequena. — Yaşadığım ev küçüktür.
• A casa em que vivo é pequena. — Yaşadığım ev küçüktür.
• A casa na qual vivo é pequena. — Yaşadığım ev küçüktür.

Üçü de doğru olsa da sonuncusu genellikle daha resmîdir. Na qual, em + a qual birleşimidir. Bu birleşimleri aşağıda ayrıca göreceğiz.

Bir adın yer adı olması, her durumda onde kullanabileceğiniz anlamına gelmez. Eylemin o yerle kurduğu ilişkiye bakmak gerekir:

• A cidade que visitei fica no norte. — Ziyaret ettiğim şehir kuzeydedir.
• A cidade onde fiquei fica no norte. — Kaldığım şehir kuzeydedir.

İlk örnekte şehri ziyaret ediyorsunuz; şehir, eylemin doğrudan etkilediği şeydir. Buna doğrudan nesne denir: “Neyi ziyaret ettim?” sorusunun cevabı. İkinci örnekte ise şehir, kaldığınız yerdir; “Nerede kaldım?” sorusuna cevap verir.

2. Onde, aonde ve de onde: bulunma, yönelme, çıkış

Temel ayrım yalnızca “hareket var mı?” sorusu değildir. Fiilin kurduğu ilişkinin ve istediği edatın ne olduğu önemlidir. Andar “yürümek” hareket içerir, ama bir parkın içinde yürümekten söz ediyorsanız yine onde uygundur.

Portekizce	Türkçe	Seçimin nedeni
O parque onde caminho fica perto de casa.	Yürüdüğüm park eve yakındır.	Eylem parkın içinde gerçekleşir.
A cidade aonde vou fica longe.	Gideceğim şehir uzaktadır.	Hedefe yönelme; temel yapı ir a olur.
A cidade para onde vou fica longe.	Gideceğim şehir uzaktadır.	Yönelme ilişkisi para ile kurulmuştur.
A cidade de onde venho fica no sul.	Geldiğim şehir güneydedir.	Çıkış veya köken; temel yapı vir de olur.
A rua por onde passamos estava vazia.	Geçtiğimiz sokak boştu.	İzlenen yol; temel yapı passar por olur.

Standart yazıda aonde, a + onde anlamındadır ve a ile kurulan yönelme ilişkisini gösterir. Para onde, de onde ve por onde ise kendi edatlarını korur. Günlük konuşmada onde ile aonde arasındaki ayrım her zaman uygulanmayabilir; dikkatli yazıda bu farkı korumak güvenli bir seçimdir.

3. Zaman ve soyut kavramlarda em que

Türkçede “geldiğim gün” ve “yaşadığım şehir” benzer biçimde kurulsa da Portekizcede gün bir yer değildir:

• O dia em que cheguei. — Geldiğim gün.
• A cidade onde moro. — Yaşadığım şehir.

Dia “gün”, momento “an” ve época “dönem” gibi zaman ifadelerinde em que kullanmak iyi bir temel kuraldır. Soyut bir situação “durum” için de standart dilde genellikle em que daha uygundur:

• Foi uma situação em que ninguém sabia o que fazer. — Kimsenin ne yapacağını bilmediği bir durumdu.

Onde sözcüğünü konuşmada soyut anlamlarda duyabilirsiniz. Bunu bütün adlara uygulanabilen bir bağlantı sözcüğü gibi kullanmayın. “O konuda”, “o nedenle” veya “o sırada” anlamları için gereken yapı farklı olabilir.

4. Cujo: sahiplik ve bağlantı

Cujo ailesi, önceki ad ile ardından gelen ad arasında sahiplik veya yakın bir bağlantı kurar. Türkçedeki “kitabı”, “evi”, “adı” gibi sahiplik bildiren eklerin yerine, Portekizcede bu bağlantı sözcüğü gelir:

• O homem tem uma casa. Visitei a casa dele. — Adamın bir evi var. Onun evini ziyaret ettim.
• O homem cuja casa visitei é meu vizinho. — Evini ziyaret ettiğim adam komşumdur.

Burada önceki ad homem “adam”, bağlantılı ad ise casa “ev”dir. Cuja, casa dişil tekil olduğu için seçilir; adamın erkek olması bu seçimi değiştirmez. Uyum, bir sözcüğün başka bir sözcüğün cinsiyetine ve tekil-çoğul durumuna göre biçim değiştirmesidir.

Portekizce ad öbeği	Türkçe	Uyumun dayanağı
a autora cujo livro li	kitabını okuduğum kadın yazar	Livro eril tekildir.
o autor cuja obra li	eserini okuduğum erkek yazar	Obra dişil tekildir.
a autora cujos livros li	kitaplarını okuduğum kadın yazar	Livros eril çoğuldur.
o autor cujas obras li	eserlerini okuduğum erkek yazar	Obras dişil çoğuldur.

Cujo doğrudan bir ad grubunun önüne gelir. Ardından bir tanımlık, yani o, a, os, as gibi adın önünde kullanılan belirleme sözcüğü eklenmez. Doğru yapı cuja casa olur, cuja a casa değil. Ancak adın önünde onu niteleyen bir sözcük bulunabilir:

• A escritora cujo novo livro comprei estará aqui amanhã. — Yeni kitabını aldığım kadın yazar yarın burada olacak.

Sahiplik ilişkisini ayrıca dele “onun” veya dela “onun” ile tekrarlamaya gerek yoktur. Cujo zaten bu bağlantıyı kurar.

5. O qual: önceki ada göre uyum

O qual, a qual, os quais, as quais, önceki ada bağlanır ve o adın cinsiyetine ve sayısına göre değişir. Bu, cujo ailesinden farklıdır.

Portekizce	Türkçe	Önceki ad
o assunto sobre o qual falámos	konuştuğumuz konu	Assunto eril tekildir.
a proposta sobre a qual falámos	konuştuğumuz öneri	Proposta dişil tekildir.
os assuntos sobre os quais falámos	konuştuğumuz konular	Assuntos eril çoğuldur.
as propostas sobre as quais falámos	konuştuğumuz öneriler	Propostas dişil çoğuldur.

Bu aile özellikle edatlardan sonra yararlıdır. Önce küçük cümledeki normal yapıyı belirleyin, sonra edatı bağlantı sözcüğünün önüne taşıyın:

• Concordo com a proposta. — Öneriye katılıyorum.
• A proposta com a qual concordo é simples. — Katıldığım öneri basittir.

Türkçede “öneriye” sözcüğündeki “-ye” eki, Portekizcede mutlaka a kullanacağınız anlamına gelmez. Buradaki fiil concordar com yapısını ister. Edatı Türkçe çeviriden değil, Portekizce fiilden öğrenmek gerekir.

Bazı edatlar o qual ailesinin başındaki tanımlıkla birleşir:

Edat	o qual	a qual	os quais	as quais
em	no qual	na qual	nos quais	nas quais
de	do qual	da qual	dos quais	das quais
a	ao qual	à qual	aos quais	às quais
por	pelo qual	pela qual	pelos quais	pelas quais

Örneğin pela qual, por + a qual birleşimidir:

• A razão pela qual vim. — Gelmemin nedeni.
• O motivo pelo qual saí. — Ayrılmamın nedeni.

À qual ve às quais biçimlerindeki işareti koruyun: bu işaret, edat olan a ile tanımlık olan a/as birleşimini gösterir. Com ve sobre gibi edatlar ise ayrı kalır: com a qual, sobre os quais.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde yalnızca bağlantı sözcüğünü değil, onun iki tarafındaki adları ve fiili de birlikte okuyun. Böylece “yer mi, sahiplik mi, başka bir ilişki mi?” sorusuna daha kolay cevap verebilirsiniz.

Portekizce	Türkçe	Açıklama
A cidade onde moro tem bons transportes públicos.	Yaşadığım şehrin toplu taşıma sistemi iyidir.	Yaşama eyleminin gerçekleştiği yer.
Esta é a sala onde teremos a reunião.	Toplantıyı yapacağımız salon burası.	Yer ilişkisi.
O dia em que cheguei foi muito quente.	Geldiğim gün hava çok sıcaktı.	Zaman için em que.
A estação de onde partimos estava cheia.	Yola çıktığımız istasyon kalabalıktı.	Başlangıç noktası için de onde.
A vila para onde vamos fica junto ao mar.	Gideceğimiz kasaba deniz kenarındadır.	Hedef için para onde.
O homem cuja casa visitei é arquiteto.	Evini ziyaret ettiğim adam mimardır.	Cuja, casa ile uyumludur.
A médica cujo filho estuda comigo trabalha neste hospital.	Oğlu benimle okuyan kadın doktor bu hastanede çalışıyor.	Cujo, filho ile uyumludur.
Conheci uma escritora cujos livros foram traduzidos para turco.	Kitapları Türkçeye çevrilmiş bir kadın yazarla tanıştım.	Livros eril çoğuldur.
A empresa cujas oficinas visitámos fabrica bicicletas.	Atölyelerini gezdiğimiz şirket bisiklet üretiyor.	Oficinas dişil çoğuldur.
A razão pela qual vim é pessoal.	Gelmemin nedeni kişiseldir.	Neden ilişkisi için por.
O documento ao qual me refiro está na pasta.	Sözünü ettiğim belge klasördedir.	Referir-se a yapısındaki a korunur.
A pessoa com a qual trabalho fala português.	Birlikte çalıştığım kişi Portekizce konuşuyor.	Com a qual yerine com quem de kullanılabilir.

Sık yapılan hatalar

1. Zamanı onde ile bağlamak

• Yanlış: O dia onde cheguei foi especial.
• Doğru: O dia em que cheguei foi especial. — Geldiğim gün özeldi.
• Neden? Gün bir yer değildir. Türkçede benzer eklerle anlatılan zaman ve yer ilişkileri Portekizcede farklı bağlantılar gerektirebilir.

2. Yer adının önünde her zaman onde kullanmak

• Yanlış: A cidade onde visitei é bonita.
• Doğru: A cidade que visitei é bonita. — Ziyaret ettiğim şehir güzeldir.
• Neden? Visitar fiilinde şehir, ziyaret edilen şeydir; “orada” anlamı taşımaz. A cidade onde visitei um museu ise “Bir müzeyi ziyaret ettiğim şehir” demektir ve farklı bir yapıdır.

3. Cujo biçimini sahibine göre seçmek

• Yanlış: O homem cujo casa visitei é simpático.
• Doğru: O homem cuja casa visitei é simpático. — Evini ziyaret ettiğim adam sempatiktir.
• Neden? Uyum homem ile değil, casa ile kurulur. Türkçede bulunmayan bu cinsiyet ayrımını özellikle kontrol edin.

4. Cujo sonrasında tanımlık eklemek

• Yanlış: A autora cujo o livro li vive aqui.
• Doğru: A autora cujo livro li vive aqui. — Kitabını okuduğum kadın yazar burada yaşıyor.
• Neden? Cujo ile ardından gelen adın arasına o/a/os/as eklenmez. “Onun kitabı” yapısının bütün parçalarını bu yeni yapıya taşımayın.

5. Fiilin istediği edatı düşürmek

• Yanlış: A proposta a qual concordo é boa.
• Doğru: A proposta com a qual concordo é boa. — Katıldığım öneri iyidir.
• Neden? Fiil concordar com biçiminde öğrenilmelidir. Daha kısa bir doğru seçenek de A proposta com que concordo olur.

6. O qual biçimini yanlış ada göre seçmek

• Yanlış: As propostas sobre o qual falámos são interessantes.
• Doğru: As propostas sobre as quais falámos são interessantes. — Konuştuğumuz öneriler ilginçtir.
• Neden? O qual ailesi önceki ada göre değişir. Propostas dişil çoğuldur; bu nedenle as quais gerekir.

Kullanım notları

Konuşma ve yazı arasında seçim

Onde, gerçek yer ilişkilerinde hem konuşmada hem yazıda çok olağandır. Cujo ise doğru ve yararlı olmakla birlikte daha çok dikkatli yazıda, haberlerde, biyografilerde ve resmî açıklamalarda görülür. Günlük konuşmada cümleyi ikiye bölmek çoğu zaman daha doğal gelir:

• Conheci uma autora cujo livro adorei. — Kitabına bayıldığım bir kadın yazarla tanıştım.
• Conheci uma autora. Adorei o livro dela. — Bir kadın yazarla tanıştım. Kitabına bayıldım.

İkinci seçenek daha az dilbilgisi gerektirir; birinci seçenek ise bilgiyi tek cümlede düzenler. Cujo kullanmak zorunlu değildir, ancak anlamını tanımak okuma becerisi için önemlidir.

O qual ailesi de çoğu bağlamda que veya kişi için quem kadar konuşma diline yakın değildir. Yine de her o qual kullanımını gereksiz bir süs saymayın: bazı edatlı yapılarda açıklığı artırır. A pessoa com quem trabalho — “Birlikte çalıştığım kişi” günlük kullanımda genellikle com a qual yapısından daha hafiftir.

Portekiz ve Brezilya kullanımı

Temel uyum kuralları her iki kullanımda da aynıdır. Özellikle Brezilya'nın gündelik konuşma dilinde, standart yazıda beklenen edatın düşürüldüğü que yapıları duyulabilir. Öğrenirken edatı koruyan biçimleri üretmek, hem resmî yazıda hem farklı bölgelerden kişilerle iletişimde daha güvenlidir.

Bazı örneklerdeki falámos — “konuştuk” ve visitámos — “ziyaret ettik” yazımları Portekiz kullanımını yansıtır; Brezilya'da aynı geçmiş zaman biçimleri falamos ve visitamos olarak yazılır. Bu yazım farkı, ilgi sözcüklerinin seçimini veya uyumunu değiştirmez.

Temelin ötesi: daha ileri kullanımlar

1. Cujo öncesinde de edat bulunabilir

Sahiplikle bağlanan ad, fiilin istediği bir edatla kullanılıyorsa edat cujo önüne gelir:

• Confio no trabalho desta médica. — Bu kadın doktorun çalışmalarına güveniyorum.
• Esta é a médica em cujo trabalho confio. — Çalışmalarına güvendiğim kadın doktor bu.

Confiar em “güvenmek” yapısındaki em korunur. İlk cümlede no kullanılması, ikinci cümlede em cujo yerine no cujo yazılacağı anlamına gelmez: cujo önünde tanımlık bulunmaz.

• O escritor de cujas ideias discordo estará no debate. — Fikirlerine katılmadığım erkek yazar tartışmada olacak.

Burada discordar de “katılmamak” yapısındaki de, cujas önüne gelir. Cujas yine ideias “fikirler” ile uyumludur. Başta zor görünse de iki kontrol yeterlidir: önce fiilin edatını, sonra sahiplikle bağlanan adın biçimini belirleyin.

2. Cujo yalnızca kişisel mülkiyet anlatmaz

Bağlantının mutlaka “bir kişinin sahip olduğu eşya” olması gerekmez. Bir kurumun adı, bir kitabın konusu veya bir binanın cephesi de bu yapıyla bağlanabilir:

• O edifício cuja fachada foi restaurada reabriu ontem. — Cephesi restore edilen bina dün yeniden açıldı.
• Li um livro cujo tema é a migração. — Konusu göç olan bir kitap okudum.

Burada sahip olan taraf bir insan değildir. Temel mantık yine “bir şeyin başka bir şeyle ilişkisi”dir; cujo biçimi fachada veya tema gibi ardından gelen ada göre seçilir.

3. Uzun edat gruplarıyla o qual

O qual ailesi, durante “boyunca”, perante “karşısında” gibi edatlar ve a partir de “-den itibaren” gibi çok sözcüklü edat gruplarından sonra da kullanışlıdır:

• Houve uma reunião durante a qual discutimos o orçamento. — Bütçeyi tartıştığımız bir toplantı yapıldı.
• Esta é a data a partir da qual o contrato entra em vigor. — Sözleşmenin yürürlüğe girdiği tarih budur.

İkinci örnekte bütün grup korunur: a partir de + a qual → a partir da qual. Edat grubunun yalnızca son sözcüğünü değil, tamamını öğrenmek daha kolaydır.

4. Que ile o qual her yerde aynı biçimde kullanılmaz

Edatlı yapılarda que çoğu zaman mümkündür: a casa em que vivo — “yaşadığım ev”, a proposta com que concordo — “katıldığım öneri”. Ancak o qual, edatsız bir tanımlayıcı cümlede her que yerine serbestçe kullanılan bir seçenek değildir. “Aldığım kitap” için temel ve doğal kalıp o livro que comprei olur.

Açıklayıcı ilgi cümleciği, hangi kişi veya şeyden söz ettiğinizi seçmek yerine zaten belirli olan kişi veya şeye ek bilgi verir. Böyle bir bölüm virgüllerle ayrılır:

• A minha irmã, a qual vive em Coimbra, vem amanhã. — Coimbra'da yaşayan kız kardeşim yarın geliyor.

Bu örnekte a qual mümkündür, ancak que çoğu durumda daha doğal ve hafiftir. Virgüller yalnızca duraklama işareti değildir; ek bilginin cümlenin temel seçici parçası olmadığını gösterir.

5. Belirsizliği azaltmak

Que biçim değiştirmez. O qual ailesinin cinsiyet ve sayı bilgisi, yakınında birkaç ad bulunan uzun cümlelerde hangi adın açıklandığını göstermeye yardımcı olabilir. Ancak adlar aynı cinsiyet ve sayıdaysa bu yardım sınırlıdır. Gerçek bir belirsizlik varsa bağlantı sözcüğünü değiştirmek yerine cümleyi bölmek veya açıklanan adı tekrar etmek daha iyi olabilir.

Benzer şekilde, cujo içinde iki farklı adı takip etmeniz gerekir: önceki ad bağlantının sahibini, sonraki ad ise biçimsel uyumu belirler. Uzun cümleleri okurken bu iki adı işaretlemek, anlamı çözmenin en güvenilir yollarından biridir.

Çalışma önerileri

1. Türkçe bir ad grubunu açın, sonra yeniden birleştirin. “Yaşadığım şehir” için önce Moro nesta cidade — “Bu şehirde yaşıyorum” cümlesini kurun; ardından a cidade onde moro biçimine geçin. “Ziyaret ettiğim şehir” için Visitei esta cidade — “Bu şehri ziyaret ettim” yazın ve bu kez que seçin. Böylece aynı yer adında neden farklı bağlantılar gerektiğini görürsünüz.

2. Cujo uyumunu dört küçük değişiklikle çalışın. A autora cujo livro li — “Kitabını okuduğum kadın yazar” grubunda yalnızca livro sözcüğünü obra, livros, obras ile değiştirin: eserini, kitaplarını, eserlerini. Sırasıyla cuja, cujos, cujas gerekir. Sonra sahibini değiştirip bağlantı sözcüğünün neden aynı kaldığını kontrol edin.

3. Edatı fiille birlikte kaydedin. Deftere concordar com “katılmak”, referir-se a “sözünü etmek” ve confiar em “güvenmek” yazın. Her biriyle bir ilgi cümlesi kurun. Son kontrolde üç soru sorun: Önceki ad hangisi? Fiil hangi edatı istiyor? Uyum önceki ada mı, cujo sonrasındaki ada mı bağlı?

İlgili konular

• Önce öğrenin: Portekizcede ilgi zamirleri: que ve quem — Adın ardından açıklama kurmayı ve kişiyle ilgili bağlantıları anlamak, onde, cujo ve o qual yapılarını öğrenmeyi kolaylaştırır.