Portekizcede koşul kipi (Condicional)

Kısaca

Portekizcede condicional, gostaria “isterdim”, poderia “yapabilirdim” ve faria “yapardım” gibi biçimlerle nazik istek, varsayım veya geçmişte söylenmiş bir geleceği anlatır. Düzenli fiillerde mastara, yani fiilin sözlük biçimine, -ia, -ias, -ia, -íamos, -íeis, -iam eklenir: viajar → viajaria “seyahat ederdim”. Adında “koşul” bulunsa da bu biçimi kullanmak için cümlede mutlaka “eğer” anlamındaki se bulunması gerekmez.

Genel bakış

Türkçede “Bir kahve isterdim”, “Vaktim olsa seyahat ederdim” ve “Geleceğini söyledi” cümleleri farklı yapılarla kurulur. Portekizcede bu üç anlam alanında da condicional karşınıza çıkabilir. Bu nedenle onu yalnızca Türkçenin “-se/-sa” ekiyle eşleştirmek yanıltıcıdır. Gostaria de um café cümlesi bir şart ileri sürmez; kahve istemenin nazik bir yoludur.

B1 düzeyinde öğrenilen temel nokta, eylemi kesin bir gerçek olarak sunmak yerine bir ihtimale, dileğe veya başka bir kişinin geçmişteki beklentisine bağlamaktır. Burada “kip” derken konuşanın eylemi nasıl sunduğunu kastediyoruz: gerçekten gerçekleşen bir olay mı, düşünülen bir ihtimal mi? Portekizcede bu biçim condicional adıyla anılır; Brezilya'daki dilbilgisi kaynaklarında futuro do pretérito, yani “geçmişe göre gelecek” adı da yaygındır. Bunlar bu yazıda ele alınan aynı çekimin adlarıdır.

İlk aşamada üç kalıbı tanımak yeterlidir: nazik istek için gostaria, yardım istemek için poderia ve bir varsayımın sonucu için faria. Sonrasında diğer fiilleri aynı eklerle çekebilir, geçmişte verilmiş sözleri aktarabilir ve konuşma dilindeki alternatifleri ayırt edebilirsiniz. İleri kullanım bölümünde geçmişe yönelik varsayımlar, haber dilindeki belirsizlik ve zamirlerin yeri ayrıca ele alınacaktır.

Nasıl kurulur ve nasıl çalışır?

1. Düzenli fiillerde mastarı koruyun

Mastar, fiilin kişiye göre çekilmemiş sözlük biçimidir: falar “konuşmak”, comer “yemek”, partir “ayrılmak”. Condicional kurarken bu fiillerin sonundaki -ar, -er, -ir bölümünü kaldırmayın. Eki doğrudan bütün mastara ekleyin.

falar + ia → falaria: “konuşurdum / konuşurdu”

comer + íamos → comeríamos: “yerdik”

partir + iam → partiriam: “ayrılırlardı”

Aynı ek dizisi üç fiil grubunda da geçerlidir. Çekim, eylemi yapan kişiye göre değişir. Özne, cümlede eylemi yapan veya hakkında bir şey söylenen kişidir; aşağıdaki ilk sütun bu kişileri gösterir.

Kişi	Ek	falar — konuşmak	comer — yemek	partir — ayrılmak
Ben: eu	-ia	falaria	comeria	partiria
Sen: tu	-ias	falarias	comerias	partirias
O: ele/ela; siz/sen: você	-ia	falaria	comeria	partiria
Biz: nós	-íamos	falaríamos	comeríamos	partiríamos
Siz: vós	-íeis	falaríeis	comeríeis	partiríeis
Onlar: eles/elas; siz: vocês	-iam	falariam	comeriam	partiriam

Nós ve vós biçimlerindeki vurgu işaretlerini koruyun: falaríamos, falaríeis. Vós günlük dilde birçok yerde seyrektir; ancak metinlerde veya bazı bölgesel kullanımlarda karşılaşabileceğiniz için tam çekimde yer alır. Günlük çoğul hitapta çoğunlukla vocês ve -iam biçimi kullanılır.

Eu “ben” ile ele/ela “o” aynı fiil biçimini alır. Falaria tek başına hem “konuşurdum” hem “konuşurdu” olabilir. Türkçede kişi eki bu ayrımı genellikle açık eder; Portekizcede ise bağlamdan anlarsınız veya gerektiğinde kişi sözcüğünü eklersiniz. Eu falaria com ela “Ben onunla konuşurdum” demektir. Her cümlede eu kullanmak zorunda değilsiniz, fakat kimin kastedildiği belirsizse onu yazmak yararlıdır.

2. Üç önemli düzensiz gövde

Gövde, çekim ekinin bağlandığı bölümdür. Basit gelecek zamanda öğrendiğiniz üç düzensiz gövde burada da kullanılır: fazer → far-, dizer → dir-, trazer → trar-. Ekler değişmez; yalnızca eklendikleri bölüm kısalır.

Kişi	fazer — yapmak	dizer — söylemek	trazer — getirmek
Ben	faria	diria	traria
Sen	farias	dirias	trarias
O; você ile hitap edilen kişi	faria	diria	traria
Biz	faríamos	diríamos	traríamos
Siz: vós	faríeis	diríeis	traríeis
Onlar; siz: vocês	fariam	diriam	trariam

Bu üç fiili bir arada çalışmak işe yarar: “yapardım, söylerdim, getirirdim” → faria, diria, traria. Bunlardan türeyen fiiller de genellikle aynı kısalmayı korur: refazer → refaria “yeniden yapardım”.

Başka zamanlarda düzensiz olması, bir fiilin burada da düzensiz olacağı anlamına gelmez. Ser “olmak” → seria, ter “sahip olmak” → teria, ir “gitmek” → iria, vir “gelmek” → viria, poder “yapabilmek” → poderia ve querer “istemek” → quereria biçimlerinde mastar korunur. Özellikle iria “giderdim” ile viria “gelirdim” ayrımını karıştırmayın.

3. Nazik istek ve öneriler

Gostaria de + bir şey kalıbı, isteği yumuşatarak sunar. Türkçede duruma göre “isterdim”, “rica edecektim” veya “alabilir miyim?” diye çevrilebilir. Burada geçmişten söz etmiyorsunuz.

• Gostaria de um café. — Bir kahve rica edecektim.
• Gostaria de reservar uma mesa. — Bir masa ayırtmak isterdim.

Bir eylemi istediğinizde de de kalır: gostaria de + mastar. Kahve için de um café, masa ayırtmak için de reservar kullanılır. Queria um café de yaygın bir nazik istektir; ancak bu, aynı işlevde kullanılabilen başka bir fiil çekimidir.

Poderia + mastar, rica için çok kullanışlıdır: Poderia repetir? “Tekrar eder misiniz?” Fiilden sonra Türkçedeki “-mek” karşılığını taşıyan çekilmemiş biçim gelir; iki fiili de kişiye göre çekmeyin. Tu ile konuşuyorsanız poderias, você veya o senhor / a senhora ile hitap ediyorsanız poderia kullanılır. Son iki hitap biçimi erkek veya kadın muhataba daha saygılı bir sesleniş sağlar.

Önerilerde deveria sık görülür: Deverias descansar “Dinlensen iyi olur”. Condicional burada tavsiyeyi, doğrudan bir emirden daha yumuşak sunar. Yine de “Yapmalısın” tonuna yaklaşabildiğinden ilişki ve ses tonu önemlidir.

4. Varsayılan bir koşulun sonucu

Şartlı cümlede iki bölüm vardır: varsaydığınız durum ve o durumda ortaya çıkacak sonuç. Se “eğer” anlamına gelir. Gerçekleşmesi kesin olmayan veya mevcut duruma aykırı bir varsayımda sık kullanılan yapı şöyledir:

se + varsayım biçimi, sonuç bölümünde condicional

• Se tivesse tempo, viajaria. — Vaktim olsa seyahat ederdim.
• Se morássemos mais perto, visitaríamos os nossos amigos com mais frequência. — Daha yakında otursaydık arkadaşlarımızı daha sık ziyaret ederdik.

Tivesse “olsaydı / sahip olsaydım” ve morássemos “otursaydık” biçimleri imperfeito do conjuntivo denen çekimdendir. Bu terim, gerçek bir olayı bildirmek yerine varsayım veya dilek gibi durumları anlatan bir fiil biçimini ifade eder; Brezilya kaynaklarında conjuntivo yerine subjuntivo adı kullanılır. Bütün çekimini burada öğrenmek zorunda değilsiniz. İlk önemli ayrım, se bölümünde bu varsayım biçiminin, sonuç bölümünde condicionalin bulunmasıdır.

Türkçede de “Vaktim olsa, seyahat ederdim” deriz; iki bölüm aynı eki almaz. Benzer biçimde Portekizcede standart varsayım yapısı se teria değil, se tivesse kullanır. Ancak her se cümlesi varsayımsal değildir: gerçekleşmesi mümkün bir gelecek için Se tiver tempo, viajarei “Vaktim olursa seyahat edeceğim” denebilir. Tiver ayrı bir çekimdir; onu tivesse ile aynı anlamda düşünmeyin.

5. Geçmişte söylenmiş geleceği aktarmak

Dolaylı anlatım, bir kişinin sözünü olduğu gibi alıntılamak yerine kendi cümlenizin içinde aktarmaktır. Portekizcede geçmişteki bir sözden bakılan gelecek için condicional kullanılır.

• Doğrudan söz: Ele disse: «Virei amanhã.» — “Yarın geleceğim” dedi.
• Aktarılan söz: Ele disse que viria no dia seguinte. — Ertesi gün geleceğini söyledi.

Buradaki viria, “gelseydi” anlamına gelmez. Gelme eylemi, söyleme anına göre daha sonradır. Que iki bölümü birbirine bağlar. Ayrıca anlatım zamanı değiştiğinde amanhã “yarın” yerine no dia seguinte “ertesi gün” gerekebilir. Sözü aynı gün aktarıyorsanız zaman ifadesinin seçimi buna göre değişir.

Türkçede “geleceğini söyledi” derken “-ecekti” kullanmak zorunda değiliz. Bu yüzden Türkçe çevirideki eke değil, olayların sırasına bakın: önce söyledi, sonra gelmesi bekleniyordu. Condicional tek başına o kişinin sonunda gelip gelmediğini açıklamaz.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde aynı çekimin farklı görevlerini karşılaştırın. Türkçe karşılıklar, kelime sırasını taklit etmek yerine cümledeki niyeti gösterir.

Portekizce	Türkçe	Açıklama
Gostaria de um café.	Bir kahve rica edecektim.	Şart belirtmeden nazik bir sipariş verir.
Poderias ajudar-me?	Bana yardım edebilir misin?	Yakın birine tu ile yöneltilen yumuşak rica.
Poderia falar mais devagar, por favor?	Lütfen biraz daha yavaş konuşur musunuz?	Tekil, daha mesafeli hitapla rica.
Gostaríamos de ficar mais uma noite.	Bir gece daha kalmak isterdik.	İstek birden fazla kişi adına sunulur.
Eu não compraria esse carro.	Ben o arabayı almazdım.	Bir seçeneğe ilişkin görüş.
No teu lugar, falaria com a médica.	Senin yerinde olsam doktorla konuşurdum.	Koşul, “senin yerinde” ifadesiyle sezdirilir.
Se tivesse tempo, viajaria.	Vaktim olsa seyahat ederdim.	Varsayımın sonucu.
Se houvesse bilhetes, iríamos ao concerto.	Bilet olsa konsere giderdik.	Bilet bulunmasına bağlı bir plan.
Com mais espaço, teríamos uma mesa maior.	Daha fazla yerimiz olsa daha büyük bir masamız olurdu.	Koşul se olmadan belirtilir.
Deverias guardar uma cópia do documento.	Belgenin bir kopyasını saklasan iyi olur.	Tavsiye.
Disse que viria.	Geleceğini söyledi.	Geçmişte söylenen bir geleceği aktarır.
A Ana prometeu que traria pão.	Ana ekmek getireceğine söz verdi.	Düzensiz traria biçimi kullanılır.
O que farias com uma semana livre?	Bir haftan boş olsa ne yapardın?	Hayal edilen bir durum üzerine soru.
Seria possível mudar a data?	Tarihi değiştirmek mümkün olur mu?	Nazik bir çözüm arayışı.

No teu lugar “senin yerinde” ve com mais espaço “daha fazla yerle” gibi ifadeler, açık bir se cümlesinin görevini üstlenebilir. Dolayısıyla condicional gördüğünüzde eksik bir “eğer” aramayın; bazen koşul konuşmanın önceki kısmından anlaşılır.

Sık yapılan hatalar

1. Mastarın sonunu kaldırmak

• Yanlış: Eu falaria yerine Eu falia.
• Doğru: Eu falaria mais devagar. — Daha yavaş konuşurdum.
• Neden? Düzenli fiilde falar bütünüyle korunur. Başka çekimlerde uyguladığınız “-ar ekini kaldır” işlemi burada geçerli değildir.

2. Düzensiz fiili düzenli çekmek

• Yanlış: Eu fazeria isso amanhã.
• Doğru: Eu faria isso amanhã. — Ben bunu yarın yapardım.
• Neden? Fazer burada far- gövdesini alır. Aynı şekilde “söylerdim” için dizeria değil diria, “getirirdim” için trazeria değil traria kullanın.

3. Varsayımın iki bölümünde de condicional kullanmak

• Yanlış: Se teria dinheiro, compraria uma bicicleta.
• Doğru: Se tivesse dinheiro, compraria uma bicicleta. — Param olsa bisiklet alırdım.
• Neden? Bu tür varsayımsal şartlarda se bölümünün çekimi ile sonucun çekimi farklıdır. Türkçedeki “olsa / alırdım” ayrımı doğru yapıyı hatırlamanıza yardımcı olabilir.

4. Gostaria ile de sözcüğünü atlamak

• Yanlış: Gostaria reservar um quarto.
• Doğru: Gostaria de reservar um quarto. — Bir oda ayırtmak isterdim.
• Neden? Gostar fiili bu yapıda de ister. Türkçe çeviride bunun ayrı bir sözcük olarak görünmemesi, Portekizcede de kaldırılabileceği anlamına gelmez.

5. Hitap biçimiyle kişi ekini uyuşturmamak

• Yanlış: Vocês poderia esperar?
• Doğru: Vocês poderiam esperar? — Biraz bekleyebilir misiniz?
• Neden? Vocês çoğul çekim alır. Você poderia tek bir kişiye, vocês poderiam birden fazla kişiye yöneltilir. Türkçede “siz” hem saygılı tekil hem çoğul olabildiğinden bu ayrım kolayca gözden kaçabilir.

6. Geçmişten bakılan geleceği şimdiki zamana çevirmek

• Yanlış: Ontem ela prometeu que traz pão hoje.
• Doğru: Ontem ela prometeu que traria pão hoje. — Dün, bugün ekmek getireceğine söz verdi.
• Neden? Geçmişteki sözden daha sonra gerçekleşmesi beklenen eylemi aktarıyorsunuz. Burada traria, varsayımsal bir şarttan değil, geçmişe göre gelecekten söz eder.

Kullanım notları

Portekiz ve Brezilya'da aynı temel çekim, farklı tercihler

Condicional çekimi hem Portekiz'de hem Brezilya'da anlaşılır ve kullanılır. Buna karşılık günlük konuşmada, özellikle Portekiz Portekizcesinde, bazı görevlerde imperfeito denen çekim de sık duyulur. Imperfeito, geçmişte süren veya alışkanlık olan durumları anlatan biçimdir; bağlama göre nazik istek ve varsayım için de kullanılabilir.

• Podia ajudar-me? — Bana yardım edebilir misiniz?
• Se tivesse tempo, viajava mais. — Vaktim olsa daha çok seyahat ederdim.

Bu cümleler günlük kullanımda doğal olabilir. Podia ve viajava biçimlerini gördüğünüzde otomatik olarak “yanlış condicional” diye düşünmeyin. Ancak öğrenirken poderia ve viajaria biçimlerini kullanmak, zaman ile varsayım arasındaki farkı daha açık tutar. Özenli yazıda da bunlar iyi bir başlangıçtır. Brezilya'da da nazik isteklerde queria ve podia duyulur; farklı bölgeleri kesin sınırlarla ayırmak doğru olmaz.

Naziklik yalnızca fiil ekinden ibaret değildir

Poderia…? isteği yumuşatır, fakat hitap biçimi ve ses tonu da önemlidir. Por favor “lütfen” ve obrigado/obrigada “teşekkür ederim” gibi ifadeler konuşmayı tamamlar. Você her bölgede aynı derecede resmî değildir; Portekiz'de yabancı birine uygun hitap seçimi, yalnızca tu yerine você koymaktan daha incelikli olabilir. Gerektiğinde o senhor / a senhora veya kişi belirtmeden Poderia repetir, por favor? kullanılabilir.

Türkçedeki “isterdim” bazen gerçekleşmeyen geçmiş bir isteği çağrıştırır. Portekizcede bir kafede söylenen Gostaria de um café ise çoğunlukla şu anki sipariştir. Cümleyi hangi ortamda duyduğunuz, sözlükteki tek bir karşılıktan daha belirleyicidir.

Temelin ötesinde: ileri kullanımlar

Basit ve birleşik condicional ayrımı

Bu yazının ana konusu basit condicionaldir: faria “yapardım”, iria “giderdim”. Tamamlanmış bir eyleme, özellikle gerçekleşmemiş bir geçmişe dönmek için birleşik condicional kullanılır. Bu, yardımcı fiil ter fiilinin condicional biçimi ile geçmiş ortaçtan oluşur. Yardımcı fiil, başka bir fiille birlikte zaman veya anlam kuran fiildir; geçmiş ortaç, feito “yapılmış” veya viajado “seyahat etmiş” gibi, bu tür birleşik yapılarda kullanılan biçimdir.

• Se tivesse tempo amanhã, viajaria. — Yarın vaktim olsa seyahat ederdim.
• Se tivesse tido tempo, teria viajado. — Vaktim olmuş olsaydı seyahat etmiş olurdum.

İkinci cümlede hem koşul hem sonuç geçmişteki gerçekleşmemiş bir duruma döner. Sonuç bölümündeki teria viajado, sadece viajaria ile aynı değildir. Yalnızca takvimde “dün” sözcüğünü görmek yerine, konuşanın eylemi tamamlanmış bir geçmiş ihtimali olarak sunup sunmadığına bakın.

Haberlerde doğrulanmamış bilgi

Özellikle haber dilinde condicional, bir iddiayı kesin gerçek olarak üstlenmeden aktarmak için kullanılabilir. Bu kullanımda Türkçe karşılık “iddialara göre”, “belirtilene göre” gibi bir ifadeyle kurulabilir.

• Segundo a imprensa, o ministro estaria em Lisboa. — Basına göre bakanın Lizbon'da olduğu ileri sürülüyor.
• A empresa teria recebido apoio financeiro. — Şirketin mali destek aldığı ileri sürülüyor.

İlk örnekte estaria mevcut durum hakkındaki temkinli aktarımı gösterir. İkinci örnekte teria recebido geçmişte gerçekleştiği öne sürülen bir olayı anlatır. Bunları her zaman “olurdu” veya “almış olurdu” diye çevirmek, haberin anlamını bozabilir. Bu kullanım tek başına bilgiyi yanlış ilan etmez; anlatanın doğrulama sorumluluğunu sınırlı tuttuğunu gösterir.

Tahmin ve temkinli değerlendirme

Condicional bir değerlendirmeyi de daha ihtiyatlı sunabilir: Eu diria que é suficiente “Bence yeterli denebilir”. Burada diria, gerçekten söylenmemiş bir sözü değil, kesin hüküm vermekten kaçınmayı gösterir.

Geçmişe ilişkin yaklaşık tahminlerde de görülebilir: Seriam umas dez horas quando ele chegou “Geldiğinde saat on civarında olmalıydı”. Bu cümlede şart yoktur; saat hakkındaki bilgi yaklaşık sunulmuştur. Başlangıçta bu kullanımı üretmeniz gerekmez, ancak okurken “Hangi koşula bağlı?” diye aramak yerine belirsizlik anlamını tanımak önemlidir.

Zamirlerin fiilin yanında veya içinde bulunması

Zamir, bir kişinin veya şeyin adını tekrar etmek yerine kullanılan sözcüktür. Me “beni/bana” gibi kısa zamirlerin yeri, Portekiz ve Brezilya kullanımlarında değişebilir. Poderias ajudar-me? “Bana yardım edebilir misin?” örneğinde zamir, condicional biçimindeki poderias sözcüğüne değil, mastar olan ajudar fiiline bağlanır. Bu örnek fiilin ortasına zamir yerleştirme kuralını göstermez.

Özellikle resmî Portekizce yazıda gelecek ve condicional biçimlerinin içine zamir girebilir. Mesóclise, zamirin fiil gövdesiyle çekim eki arasına yerleştirilmesinin adıdır:

• Dar-lhe-ia uma resposta. — Ona bir cevap verirdim.
• Não lhe daria uma resposta. — Ona bir cevap vermezdim.

İlk cümlede dar + lhe + ia ayrımı vardır. İkinci cümlede olumsuzluk sözcüğü não, zamiri fiilin önüne getirir. Günlük Brezilya Portekizcesinde Eu lhe daria uma resposta “Ona bir cevap verirdim” gibi fiil önündeki yerleşim çok daha yaygındır; mesóclise oldukça resmî veya eski tarz duyulabilir. Bu ayrıntıyı öncelikle okurken tanıyın; nazik rica kurmak için Poderia ajudar-me? gibi daha basit kalıplar yeterlidir.

Her se, “eğer” değildir

Temel bölümde se + condicional yapısından kaçınmanız söylendi. Bu uyarı varsayımsal şart bölümü içindi. Se bazen “olup olmadığını” anlamıyla bir dolaylı soru başlatır:

Perguntei se ele viria. — Gelip gelmeyeceğini sordum.

Burada se ele viria doğrudur; çünkü “Eğer gelirse…” denmiyor. Bu ayrım, katı bir “se sözcüğünden sonra asla condicional gelmez” kuralının neden yanıltıcı olduğunu gösterir. Sözcüğün adına değil, cümlede yaptığı işe bakın.

Çalışma önerileri

1. Aynı fiili üç ayrı niyetle kullanın. Viajar ile önce Gostaria de viajar “Seyahat etmek isterdim”, sonra Se tivesse tempo, viajaria “Vaktim olsa seyahat ederdim”, son olarak Disse que viajaria “Seyahat edeceğini söyledi” yazın. Üç cümleyi Türkçeye doğal biçimde çevirin ve condicionalin görevini yanına not edin. Böylece onu yalnızca “-se/-sa” ile eşleştirme alışkanlığı oluşmaz.

2. Kişiyi değiştirerek kısa çekim alıştırması yapın. Her gün bir düzenli fiil ve fazer, dizer, trazer grubundan bir fiil seçin. Eu, tu, nós, vocês için biçimleri yazın; sonra bir rica veya varsayım içinde kullanın. Özellikle -íamos vurgusunu ve vocês için -iam ekini kontrol edin. “Biz söylerdik” karşılığının diríamos olduğunu, yanlışlıkla dizeríamos yazmadığınızı denetleyin.

3. Duyduğunuz cümleleri görevlerine göre ayırın. Bir söyleşi, dizi veya haber metninde gostaria, poderia, seria, teria biçimlerini arayın. Her birini “rica”, “varsayım”, “geçmişten gelecek” veya “belirsiz aktarım” olarak işaretleyin. Sonra yalnızca fiile değil, se, disse que, segundo gibi çevresindeki ipuçlarına bakarak kararınızı kontrol edin.

Kısa bir son kontrol: “Sizin yerinizde olsam beklerdim” için No seu lugar, esperaria; “Biraz bekleyebilir misiniz?” için Poderia esperar um pouco?; “Bekleyeceğini söyledi” için Disse que esperaria kurabilirsiniz. Aynı ek, farklı konuşma amaçlarına hizmet eder.

İlgili konular

• Önce: Basit gelecek zaman — Mastara ek getirme mantığını ve far-, dir-, trar- gövdelerini pekiştirir.
• Birlikte çalışın: Se ile koşul cümleleri — Gerçekleşebilir koşullarla varsayımsal koşulları ve iki bölümde kullanılan çekimleri karşılaştırır.
• Sonraki adım: Birleşik koşul biçimi — Teria feito gibi biçimlerle geçmişteki gerçekleşmemiş ihtimalleri anlatmayı öğretir.