Portekizcede koşul cümleleri: se ile anlatım

Kısaca

Portekizcede se, koşul bildirirken Türkçedeki “eğer” ve “-se/-sa” anlamını taşır. Gerçekleşmesi mümkün bir gelecek için Se tiver tempo, vou contigo (“Vaktim olursa seninle giderim”), varsayımsal bir durum için Se tivesse tempo, iria contigo (“Vaktim olsaydı seninle giderdim”) denir. Genel doğrularda ve mevcut durumlarda ise Se tenho tempo, leio (“Vaktim varsa kitap okurum”) gibi geniş zaman anlamlı yapılar kullanılır; yani se'den sonra her zaman aynı fiil biçimi gelmez.

Genel bakış

Bir arkadaşınızı davet ederken, hava durumuna göre plan yaparken veya “Param olsaydı…” diye düşünürken koşul cümlesi kurarsınız. Bu cümlenin iki parçası vardır: koşul yan cümlesi (sonucun hangi şarta bağlı olduğunu söyleyen bölüm) ve ana cümle (o şart altında olacak sonucu söyleyen bölüm). Se chover, ficamos em casa cümlesinde se chover “yağmur yağarsa”, ficamos em casa ise “evde kalırız” demektir.

B1 düzeyinde temel hedef, bir koşulu açık bir olasılık olarak sunmakla onu varsayım olarak ele almak arasındaki farkı gösterebilmektir. “Gelirsen sevinirim” ile “Gelseydin sevinirdim” arasındaki farkı Türkçede zaten hissedersiniz. Portekizcede de benzer bir anlam ayrımı vardır, fakat Türkçedeki tek bir “-se/-sa” ekinin karşılığı farklı fiil çekimleri olabilir. Dolayısıyla önce anlatmak istediğiniz durumu seçmek, ardından çekimi belirlemek gerekir.

Bu konuda iki temel terimle karşılaşacaksınız. Bildirme kipi, bir durumu doğrudan bildiren fiil biçimleridir; tenho “var, sahibim” buna örnektir. Dilek kipi, Portekizcede conjuntivo veya subjuntivo denen, burada koşulu kesin bir olgu olarak ileri sürmeden sunmaya yarayan fiil biçimleridir. Bu ad yalnızca “dilek dilemek” anlamına gelmez: se tiver “olursa” gibi sıradan plan cümlelerinde de kullanılır.

Nasıl kurulur?

1. Önce koşulun türünü seçin

Aşağıdaki ayrım, doğru fiil biçimini seçmek için iyi bir başlangıçtır. “Gerçek koşul”, sonucun kesinlikle gerçekleşeceği anlamına gelmez; konuşanın koşulu gerçek hayatta mümkün veya geçerli kabul ettiğini anlatır.

Anlatım türü	Portekizce örnek	Türkçe karşılığı
Genel alışkanlık veya mevcut durum	Se tenho tempo, leio.	Vaktim varsa kitap okurum.
Gelecekte gerçekleşmesi mümkün koşul	Se tiver tempo, vou contigo.	Vaktim olursa seninle giderim.
Şimdiki zamana ilişkin varsayım	Se tivesse tempo, iria contigo.	Vaktim olsaydı seninle giderdim.
Geçmişte gerçekleşmemiş koşul	Se tivesse tido tempo, teria ido contigo.	Vaktim olmuş olsaydı seninle giderdim.

Son satır daha ileri bir yapıdır; geçmişteki koşulları aşağıda ayrıca ele alacağız. İlk üç satırı karşılaştırırken yalnızca fiil sonlarına değil, koşulun zamana ve gerçeğe göre nasıl sunulduğuna bakın.

2. Genel doğrular ve mevcut durumlar: se + bildirme kipi

Bir alışkanlık, genel sonuç veya şu anki durum söz konusuysa se + şimdiki zaman bildirme kipi kullanılabilir. Buradaki Portekizce şimdiki zaman, Türkçeye çoğu zaman geniş zamanla çevrilir.

• Se bebo café à noite, durmo mal. — Akşam kahve içersem iyi uyuyamam.
• Se estás cansado, descansa. — Yorgunsan dinlen.
• Se o supermercado está fechado, vamos à mercearia. — Süpermarket kapalıysa bakkala gidelim.

İkinci örnekte descansa, emir kipidir (birinden bir şey yapmasını isteyen fiil biçimi). “Yorgunsan” sözünde yorgunluğun gelecekte oluşması beklenmiyor; mevcut bir durumdan söz ediliyor. Bu yüzden estás uygundur.

Ana cümlede şimdiki zaman, gelecek zaman veya emir kullanılabilir. Tek bir değişmez eşleştirme yoktur: “Yağmur yağarsa evde kalırız”, “Yağmur yağarsa evde kalacağız” ve “Yağmur yağarsa şemsiyeni al” farklı sonuç türleri bildirir.

3. Açık gelecek koşulu: se + gelecek dilek kipi

Belirli bir gelecekte henüz gerçekleşmemiş, ama gerçekleşmesi mümkün bir olay için standart ve çok yaygın yapı se + gelecek dilek kipidir. Portekizcedeki adı futuro do conjuntivo veya futuro do subjuntivodur.

• Se vieres, ficarei contente. — Gelirsen sevinirim.
• Se tiver dinheiro, comprarei o bilhete. — Param olursa bileti alacağım.
• Se chover amanhã, ficamos em casa. — Yarın yağmur yağarsa evde kalırız.

Vieres, vir (“gelmek”) fiilinin tu (“sen”) için çekimidir. Ficarei “olacağım/kalacağım” anlamlı gelecek zaman biçimidir. İlk cümlede koşulun biçimi ile sonucun biçimi aynı değildir.

Düzenli fiillerde gelecek dilek kipi, mastara (fiilin kişi belirtilmeyen sözlük biçimine) benzeyebilir. Örneğin falar “konuşmak”, aynı zamanda “ben/o konuşursa” yapısındaki biçimdir. Ancak bunu “se'den sonra mastar kullanılır” diye öğrenmeyin: düzensiz fiiller bu kestirme yöntemi hemen bozar.

Kişi	falar	ter	vir	ser / ir
Ben	falar	tiver	vier	for
Sen	falares	tiveres	vieres	fores
O; você ile hitap edilen kişi	falar	tiver	vier	for
Biz	falarmos	tivermos	viermos	formos
Siz; vós biçimi	falardes	tiverdes	vierdes	fordes
Onlar; vocês ile hitap edilen kişiler	falarem	tiverem	vierem	forem

Tablodaki fiiller sırasıyla “konuşmak”, “sahip olmak”, “gelmek” ve “olmak/gitmek” anlamındadır. Ser ve ir bu çekimde aynı biçimleri alır; hangi fiilin kastedildiği cümleden anlaşılır. Vós günümüz günlük dilinin çoğunda kullanılmaz, fakat metinlerde ve bazı bölgesel kullanımlarda karşılaşabileceğiniz için tabloda yer alır.

Başka sık kullanılan biçimler de şunlardır: fazer → fizer (“yaparsa”), poder → puder (“yapabilirse”), estar → estiver (“bir durumda/bir yerde olursa”), saber → souber (“bilirse”). Özellikle vir → vier ile ver → vir (“görmek → görürse”) ayrımına dikkat edin: Se vieres amanhã “Yarın gelirsen”, Se vires a Ana “Ana'yı görürsen” demektir.

4. Varsayımsal koşul: se + geçmiş dilek kipi

Şu an gerçek olmayan bir durumu hayal ettiğinizde veya koşulu daha uzak bir olasılık olarak sunduğunuzda se + imperfeito do conjuntivo/subjuntivo kullanılır. Bunu burada “geçmiş dilek kipi” diye adlandıracağız. Adında geçmiş bulunmasına rağmen, şimdiki zamana ilişkin varsayım da anlatabilir.

Sonuç bölümünde genellikle koşul kipi (condicional, varsayımın sonucunu anlatan “yapardım” türündeki çekim) gelir:

• Se tivesse dinheiro, viajaria. — Param olsaydı seyahat ederdim.
• Se fosse rico, compraria uma casa. — Zengin olsaydım bir ev alırdım.
• Se morássemos mais perto, visitaríamos os nossos amigos com mais frequência. — Daha yakında yaşasaydık arkadaşlarımızı daha sık ziyaret ederdik.

İlk iki örnekte tivesse ve fosse, cümlede belirtilmeyen kişiye göre “ben” veya “o” olabilir; verilen Türkçe çeviriler “ben” okumasını seçer. Portekizcede fiil çekimi ve bağlam yeterliyse kişi zamiri çoğu zaman söylenmez.

Kişi	falar: koşul bölümü	ter: koşul bölümü	ser: koşul bölümü	comprar: sonuç bölümü
Ben	falasse	tivesse	fosse	compraria
Sen	falasses	tivesses	fosses	comprarias
O; você ile hitap edilen kişi	falasse	tivesse	fosse	compraria
Biz	falássemos	tivéssemos	fôssemos	compraríamos
Siz; vós biçimi	falásseis	tivésseis	fôsseis	compraríeis
Onlar; vocês ile hitap edilen kişiler	falassem	tivessem	fossem	comprariam

Comprar “satın almak” demektir. Böylece Se tivéssemos dinheiro, compraríamos uma casa “Paramız olsaydı bir ev alırdık” cümlesini kurabilirsiniz. Türkçedeki “-saydı” ile benzerlik yararlıdır; fakat tivesse gördüğünüzde otomatik olarak geçmişte yaşanmış bir olay düşünmeyin.

5. Caso ve a menos que

Caso, koşul bildiren “olursa/olması durumunda” anlamında kullanılır. Geleceğe yönelik açık koşullarda se ile aynı anlam alanına girse de ardından genellikle şimdiki dilek kipi gelir: burada “şimdiki” adını taşıyan biçim gelecekteki bir olayı da anlatabilir.

• Se chover, levamos um guarda-chuva. — Yağmur yağarsa yanımıza şemsiye alırız.
• Caso chova, levamos um guarda-chuva. — Yağmur yağması durumunda yanımıza şemsiye alırız.

A menos que, “... olmadıkça” veya “... olması dışında” anlamında bir istisna koyar ve dilek kipi ister:

• Vamos sair, a menos que chova. — Yağmur yağmadıkça dışarı çıkacağız.
• Não aceito a proposta, a menos que aumentem o salário. — Maaşı artırmadıkları sürece teklifi kabul etmem.

Türkçe çevirideki olumsuzluğa bakıp Portekizceye otomatik olarak não (“değil/-me”) eklemeyin. A menos que chova zaten yağmurun planı değiştirecek istisna olduğunu söyler. A menos que não chova ise “yağmur yağmaması dışında” gibi farklı bir koşul oluşturur.

Bu iki bağlaçla sık kullanılan şimdiki dilek kipi biçimleri chova (“yağmur yağması”), tenha (“sahip olması”), possa (“yapabilmesi”), seja (“olması”) ve venha (“gelmesi”) şeklindedir. Örneğin Caso tenhas dúvidas, pergunta “Soruların olursa sor” demektir. Bağlacı değiştirirken fiil biçimini de değiştirin; yalnızca se kelimesini silip caso yazmak her zaman yeterli değildir.

6. Bölümlerin sırası ve virgül

Koşulu başa veya sona alabilirsiniz. Başa alınan koşul bölümü genellikle virgülle ayrılır; sona geldiğinde çoğunlukla virgül gerekmez.

• Se tiveres tempo, liga-me. — Vaktin olursa beni ara.
• Liga-me se tiveres tempo. — Vaktin olursa beni ara.

Türkçedeki gibi koşulu öne almak çerçeveyi önce kurar; sona bırakmak ise sonucu öne çıkarır. Portekizcede sonuç bölümünü başa almak için fiilleri farklı bir çekime sokmanız gerekmez.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde davet, ulaşım, iş ve gündelik planlar gibi durumları karşılaştırın. Aynı Türkçe “olursa” karşılığının Portekizcede farklı biçimlere denk gelebildiğine dikkat edin.

Portekizce	Türkçe	Açıklama
Se bebo café depois do jantar, não durmo bem.	Akşam yemeğinden sonra kahve içersem iyi uyuyamam.	Tekrarlanan alışkanlık; bildirme kipi.
Se estás com fome, come alguma coisa.	Açsan bir şeyler ye.	Mevcut durum ve emir.
Se vieres, ficarei contente.	Gelirsen sevinirim.	Gelme olasılığı açık; gelecek dilek kipi.
Se perdermos o comboio, apanhamos o próximo.	Treni kaçırırsak bir sonrakine bineriz.	Gelecek koşulu, şimdiki zaman biçimli sonuç.
Se vocês tiverem dúvidas, podem perguntar.	Sorularınız olursa sorabilirsiniz.	Birden fazla kişiye hitap.
Se vires a Ana, diz-lhe que estou à espera.	Ana'yı görürsen ona beklediğimi söyle.	Görmek fiilinin koşul biçimi.
Se tivesse dinheiro, viajaria.	Param olsaydı seyahat ederdim.	Şimdiki zamana ilişkin varsayım.
Se fosse rico, compraria uma casa.	Zengin olsaydım bir ev alırdım.	Hayal edilen durum ve sonuç.
Se eu fosse a ti, falava com o médico.	Senin yerinde olsam doktorla konuşurdum.	Günlük dilde öğüt; sonuçta geçmiş zaman biçimi.
Caso chova, a festa será dentro de casa.	Yağmur yağarsa kutlama evin içinde olacak.	Caso ile şimdiki dilek kipi.
Vou de bicicleta, a menos que esteja a chover.	Yağmur yağmıyorsa bisikletle gideceğim.	Yağmur, plana getirilen istisna.
Se tivesses avisado, eu teria levado comida.	Haber vermiş olsaydın yiyecek getirirdim.	Geçmişte gerçekleşmemiş koşul.

Sık yapılan hatalar

1. Gelecek koşulunda bildirme gelecek zamanı kullanmak

• Yanlış: Se terás tempo amanhã, liga-me.
• Doğru: Se tiveres tempo amanhã, liga-me. — Yarın vaktin olursa beni ara.
• Neden? Koşul bildiren se'den sonra bu tür açık gelecek durumlarında terás değil, tiveres kullanılır. Türkçe “olacaksa” ifadesi sizi Portekizce bildirme gelecek zamanına yönlendirmesin.

2. Koşul kipini iki bölüme de koymak

• Yanlış: Se teria dinheiro, compraria uma casa.
• Doğru: Se tivesse dinheiro, compraria uma casa. — Param olsaydı bir ev alırdım.
• Neden? Varsayımsal koşul bölümünde geçmiş dilek kipi, sonuçta koşul kipi kullanılır. Teria bu cümlede tivesse yerine geçmez.

3. Düzensiz fiili mastarla değiştirmek

• Yanlış: Se tu vir amanhã, ficarei contente.
• Doğru: Se tu vieres amanhã, ficarei contente. — Yarın gelirsen sevinirim.
• Neden? “Gelmek” fiilinin bu kişi için gelecek dilek kipi vieres biçimidir. Düzenli fiillerdeki mastar benzerliğini bütün fiillere yaymayın; kişi ekini de unutmayın.

4. Caso ile se'nin çekimini aynı sanmak

• Yanlış: Caso chover, ficamos em casa.
• Doğru: Caso chova, ficamos em casa. — Yağmur yağarsa evde kalırız.
• Neden? Bu anlamda caso, şimdiki dilek kipi chova ister. Se chover de doğrudur, ancak farklı bağlaçla farklı biçim kullanılır.

5. Türkçedeki olumsuzluğu a menos que'den sonra kopyalamak

• Amaçlanan anlam: Yağmur yağmadıkça dışarı çıkacağız.
• Bu anlam için yanlış: Vamos sair, a menos que não chova.
• Doğru: Vamos sair, a menos que chova.
• Neden? Buradaki não, cümleyi yalnızca olumsuzlaştırmaz; istisnanın ne olduğunu değiştirir. Her iki cümle de bir bağlamda kurulabilir, fakat aynı şeyi söylemez.

6. Geçmiş biçimini yalnızca geçmiş zaman sanmak

• Şimdiki durumu anlatmak için yanlış seçim: Se tive dinheiro, viajaria.
• Doğru: Se tivesse dinheiro, viajaria. — Param olsaydı seyahat ederdim.
• Neden? Tive geçmişte sahip olmayı doğrudan bildirir. Tivesse ise bu cümlede şu an sahip olunmayan parayı hayal etmeye yarar. Ayrım sadece zaman değil, durumun nasıl sunulduğudur.

Kullanım notları

Günlük dilde sonuç bölümü daha esnektir

Se tiver tempo, vou (“Vaktim olursa giderim”) ile Se tiver tempo, irei (“Vaktim olursa gideceğim”) aynı temel planı anlatabilir. Günlük konuşmada şimdiki zaman biçimleri ve vou + mastar yapısı yaygındır: Se tiver tempo, vou visitar a minha irmã “Vaktim olursa kız kardeşimi ziyaret edeceğim” demektir. Açık gelecek koşulunun sonucunda mutlaka -rei türünde bir gelecek zaman sonu aramayın.

Varsayımsal sonuçlarda da günlük dilde geçmişte süreklilik bildiren zaman (imperfeito do indicativo, geçmişteki durum ve alışkanlıkları da anlatan biçim) koşul kipinin yerine geçebilir:

• Se tivesse mais tempo, viajaria mais. — Daha çok vaktim olsaydı daha çok seyahat ederdim.
• Se tivesse mais tempo, viajava mais. — Daha çok vaktim olsaydı daha çok seyahat ederdim.

İkinci kullanım özellikle Avrupa Portekizcesinde yaygındır; Brezilya Portekizcesinde de görülür. Viajava normalde “seyahat ediyordum/ederdim” anlamlıdır, ama bu koşul bağlamında varsayımsal sonuç verir. Öğrenirken tivesse → viajaria eşleştirmesi açık bir dayanak sağlar; duyduğunuz viajava biçimini sırf sonuç bölümünde diye yanlış saymayın.

Portekiz ve Brezilya kullanımını ayırt etmek

Conjuntivo adı Portekiz'de, subjuntivo adı Brezilya'da yaygındır; burada aynı kip ailesini gösterirler. Örneklerdeki tu vieres özellikle Avrupa Portekizcesinde doğal bir hitaptır. Brezilya'nın birçok bölgesinde você vier duyarsınız. Temel koşul ayrımı değişmez, fakat hitap ettiğiniz kişiye göre fiil çekimi değişir.

Comboio Portekiz'de “tren” demektir; Brezilya'da genellikle trem kullanılır. Örneklerdeki bu tür kelime farklılıkları koşul kuralının farklı olduğu anlamına gelmez.

Daha ileri kullanımlar

Temel ayrımı öğrendikten sonra geçmişteki pişmanlıkları, bugüne uzanan sonuçları ve se'nin farklı görevlerini inceleyebilirsiniz.

Geçmişte gerçekleşmemiş koşullar

“Daha önce haber verseydin…” gibi artık değiştirilemeyen olaylarda şu yapı kullanılır:

se + tivesse/tivesses… + geçmiş ortaç → teria/terias… + geçmiş ortaç

Geçmiş ortaç, birleşik fiil yapılarında kullanılan avisado (“haber vermiş”), feito (“yapmış”) veya ido (“gitmiş”) gibi biçimlerdir. Yardımcı fiil, bu yapıda zaman ve kişi bilgisini taşıyan ter gibi fiildir; asıl eylemi yanındaki ortaç söyler.

• Se tivesse estudado mais, teria passado no exame. — Daha çok çalışmış olsaydım sınavı geçerdim.
• Se tivéssemos saído mais cedo, não teríamos perdido o comboio. — Daha erken çıkmış olsaydık treni kaçırmazdık.

Burada tivesse estudado koşulu geçmişe yerleştirir; teria passado gerçekleşmemiş sonucu anlatır. Temel örnekteki Se tivesse dinheiro ile fark şudur: tek başına tivesse, şimdiki para durumunu varsayabilir; tivesse tido dinheiro ise “parası olmuş olsaydı” anlamıyla geçmiş koşulu açıkça kurar.

Ter ile kurulan bu yapılarda ortaç kişi veya çoğula göre değişmez. Teríamos comprado uma casa (“Bir ev almış olurduk”) ile teríamos comprado duas casas (“İki ev almış olurduk”) cümlelerinde comprado aynı kalır.

Geçmiş koşul, bugünkü sonuç

Koşul geçmişte olup sonucu bugün geçerli olabilir. Böyle bir durumda iki bölümün aynı zaman çizgisinde olması gerekmez:

• Se tivesse aceitado aquele emprego, agora viveria em Lisboa. — O işi kabul etmiş olsaydım şimdi Lizbon'da yaşıyor olurdum.

İş teklifini kabul etme geçmiştedir; varsayılan yaşam yeri bugüne aittir. “Geçmiş koşul varsa sonuç da mutlaka geçmiş olmalı” diye düşünmeyin. Agora (“şimdi”) gibi zaman ifadeleri ayrımı görünür kılar.

Se her zaman koşul bildirmez

Se bazen Türkçedeki “olup olmadığını”, “gelip gelmeyeceğini” gibi dolaylı soru anlamı taşır. Dolaylı soru, soruyu doğrudan sormak yerine başka bir cümlenin içinde aktarmaktır.

• Não sei se ele virá amanhã. — Yarın gelip gelmeyeceğini bilmiyorum.
• Se ele vier amanhã, falaremos com ele. — Yarın gelirse onunla konuşacağız.

İlk cümle bir “eğer… o zaman…” ilişkisi kurmaz; bilinmeyen bir soruyu aktarır. Bu yüzden se virá mümkündür. “Se'den sonra gelecek bildirme kipi asla gelmez” kuralı fazla geneldir; yasak gibi öğrenmek yerine koşul bildiren se ile dolaylı soru bildiren se'yi ayırın.

Koşul, her zaman gerçeğin tersini kesin olarak söylemez

Se ele viesse amanhã, poderíamos conversar — “Yarın gelse konuşabilirdik” — cümlesi, onun gelmesinin imkânsız olduğunu söylemek zorunda değildir. Konuşan bunu daha uzak, kararsız veya temkinli bir olasılık olarak sunabilir. Buna karşılık Se ele vier amanhã, podemos conversar — “Yarın gelirse konuşabiliriz” — daha açık bir plan gibi duyulur.

Bu nedenle geçmiş dilek kipini yalnızca “gerçekte kesinlikle olmuyor” etiketiyle öğrenmeyin. Bağlam, varsayımın ne kadar uzak olduğunu belirler. Türkçedeki “gelirse” ile “gelse” ayrımını düşünmek bu inceliği anlamaya yardımcı olur.

Çalışma önerileri

1. Aynı durumu üç farklı biçimde yazın. Örneğin Se tenho tempo, leio (“Vaktim varsa okurum”), Se tiver tempo, vou ler (“Vaktim olursa okuyacağım”) ve Se tivesse tempo, leria (“Vaktim olsaydı okurdum”). Her cümlenin yanına “alışkanlık”, “gelecek planı” veya “varsayım” yazın. Böylece yalnızca ekleri değil, anlam seçimini de çalışırsınız.
2. Düzensiz fiilleri koşul kalıplarıyla öğrenin. Se eu tiver…, se tu vieres…, se nós pudermos… biçimlerini sırasıyla “benim … olursa”, “sen gelirsen”, “biz yapabilirsek” diye anlamlandırın. Ardından para, davet veya ortak planla ilgili gerçek bir sonuç ekleyin. Özellikle vier ve vir ayrımını iki ayrı örnekle tekrar edin.
3. Bir plan ve bir alternatif yazın. Önce Se chover… (“Yağmur yağarsa…”), sonra aynı koşulu Caso chova… ile kurun. Son olarak Vamos sair, a menos que chova (“Yağmur yağmadıkça çıkacağız”) yazıp hangi olayın planı bozduğunu Türkçe açıklayın. Kendi cümlenizi kontrol ederken önce bağlaca, sonra koşulun zamanına, en son kişi çekimine bakın.

İlgili konular

• Temel bilgi: Koşul kipi — viajaria, compraria ve teria feito gibi varsayımsal sonuç biçimlerini daha iyi anlamak için.