Japanse nieuwsstijl en mediataal

Kort gezegd

Japanse nieuwsberichten maken zorgvuldig onderscheid tussen een vastgesteld feit, een conclusie en informatie van een bron. Formules als ことが分かった (‘uit onderzoek is gebleken’), とみられている (‘wordt vermoed’) en という (‘naar verluidt’) geven aan hoe zeker de informatie is en waar die vandaan komt. Vooral in koppen worden partikels, de koppelwerkwoorden だ／です en andere voorspelbare delen vaak weggelaten.

Overzicht

De Japanse berichtgeving heeft geen afzonderlijke grammatica, maar wel een herkenbare combinatie van formele zinsbouw, compacte formuleringen en vaste manieren om informatie toe te schrijven. Een journalist presenteert een vermoeden liever niet als een feit. Daarom staat er bijvoorbeeld niet eenvoudigweg 事故の原因は人為的ミスだ (‘de oorzaak is een menselijke fout’), maar 事故の原因は人為的ミスとみられている: op basis van de beschikbare aanwijzingen wordt dat als waarschijnlijk gezien.

Op C1-niveau is het belangrijk dat verschil te horen en te lezen. ことが分かった meldt een bevinding, とみられる een inschatting, という informatie uit een bron en ものと思われる een beredeneerde verwachting. Deze uitdrukkingen komen voor in kranten, nieuwswebsites, documentaires, weerberichten en journaals. Ze bouwen voort op de formele Japanse schrijftaal en op de gewone vorm van werkwoorden en bijvoeglijke naamwoorden.

Voor Nederlandstaligen ligt een misverstand snel op de loer. Nederlandse woorden als ‘zou’, ‘volgens’, ‘naar verluidt’, ‘blijkt’ en ‘vermoedelijk’ overlappen maar gedeeltelijk met de Japanse vormen. Het Nederlandse ‘zou’ kan zowel een onbevestigd bericht als een voorwaarde uitdrukken. In het Japans kiest de schrijver juist een constructie die duidelijker laat zien of het om een bron, een onderzoeksresultaat of een gevolgtrekking gaat.

Hoe het werkt

De kern: feit, bevinding, inschatting of bron

De propositie (de inhoud die als waar, waarschijnlijk of gemeld wordt voorgesteld) staat meestal in de gewone vorm. Daarna volgt een formule die de houding van de berichtgever aangeeft.

Functie	Basismodel	Gebruikelijke Nederlandse weergave
Bevinding	gewone zin + ことが分かった	er is gebleken dat; uit onderzoek blijkt dat
Inschatting	gewone zin + とみられる／とみられている	vermoedelijk; wordt aangenomen dat
Beredeneerde verwachting	gewone zin + ものと思われる／ものとみられる	naar verwachting; naar alle waarschijnlijkheid
Informatie van een bron	gewone zin + という	naar verluidt; volgens de bron
Officieel of algemeen standpunt	gewone zin + とされている	geldt als; wordt beschouwd als

De passieve vormen みられる, 思われる en される noemen gewoonlijk niet wie precies denkt of oordeelt. Dat past bij journalistieke afstand: de aandacht blijft bij de informatie, niet bij de schrijver.

ことが分かった: een vastgestelde bevinding

こと maakt van de voorafgaande zin een zelfstandig geheel: ongeveer ‘het feit dat …’. In ことが分かった betekent 分かった niet simpelweg dat één persoon iets heeft begrepen. In een nieuwsbericht geeft de hele formule aan dat iets door onderzoek, metingen, een enquête, documenten of nieuwe gegevens bekend is geworden.

• 感染者が増えていることが分かった。 — Er is gebleken dat het aantal besmette personen toeneemt.
• 調査の結果、部品に欠陥があったことが分かった。 — Uit het onderzoek bleek dat een onderdeel gebrekkig was.

De vorm vóór こと krijgt de gewone verbuiging: 増えている, 増えた, 増えていない enzovoort. Bij een naamwoordelijk gezegde (een zin met een naamwoord als kern) blijft である vaak staan in formele tekst: 原因が設計上のミスであることが分かった.

Gebruik deze formule alleen wanneer er werkelijk een grond voor ‘vastgesteld’ of ‘aan het licht gekomen’ is. Voor een nog onbewezen vermoeden past とみられている beter.

とみられる en とみられている: een onderbouwde inschatting

Het partikel と markeert hier de inhoud van een oordeel. みられる betekent in deze vaste combinatie ‘wordt ingeschat als’ of ‘kan worden aangenomen’. De kanji-vorm と見られる komt ook voor, maar in nieuwsproza wordt みられる vaak in hiragana geschreven.

• 火は調理場から出たとみられる。 — Vermoedelijk is de brand in de keuken ontstaan.
• 容疑者は国外に逃亡したとみられている。 — Men vermoedt dat de verdachte naar het buitenland is gevlucht.

とみられる presenteert de conclusie op het moment van schrijven. とみられている legt iets meer nadruk op een al bestaande of voortgaande inschatting: ‘wordt momenteel aangenomen’. Het verschil is vaak klein; beide vormen kunnen in hetzelfde dossier voorkomen.

Na een werkwoord of een い-bijvoeglijk naamwoord staat de gewone vorm rechtstreeks voor と: 拡大するとみられる, 難しいとみられる. Bij een naamwoord of な-bijvoeglijk naamwoord kan de volledige vorm だとみられる staan: 故障だとみられる. In compacte berichtgeving verdwijnt だ echter geregeld, vooral in patronen als 原因は故障とみられる. Dat is een stijlkenmerk en geen algemene regel voor gewone gesprekken.

ものとみられる en ものと思われる: een beredeneerde verwachting

もの verwijst hier niet naar een concreet ‘ding’. Het maakt van de voorafgaande inhoud iets wat als uitkomst of verwachting wordt beoordeeld. ものとみられる en ものと思われる klinken formeler en omzichtiger dan een eenvoudig だろう (‘waarschijnlijk’).

• 交通への影響は夕方まで続くものとみられる。 — Naar verwachting houdt de verkeershinder tot de avond aan.
• 今後も需要は伸びるものと思われる。 — Aangenomen mag worden dat de vraag verder zal stijgen.

みられる klinkt vaak als een inschatting op basis van waarneembare feiten of de analyse van autoriteiten. 思われる kan iets meer als de beredeneerde conclusie van de schrijver of spreker klinken. In de praktijk overlappen ze sterk. Een nieuwsredactie kan bovendien een voorkeur voor een van beide hebben.

という: informatie doorgeven

Aan het einde van een berichtzin kan という aangeven dat de informatie van anderen afkomstig is. Het is dan niet hetzelfde als het gewone という waarmee je iets benoemt, zoals 田中という人 (‘iemand die Tanaka heet’). De nieuwsformule heeft een verzwegen bron of een bron die eerder in de zin staat.

• 警察によると、男は容疑を否認しているという。 — Volgens de politie ontkent de man de beschuldiging.
• 関係者の話では、会社は来月にも計画を発表するという。 — Volgens een betrokkene maakt het bedrijf het plan mogelijk al volgende maand bekend.

De bron wordt vaak ingeleid met によると (‘volgens’) of の話では (‘naar zeggen van’). Zonder zo’n bron steunt という op de voorafgaande context. Het Nederlandse ‘volgens’ en het Japanse という vervullen dus niet exact dezelfde plaats in de zin: Japans kan de bron vooraan noemen én de bronstatus achteraan nogmaals markeren.

In zeer compacte stijl kan de koppelvorm verdwijnen: 政府は対策を検討中という. In een volledige, minder samengedrukte zin is 政府は対策を検討中だという normaal.

Verwante bronformules

Niet elk bericht gebruikt een van de vier kernpatronen. Let ook op deze duidelijke alternatieven:

Vorm	Nuance
と発表した	heeft officieel bekendgemaakt dat
と明らかにした	heeft onthuld of duidelijk gemaakt dat
と報じられている	er wordt bericht dat
とされている	geldt als; wordt officieel of algemeen beschouwd als
可能性がある	er bestaat een mogelijkheid dat
おそれがある	er bestaat gevaar dat, bij een ongunstige uitkomst

とされている is niet zomaar een sterkere versie van とみられている. Het kan een conventie, definitie of algemeen aanvaard standpunt weergeven: この寺は8世紀に建てられたとされている (‘men neemt algemeen aan dat deze tempel in de achtste eeuw is gebouwd’).

Voorbeelden in context

Japans	Nederlands	Toelichting
事故の原因は人為的ミスとみられている。	Men vermoedt dat de oorzaak van het ongeluk een menselijke fout is.	Bestaande inschatting
被害者数が増えていることが分かった。	Er is gebleken dat het aantal slachtoffers toeneemt.	Nieuwe bevinding
明日から気温が上昇するものと思われる。	Naar verwachting stijgt de temperatuur vanaf morgen.	Beredeneerde verwachting
政府は対策を検討中という。	Naar verluidt bestudeert de regering maatregelen.	Compacte bronvermelding
警察によると、車は制限速度を超えていたという。	Volgens de politie reed de auto harder dan toegestaan.	Bron vooraan, bronstatus achteraan
火は建物の一階から出たとみられる。	De brand is vermoedelijk op de begane grond van het gebouw ontstaan.	Conclusie uit aanwijzingen
不正アクセスによって情報が流出した可能性が高いことが分かった。	Er is gebleken dat de gegevens waarschijnlijk door onbevoegde toegang zijn gelekt.	Bevinding met waarschijnlijkheid binnen de inhoud
台風は今夜、九州に接近するものとみられる。	De tyfoon zal naar verwachting vannacht Kyushu naderen.	Verwachting op basis van een prognose
専門家は、復旧には数か月かかるとみている。	Deskundigen verwachten dat het herstel enkele maanden zal duren.	Actieve vorm met genoemde beoordelaar
市は来年度から制度を見直すと発表した。	De gemeente heeft aangekondigd het stelsel vanaf volgend begrotingsjaar te herzien.	Officiële bekendmaking
会社側は製品の安全性に問題はないとしている。	Het bedrijf stelt dat er geen probleem is met de veiligheid van het product.	Standpunt van een betrokken partij
この地域では今後も大雨が続くおそれがある。	In dit gebied bestaat het gevaar dat de zware regen aanhoudt.	Waarschuwing voor ongunstige ontwikkeling
事件との関連はないものと思われる。	Waarschijnlijk houdt dit geen verband met de zaak.	Voorzichtige negatieve conclusie
新たな証拠が見つかったことを捜査当局が明らかにした。	De opsporingsautoriteiten hebben bekendgemaakt dat nieuw bewijs is gevonden.	Instantie maakt bevinding openbaar
首相、来月オランダ訪問へ。	Premier volgende maand naar Nederland.	Kop: partikels en werkwoord zijn weggelaten

Veelgemaakte fouten

Een vermoeden als vaststaand feit formuleren

• Onjuist in deze context: 事故の原因は整備不良だったことが分かった。 wanneer het onderzoek nog loopt
• Beter: 事故の原因は整備不良とみられている。
• Waarom: ことが分かった beweert dat iets vastgesteld is. とみられている houdt de nodige afstand zolang de conclusie nog voorlopig is.

という zonder herkenbare bron gebruiken

• Onduidelijk: 新しい制度は来月始まるという。
• Duidelijker: 政府関係者によると、新しい制度は来月始まるという。
• Waarom: De slotvorm geeft wel aan dat het om doorgegeven informatie gaat, maar vertelt niet vanzelf van wie die komt. Noem de bron als die niet uit de context blijkt.

Overal だ weglaten

• Onnatuurlijk in gewone spreektaal: 彼は医者と思う。
• Normaal: 彼は医者だと思う。
• Waarom: De weglating in 原因は故障とみられる of 検討中という hoort bij compacte formele stijl. Maak daar geen algemene regel voor alle zinnen met と van.

みられる letterlijk als ‘kan worden gezien’ vertalen

• Misleidende lezing: 容疑者は逃亡したとみられる。 = ‘De verdachte kan vluchtend worden gezien.’
• Juiste lezing: ‘Men vermoedt dat de verdachte is gevlucht.’
• Waarom: とみられる is hier één vaste formule voor een inschatting. De letterlijke betekenis van 見る helpt niet bij de vertaling.

Nederlands ‘zou’ één op één omzetten

• Te snel gekozen: elk Nederlands ‘zou’ vertalen met という
• Kies op functie: という voor een bericht uit een bron, とみられる voor een inschatting en ものと思われる voor een verwachting.
• Waarom: ‘De minister zou aftreden’ kan in het Nederlands zowel een gerucht als een verwachting weergeven. Het Japans dwingt je nauwkeuriger naar de informatiebron te kijken.

Gebruiksnotities

Krantenkoppen zijn sterker samengedrukt dan de lopende tekst. Partikels als は, が en を, de koppelvorm だ, en voorspelbare werkwoorden kunnen ontbreken. Een kop als 首相、来月オランダ訪問へ is geen model voor een volledige alledaagse zin. In de berichttekst zou bijvoorbeeld 首相は来月、オランダを訪問する予定だ kunnen staan.

Ook zelfstandige naamwoorden dragen veel informatie: 増加, 発表, 再開, 見通し (‘vooruitzicht’) en 方針 (‘beleidsvoornemen’) maken korte koppen mogelijk. 来月再開の見通し betekent ongeveer ‘naar verwachting volgende maand hervatting’. Het ontbrekende werkwoord moet je uit de samenhang aanvullen.

Een journaallezer gebruikt vaak beleefde uitgangen als ました en です, terwijl krantenartikelen vooral de neutrale formele stijl gebruiken. Binnen een beleefde uitzending blijven geciteerde of ingebedde zinnen vóór と en こと doorgaans in de gewone vorm: 警察は男が逃走したと発表しました. Zet dus niet automatisch です／ます in elk deel van de zin.

Bronwoorden verdienen eveneens aandacht. 警察によると presenteert de politie als informatiebron; het bewijst niet dat de inhoud definitief waar is. 会社側 (‘de kant van het bedrijf’) en 捜査関係者 (‘een betrokkene bij het onderzoek’) maken duidelijk vanuit welke positie een mededeling komt. Goede lezers scheiden de bewering van de instantie die haar doet.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Afstand is geen volledige neutraliteit

Een onpersoonlijke vorm klinkt terughoudend, maar elke keuze stuurt de lezer. ことが分かった verhoogt de feitelijke status van informatie; 可能性がある houdt meerdere uitkomsten open; おそれがある legt nadruk op risico. Vraag bij elk bericht daarom niet alleen ‘wat staat er?’, maar ook ‘hoe zeker maakt de schrijver dit?’

Vergelijk:

• 感染が広がっている。 — De besmetting breidt zich uit: rechtstreekse mededeling.
• 感染が広がっていることが分かった。 — Uit gegevens is gebleken dat de besmetting zich uitbreidt.
• 感染が広がっているとみられる。 — Men vermoedt dat de besmetting zich uitbreidt.
• 感染が広がるおそれがある。 — Het gevaar bestaat dat de besmetting zich uitbreidt.

De gebeurtenis lijkt dezelfde, maar de kennisbasis en zekerheid verschillen.

Een genoemde beoordelaar maakt de zin minder onpersoonlijk

Naast とみられる bestaat de actieve vorm とみている. Daarmee kan de tekst noemen wie de inschatting maakt:

• 警察は単独犯とみている。 — De politie gaat uit van één dader.
• 市場関係者は価格が下がるとみている。 — Marktkenners verwachten dat de prijs daalt.

Dat is nuttig wanneer het oordeel niet door de redactie zelf mag lijken te worden gedragen. Hetzelfde contrast zie je tussen と思われる en と考えている: de tweede vorm schrijft de gedachte expliciet aan een persoon of organisatie toe.

Geneste bronnen vragen extra aandacht

In internationale berichtgeving kan informatie via meerdere schakels komen: 通信社が政府関係者の話として報じたところによると… (‘volgens wat een persbureau onder verwijzing naar een regeringsbron meldde …’). In het Nederlands vat een vertaling zo’n keten soms samen tot ‘volgens berichten’. Bij nauwkeurig lezen moet je echter bijhouden wie zelf iets heeft waargenomen en wie alleen een eerdere bron aanhaalt.

Koppen drukken ook verwachting uit met へ en 見通し

Een slot met へ wijst in koppen vaak op een aangekondigde of verwachte ontwikkeling: 法案、成立へ (‘wetsvoorstel op weg naar aanneming’). Het partikel betekent daar niet letterlijk alleen ‘naar’. 見通し geeft een vooruitzicht op basis van de huidige situatie: 工事は年内に完了する見通し (‘de werkzaamheden zullen naar verwachting voor het einde van het jaar klaar zijn’). Beide zijn bondig, maar niet noodzakelijk even zeker als een voltooid feit.

Oefentips

1. Markeer de informatiebron. Neem een kort Japans nieuwsbericht en onderstreep eerst によると, という, 発表した en vergelijkbare vormen. Schrijf daarnaast wie de bewering doet en of de journalist haar als feit presenteert.
2. Maak een zekerheidsschaal. Herschrijf één inhoud, bijvoorbeeld 列車が遅れる (‘de trein loopt vertraging op’), met ことが分かった, とみられる, 可能性がある en おそれがある. Noteer bij elke versie wat er verandert.
3. Vouw koppen uit. Voeg aan een korte kop de ontbrekende partikels, koppelvormen en werkwoorden toe. Vergelijk daarna je volledige zin met de eerste alinea van het artikel; daar wordt dezelfde informatie meestal vollediger geformuleerd.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Formele Japanse schrijftaal — behandelt de である-stijl en andere vormen waarop berichtgeving voortbouwt.