Betrekkelijke voornaamwoorden in het Pools

In het kort

Een Pools betrekkelijk voornaamwoord verwijst naar een eerder genoemd woord en leidt een bijzin in: kobieta, którą znam betekent ‘de vrouw die ik ken’. De basisvorm który past zich aan het geslacht en getal van dat eerdere woord aan, maar krijgt zijn naamval door zijn functie in de bijzin: daarom krijg je onder meer który, którą, którego en w którym. Anders dan in het Nederlands staat er in het Pools altijd een komma vóór zo'n bijzin.

Overzicht

Met een betrekkelijke bijzin voeg je informatie toe over een persoon, voorwerp, plaats of idee. In plaats van To jest kobieta. Znam tę kobietę (‘Dat is een vrouw. Ik ken die vrouw’) kun je zeggen: To jest kobieta, którą znam (‘Dat is een vrouw die ik ken’). Którą verwijst terug naar kobieta en vervangt tę kobietę in de tweede zin.

Dit onderwerp hoort bij niveau B1, omdat je er kennis van samengestelde zinnen, geslacht en Poolse naamvallen voor combineert. Een naamval is een woordvorm die laat zien welke rol een woord heeft. Zo staat het onderwerp (wie of wat de handeling uitvoert) meestal in de nominatief, terwijl het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling rechtstreeks ondergaat) vaak in de accusatief staat. Ook een voorzetsel als w, z of dla bepaalt een naamval.

Voor Nederlandstaligen is de grootste omschakeling dat Nederlands vaak met die, dat, wie of een combinatie als waarin en waarmee volstaat. Het Pools bouwt nauwkeuriger in de woordvorm in wat de relatie is: dom, który..., kobieta, którą..., ludzie, którzy..., dom, w którym.... Zodra je leert de bijzin als een klein zelfstandig zinnetje te bekijken, wordt de keuze veel voorspelbaarder.

Hoe het werkt

De basis: het antecedent en de functie in de bijzin

Het woord waarnaar het betrekkelijk voornaamwoord terugverwijst, heet het antecedent: eenvoudig gezegd het eerdere woord dat nader wordt beschreven. Bij dom, w którym mieszkam is dom het antecedent.

Voor de juiste vorm van który stel je twee afzonderlijke vragen:

1. Wat is het geslacht en getal van het antecedent? Dom is mannelijk enkelvoud, kobieta vrouwelijk enkelvoud, dziecko onzijdig enkelvoud en ludzie mannelijk-persoonlijk meervoud.
2. Welke functie heeft het voornaamwoord binnen de betrekkelijke bijzin? Is het daar onderwerp, lijdend voorwerp, of staat het na een voorzetsel?

Vergelijk:

• Widzę kobietę, która tu pracuje. — Ik zie een vrouw die hier werkt. In de hoofdzin is kobietę lijdend voorwerp, maar in de bijzin is która het onderwerp van pracuje. Daarom staat która in de nominatief.
• Rozmawiam z kobietą, którą znasz. — Ik praat met een vrouw die jij kent. Z kobietą staat in de instrumentalis door z, maar którą is in de bijzin het lijdend voorwerp van znasz. Daarom staat het in de accusatief.

De naamval van het antecedent in de hoofdzin wordt dus niet automatisch overgenomen. Dat is een van de belangrijkste regels van dit onderwerp.

De verbuiging van który

Który wordt grotendeels verbogen als een bijvoeglijk naamwoord. De onderstaande tabel bevat de vormen die je in betrekkelijke bijzinnen nodig hebt. De vocatief, de vorm voor rechtstreekse aanspreking, speelt hier praktisch geen rol.

Naamval	Mannelijk enkelvoud	Vrouwelijk enkelvoud	Onzijdig enkelvoud	Mannelijk-persoonlijk meervoud	Overig meervoud
nominatief	który	która	które	którzy	które
genitief	którego	której	którego	których	których
datief	któremu	której	któremu	którym	którym
accusatief	który / którego	którą	które	których	które
instrumentalis	którym	którą	którym	którymi	którymi
locatief	którym	której	którym	których	których

Bij de mannelijke accusatief gelden de gewone Poolse regels:

• een levenloos enkelvoud heeft który: samochód, który kupiłem;
• een levend enkelvoud heeft którego: pies, którego widzę;
• mannelijk-persoonlijk meervoud heeft których: koledzy, których zaprosiłem;
• ander meervoud heeft które: książki, które czytam.

De nominatief meervoud maakt ook het bekende Poolse onderscheid. Voor een groep met mannelijke personen gebruik je którzy: studenci, którzy przyszli. Voor vrouwen, dieren en zaken gebruik je które: kobiety, które przyszły en psy, które szczekają.

Zo bepaal je de naamval

Kijk uitsluitend naar wat er na het betrekkelijke voornaamwoord in de bijzin gebeurt.

Functie in de bijzin	Vraag	Typisch patroon	Voorbeeld
onderwerp	Wie of wat doet iets?	nominatief	człowiek, który czeka
lijdend voorwerp	Wie of wat ziet, kent of koopt men?	vaak accusatief	film, który oglądam
bezit of ontkenning	Van wie? Waarvan?	genitief	autor, którego książkę czytam
meewerkend voorwerp	Aan of voor wie?	datief	osoba, której ufam
middel of gezelschap	Met wie of waarmee?	instrumentalis	nóż, którym kroję chleb
na een plaats- of ander voorzetsel	Waarin, waarover, bij wie enzovoort?	naamval van het voorzetsel	pokój, w którym pracuję

Werkwoorden kunnen eveneens een vaste naamval eisen. Ufać (‘vertrouwen’) neemt bijvoorbeeld de datief, dus ‘de vrouw die ik vertrouw’ is kobieta, której ufam. Potrzebować (‘nodig hebben’) neemt in verzorgd Standaardpools de genitief: rzecz, której potrzebuję.

Voorzetsel plus który

Nederlandse woorden met waar- worden in het Pools meestal weergegeven met een voorzetsel vóór een vorm van który:

Nederlands verband	Pools patroon	Voorbeeld
waarin	w + locatief	dom, w którym mieszkam
waarop	na + locatief of accusatief, afhankelijk van de betekenis	stół, na którym leży książka
waarover	o + locatief	temat, o którym rozmawiamy
waarmee	z + instrumentalis of instrumentalis zonder voorzetsel	osoba, z którą pracuję; nóż, którym kroję
waarvoor / voor wie	dla + genitief	projekt, dla którego pracuję

Kopieer een Nederlands voorzetsel niet blindelings. Het Poolse werkwoord kan een andere verbinding kiezen. Nederlands zegt bijvoorbeeld ‘wachten op’, maar Pools czekać na met de accusatief: autobus, na który czekam.

Co bij algemene woorden en in spreektaal

Na algemene woorden als to (‘dat, datgene’), wszystko (‘alles’), coś (‘iets’) en nic (‘niets’) komt vaak een vorm uit de reeks co, czego, czemu, czym:

• To, co mówisz, jest ważne. — Wat je zegt, is belangrijk.
• Wszystko, czego potrzebuję, jest tutaj. — Alles wat ik nodig heb, is hier.
• Nie ma nic, o czym chciałbym rozmawiać. — Er is niets waarover ik zou willen praten.

De vorm hangt opnieuw af van de bijzin. In co mówisz is co het lijdend voorwerp; bij potrzebować hoort de genitief czego; na o komt de locatief czym. De zin Wszystko, co potrzebuję komt in informeel gebruik voor, maar in verzorgd Standaardpools heeft Wszystko, czego potrzebuję de voorkeur.

In informele spreektaal kan onveranderd co ook een vorm van który vervangen na een concreet zelfstandig naamwoord: Ten facet, co tu mieszka... (‘Die vent die hier woont...’). In neutrale schrijftaal kies je Ten mężczyzna, który tu mieszka....

Jaki is niet zomaar een tweede który

Jaki betekent in de kern ‘wat voor’ of ‘zoals’. Als betrekkelijk woord verschijnt het vooral in een verband met taki (‘zo'n, zodanig’):

• To jest taki film, jaki lubię. — Dit is het soort film dat ik graag zie.
• Dostałam taką odpowiedź, jakiej się spodziewałam. — Ik kreeg het soort antwoord dat ik verwachtte.

Który identificeert doorgaans een bepaalde persoon of zaak; jaki benadrukt soort, aard of overeenkomst. Vergelijk film, który oglądam (‘de film die ik bekijk’) met taki film, jaki lubię (‘het soort film dat ik graag zie’). Ook jaki wordt naar geslacht, getal en naamval verbogen.

Komma's

In het Pools staat een komma vóór een betrekkelijke bijzin met który, co of jaki. Als de bijzin midden in een grotere zin staat, sluit je hem ook met een komma af:

• Książka, którą mi poleciłeś, była świetna.

Dit verschilt van het Nederlands, waar de komma mede afhangt van de vraag of de informatie beperkend of uitbreidend is. Neem de Nederlandse interpunctie daarom niet over in een Poolse zin.

Voorbeelden in context

Pools	Nederlands	Toelichting
Kobieta, którą znam, mieszka w Gdańsku.	De vrouw die ik ken, woont in Gdańsk.	Którą is vrouwelijk accusatief: zij is degene die ik ken.
Dom, w którym mieszkam, jest stary.	Het huis waarin ik woon, is oud.	W vraagt hier de locatief którym.
Ludzie, którzy przyszli, czekają na zewnątrz.	De mensen die zijn gekomen, wachten buiten.	Którzy is nominatief mannelijk-persoonlijk meervoud.
To jest film, który oglądam po raz drugi.	Dit is een film die ik voor de tweede keer bekijk.	Levenloos mannelijk lijdend voorwerp: który.
Pies, którego widzisz, należy do sąsiadki.	De hond die je ziet, is van de buurvrouw.	Levend mannelijk lijdend voorwerp: którego.
Znam studentki, które uczą się polskiego.	Ik ken studentes die Pools leren.	Które is het onderwerp van de bijzin, over een niet-mannelijk-persoonlijke groep.
To jest osoba, której naprawdę ufam.	Dit is iemand die ik echt vertrouw.	Ufać vraagt de datief: której.
Gdzie jest nóż, którym kroiłeś chleb?	Waar is het mes waarmee je het brood sneed?	Het middel staat in de instrumentalis, zonder voorzetsel.
Autobus, na który czekamy, ma opóźnienie.	De bus waarop we wachten, heeft vertraging.	Czekać na vraagt de accusatief.
Temat, o którym rozmawialiśmy, jest skomplikowany.	Het onderwerp waarover we spraken, is ingewikkeld.	O vraagt hier de locatief.
Autor, którego książkę czytam, pochodzi z Polski.	De schrijver van wie ik het boek lees, komt uit Polen.	Którego drukt hier bezit uit.
Wszystko, czego potrzebuję, mam w plecaku.	Alles wat ik nodig heb, zit in mijn rugzak.	Potrzebować vraagt de genitief czego.
To, co powiedziałaś, bardzo mi pomogło.	Wat je zei, heeft me erg geholpen.	Na to is het patroon to, co... heel gebruikelijk.
Dostałem taką pomoc, jakiej potrzebowałem.	Ik kreeg het soort hulp dat ik nodig had.	Taki... jaki benadrukt de aard van de hulp.

Veelgemaakte fouten

De naamval van de hoofdzin kopiëren

• Onjuist: Widzę kobietę, którą tu pracuje.
• Juist: Widzę kobietę, która tu pracuje.
• Waarom: Kobietę is in de hoofdzin lijdend voorwerp, maar in de bijzin voert de vrouw de handeling pracuje uit. Daar is dus nominatief która nodig.

Altijd który als onveranderlijke vorm gebruiken

• Onjuist: Kobieta, który znam...
• Juist: Kobieta, którą znam...
• Waarom: Het antecedent is vrouwelijk en het voornaamwoord is lijdend voorwerp. Daarom krijg je de vrouwelijke accusatief którą.

Het voorzetsel weglaten

• Onjuist: Dom, którym mieszkam...
• Juist: Dom, w którym mieszkam...
• Waarom: Pools zegt mieszkać w domu. Het voorzetsel blijft ook in de betrekkelijke bijzin staan; het vormt niet één woord zoals Nederlands waarin.

Który rechtstreeks door Nederlands wie vervangen

• Onjuist: Kobieta, kto przyszła...
• Juist: Kobieta, która przyszła...
• Waarom: Na een genoemd zelfstandig naamwoord gebruik je normaal een vorm van który. Kto hoort onder meer in het patroon ten, kto... (‘degene die...’), niet als algemene vervanger van Nederlands wie.

Co gebruiken waar het werkwoord een andere naamval vraagt

• Minder verzorgd: Wszystko, co potrzebuję...
• Standaardvorm: Wszystko, czego potrzebuję...
• Waarom: Potrzebować regeert de genitief. In alledaagse taal hoor je soms co, maar in verzorgd spreken en schrijven is czego hier de veilige keuze.

De Poolse komma vergeten

• Onjuist: Książka którą czytam jest ciekawa.
• Juist: Książka, którą czytam, jest ciekawa.
• Waarom: De betrekkelijke bijzin wordt in het Pools met komma's afgescheiden, ook waar een Nederlandstalige misschien geen komma zou zetten.

Gebruiksnotities

Który is de neutrale en breed bruikbare keuze na een concreet zelfstandig naamwoord. Je vindt het in gesprekken, nieuws, zakelijke teksten en formele schrijftaal. In spontane spreektaal hoor je na een zelfstandig naamwoord ook co, bijvoorbeeld człowiek, co zawsze narzeka. Dat klinkt losser en kan regionaal of sociaal verschillend worden beoordeeld; gebruik in verzorgde tekst liever człowiek, który zawsze narzeka.

Bij zaken gebruikt het Nederlands vaak waar + voorzetsel en bij personen voorzetsel + wie: waarmee tegenover met wie. Het Pools maakt dat scherpe onderscheid niet met twee aparte systemen. Zowel een zaak als een persoon kan een verbogen vorm van który krijgen: narzędzie, którym pracuję en kolega, z którym pracuję.

Let ook op stijl bij lange voorzetselgroepen. Het Poolse voorzetsel staat direct vóór het betrekkelijke voornaamwoord: firma, dla której pracuję en sprawa, o której rozmawiamy. Een constructie waarbij het voorzetsel aan het einde blijft staan, zoals informeel mogelijk is in sommige andere talen, hoort niet bij de normale Poolse zinsbouw.

Verder dan de basis

Ten, kto en ci, którzy

Wanneer er geen gewoon zelfstandig naamwoord als antecedent staat, gebruikt het Pools vaak een aanwijzend woord plus een betrekkelijk woord:

• Ten, kto pierwszy odpowie, dostanie nagrodę. — Degene die als eerste antwoordt, krijgt een prijs.
• Ci, którzy już skończyli, mogą wyjść. — Degenen die al klaar zijn, mogen weggaan.

Het aanwijzende deel en het betrekkelijke deel kunnen elk hun eigen naamval hebben. In Pomagam tym, którzy tego potrzebują (‘Ik help degenen die dat nodig hebben’) staat tym in de datief door pomagam, terwijl którzy nominatief is als onderwerp van potrzebują.

Bezit met którego, której en których

De genitiefvorm kan een bezitter binnen de bijzin aanduiden:

• kobieta, której syn studiuje w Krakowie — de vrouw wier zoon in Krakau studeert;
• sąsiedzi, których samochód stoi przed domem — de buren van wie de auto voor het huis staat.

De vorm past bij de bezitter waarnaar hij terugverwijst, niet bij het bezeten voorwerp. Daarom staat bij kobieta której, ook al is syn mannelijk.

Beperkende en uitbreidende betekenis

Een betrekkelijke bijzin kan bepalen over welke persoon of zaak je spreekt, of alleen extra informatie geven. Studenci, którzy zdali egzamin, mogą odpocząć kan afhankelijk van de context betekenen dat alleen de geslaagde studenten mogen uitrusten. Marek, który mieszka w Poznaniu, przyjedzie jutro voegt extra informatie over Marek toe. In beide gevallen gebruikt het Pools een komma; betekenis en context doen dus meer werk dan de interpunctie.

Który als vraagwoord

Dezelfde vormen kunnen ook vragend zijn. Który autobus jedzie do centrum? betekent ‘Welke bus gaat naar het centrum?’ Dat is geen betrekkelijke bijzin. Je herkent het verschil aan de zinsfunctie en de context: vragend który vraagt om een keuze, betrekkelijk który verwijst terug naar een antecedent.

Oefentips

1. Splits elke betrekkelijke zin eerst in tweeën. Maak van To jest kolega, z którym pracuję eerst To jest kolega en Pracuję z kolegą. Zo zie je meteen dat z plus instrumentalis nodig is.
2. Oefen met één antecedent in verschillende functies. Schrijf bijvoorbeeld kobieta, która czeka; kobieta, którą znam; kobieta, której ufam; kobieta, z którą rozmawiam. Het vaste geslacht en de wisselende naamval worden dan zichtbaar.
3. Markeer tijdens het lezen voorzetselgroepen en komma's. Noteer combinaties als w którym, dla której en o których als geheel, maar controleer steeds welk werkwoord of voorzetsel de naamval veroorzaakt.

Verwante onderwerpen

• Eerst leren: Samengestelde zinnen — laat zien hoe hoofd- en bijzinnen met elkaar worden verbonden; betrekkelijke bijzinnen bouwen daarop voort.