Samengestelde partikels in het Japans

In het kort

Samengestelde partikels bestaan uit meerdere elementen die samen één grammaticale functie hebben. Ze leggen nauwkeurig verbanden uit zoals waarbinnen iets gebeurt (において), waarop iets gericht is (に対して), waarover iets gaat (について), waardoor iets gebeurt (によって), vanuit wiens standpunt iets geldt (にとって) en waarop informatie is gebaseerd (をもとに). Vooral in formele gesprekken, nieuws, verslagen en zakelijke teksten maken ze de verhouding tussen zinsdelen expliciet.

Overzicht

Wie de basispartikels に, で, を en の kent, herkent de afzonderlijke bouwstenen al. Bij een samengesteld partikel kun je de betekenis echter niet altijd woord voor woord uit die onderdelen afleiden. In 学生にとって重要だ geeft にとって bijvoorbeeld niet simpelweg een bestemming aan: het markeert het standpunt van waaruit iets als belangrijk wordt beoordeeld.

Dit onderwerp hoort bij C1 omdat de keuze vaak niet alleen grammaticaal, maar ook stilistisch is. Een eenvoudig で kan in een gesprek natuurlijker zijn, terwijl において dezelfde plaats of context zakelijker en abstracter voorstelt. Zulke vormen komen veel voor in rapporten, beleidsstukken, presentaties, wetenschappelijke teksten en beleefde mededelingen. Je moet ze dus niet alleen kunnen vertalen, maar ook leren wanneer een korter partikel beter past.

Voor Nederlandstaligen is één-op-één vertalen riskant. Het Nederlandse voor kan bijvoorbeeld zowel een ontvanger als een beoordelingsstandpunt aanduiden, terwijl het Japans daarvoor onder meer に en にとって uit elkaar houdt. Ook door kan een handelende persoon, een oorzaak of een middel aangeven; によって kan al die functies hebben, maar niet in elke gewone spreektaalszin even natuurlijk.

Zo werkt het

Een samengesteld partikel staat meestal achter een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, zaak, plaats of begrip) of achter een woordgroep die als zelfstandig naamwoord functioneert. De hele groep bepaalt vervolgens de relatie met het gezegde of met een volgend zelfstandig naamwoord.

Vorm	Kernbetekenis	Typische functie
N において	in, bij, binnen	plaats, gelegenheid, tijdvak of abstract domein
N に対して	tegenover, ten aanzien van, gericht op	doelwit van een houding, reactie of handeling
N について	over, betreffende	onderwerp van spreken, denken of onderzoeken
N によって	door, als gevolg van, met behulp van, afhankelijk van	handelende partij, oorzaak, middel of variatie
N にとって	voor, vanuit het standpunt van	persoon of groep die een beoordeling maakt of ondervindt
N をもとに（して）	op basis van	bronmateriaal, gegevens, ervaring of model

Hier staat N voor het zelfstandig naamwoord of de naamwoordgroep die vóór de vorm komt.

において: plaats of kader

において plaatst een gebeurtenis binnen een locatie, gelegenheid, periode of abstract werkterrein. Bij een concrete alledaagse handeling betekent het vaak ongeveer hetzelfde als で, maar het klinkt formeler en afstandelijker.

• 会議において発表する — tijdens de conferentie presenteren
• 現代社会において重要だ — belangrijk zijn in de huidige samenleving
• 研究において必要だ — noodzakelijk zijn binnen onderzoek

Voor een volgend zelfstandig naamwoord verandert において in における:

• 教育における技術の役割 — de rol van technologie in het onderwijs

In een gewoon gesprek zeg je eerder カフェで会いましょう dan カフェにおいて会いましょう. De lange vorm is geen deftige vervanging die overal beter klinkt; hij past vooral wanneer de context als formeel kader wordt voorgesteld.

に対して: richting, reactie of houding

に対して markeert dat een handeling, gevoel, houding of reactie op iemand of iets gericht is. Het gaat dus niet alleen om het onderwerp waarover men praat, maar om het doelwit waarop men reageert.

• 質問に対して答える — op een vraag antwoorden
• 提案に対して反対する — tegen een voorstel zijn
• お客様に対して丁寧に説明する — iets beleefd aan een klant uitleggen

Voor een zelfstandig naamwoord gebruik je meestal に対する:

• 政策に対する批判 — kritiek op het beleid

に対して kan daarnaast twee situaties tegenover elkaar zetten. Dan komt het vaak na een zin die met の tot een naamwoordgroep is gemaakt:

• 姉が東京で働いているのに対して、弟は大阪で勉強している。— De oudere zus werkt in Tokio, terwijl de jongere broer in Osaka studeert.

について: het behandelde onderwerp

について geeft aan waar een gesprek, uitleg, onderzoek, vraag of gedachte over gaat. Het Nederlandse over is hier vaak een goede eerste vertaling.

• 新しい制度について説明する — uitleg geven over het nieuwe systeem
• 環境問題について調べる — milieuproblemen onderzoeken

Voor een volgend zelfstandig naamwoord staat doorgaans についての:

• 日本文化についての本 — een boek over de Japanse cultuur

Vergelijk dit goed met に対して. In その問題について話す is het probleem het gespreksonderwerp. In その問題に対して対策を取る is het probleem datgene waarop maatregelen worden gericht.

によって: handelende partij, oorzaak, middel of verschil

によって heeft meerdere functies. De omgeving bepaalt welke betekenis bedoeld is.

1. In een lijdende zin kan het de handelende partij aangeven: 建物は建築家によって設計された, ‘het gebouw is door een architect ontworpen’.
2. Het kan een oorzaak noemen: 大雪によって電車が遅れた, ‘door hevige sneeuw liep de trein vertraging op’.
3. Het kan een methode of middel aangeven: 調査によって事実が明らかになった, ‘door onderzoek zijn de feiten duidelijk geworden’.
4. Het kan aangeven dat iets per persoon, streek of situatie verschilt: 地域によって習慣が違う, ‘gewoonten verschillen per streek’.

Voor een volgend zelfstandig naamwoord wordt dit による:

• 地震による被害 — schade door een aardbeving
• 専門家による分析 — een analyse door een deskundige

De vorm is breed, maar in alledaagse zinnen over een eenvoudig vervoermiddel of gereedschap is で meestal natuurlijker: 電車で行く en はさみで切る.

にとって: beoordelingsstandpunt

にとって noemt de persoon, groep of instantie vanuit wier standpunt een beoordeling geldt. Het gezegde drukt daarom vaak waarde, moeilijkheid, nut, betekenis of belang uit.

• 学生にとって重要だ — belangrijk voor studenten
• 私にとって難しい — moeilijk voor mij
• 会社にとって大きな課題だ — een grote uitdaging voor het bedrijf

Voor een volgend zelfstandig naamwoord kun je にとっての gebruiken:

• 私にとっての成功 — wat succes voor mij betekent; succes vanuit mijn standpunt

Dit is niet hetzelfde als een ontvanger. In 友達にプレゼントを買う is de vriend degene voor wie je iets koopt; にとって zou daar alleen passen als je een beoordeling vanuit het standpunt van die vriend toevoegt.

をもとに: bron of uitgangsmateriaal

をもとに geeft aan dat iets wordt gemaakt, beoordeeld of ontwikkeld met informatie, ervaring, feiten of een bestaand werk als basis. をもとにして is een iets nadrukkelijkere variant met dezelfde kernbetekenis.

• データをもとに判断する — op basis van gegevens beslissen
• 経験をもとに教材を作る — lesmateriaal maken op basis van ervaring
• 実話をもとにしている — gebaseerd zijn op een waargebeurd verhaal

Vóór een zelfstandig naamwoord zijn onder meer deze patronen gebruikelijk:

• 調査結果をもとにした報告書 — een rapport dat op onderzoeksresultaten is gebaseerd
• 事実をもとにする物語 — een verhaal dat feiten als basis neemt

De vorm legt de nadruk op het materiaal of de informatie waaruit iets nieuws ontstaat. Het formelere に基づいて betekent eveneens ‘op basis van’, maar benadrukt vaak een grondslag zoals regels, bewijs, beleid of een beginsel.

は en も toevoegen

Na verschillende samengestelde partikels kunnen は en も extra nadruk of contrast toevoegen:

• この点については、後で説明します。— Wat dit punt betreft, geef ik later uitleg.
• 子どもにとっても必要です。— Het is ook voor kinderen nodig.
• その提案に対しては、慎重な意見が多いです。— Ten aanzien van dat voorstel zijn er veel voorzichtige reacties.

Zie については dus niet als een geheel nieuwe vorm: は zet het al gemarkeerde zinsdeel als contrasterend gespreksthema neer.

Voorbeelden in context

Japans	Nederlands	Toelichting
会議において発表しました。	Ik heb tijdens de conferentie een presentatie gegeven.	Formele gelegenheid
現代社会において、情報の管理は重要です。	In de huidige samenleving is informatiebeheer belangrijk.	Abstract kader
教育におけるAIの役割を検討します。	We onderzoeken de rol van kunstmatige intelligentie in het onderwijs.	における vóór een zelfstandig naamwoord
この問題に対して、対策を考えます。	We bedenken maatregelen tegen dit probleem.	Handeling gericht op een probleem
お客様のご意見に対して回答いたします。	Wij zullen op de opmerkingen van de klant reageren.	Formele reactie
新しい制度について説明します。	Ik geef uitleg over het nieuwe systeem.	Onderwerp van de uitleg
詳しい手続きについては、ウェブサイトをご覧ください。	Raadpleeg voor de precieze procedure de website.	については zet het onderwerp apart
この建物は有名な建築家によって設計されました。	Dit gebouw is door een beroemde architect ontworpen.	Handelende partij in een lijdende zin
文化によって考え方が違います。	De manier van denken verschilt per cultuur.	Variatie afhankelijk van een factor
大雨によって試合が中止になりました。	Door de zware regen is de wedstrijd afgelast.	Oorzaak
学生にとって重要なことです。	Het is belangrijk voor studenten.	Beoordeling vanuit hun standpunt
私にとって、この写真は特別な意味があります。	Voor mij heeft deze foto een bijzondere betekenis.	Persoonlijk perspectief
アンケートの結果をもとに、計画を見直しました。	Op basis van de enquêteresultaten hebben we het plan herzien.	Gegevens als basis
この映画は実話をもとにしています。	Deze film is gebaseerd op een waargebeurd verhaal.	Bronmateriaal
前年は売上が増えたのに対して、今年は減少しました。	Vorig jaar steeg de omzet, terwijl die dit jaar daalde.	Twee situaties tegenover elkaar

Veelgemaakte fouten

において gebruiken waar で natuurlijker is

• Onnatuurlijk: 友達と駅において会いました。
• Natuurlijk: 友達と駅で会いました。
• Waarom: Een gewone ontmoeting op het station vraagt normaal om で. において maakt de locatie onnodig officieel, alsof het om een verslag of formele gebeurtenis gaat.

について en に対して verwisselen

• Fout voor de bedoelde betekenis: 質問について答えました。
• Beter: 質問に対して答えました。
• Waarom: De vraag is hier het doelwit van het antwoord. 質問について話しました is wel goed wanneer je over de vraag als onderwerp praat.

にとって als algemene vertaling van ‘voor’ nemen

• Fout: 学生にとって奨学金を提供します。
• Goed: 学生に奨学金を提供します。
• Waarom: Studenten zijn hier de ontvangers van de beurs; daarvoor volstaat に. Gebruik にとって bij een oordeel: 奨学金は学生にとって重要です, ‘een beurs is belangrijk voor studenten’.

De verbindingsvorm vóór een zelfstandig naamwoord vergeten

• Fout: 教育において問題
• Goed: 教育における問題
• Waarom: Wanneer ‘problemen binnen het onderwijs’ één naamwoordgroep vormt, verbindt における de context met 問題. Hetzelfde patroon zie je in 政策に対する批判 en 地震による被害.

Het verkeerde partikel vóór もと gebruiken

• Fout: データにもとに結論を出しました。
• Goed: データをもとに結論を出しました。
• Waarom: In dit patroon wordt het bronmateriaal met を gemarkeerd. Verwar het niet met データに基づいて, waar に bij het werkwoord 基づく hoort.

によって overal als ‘door’ gebruiken

• Onnatuurlijk: 毎日バスによって会社に行きます。
• Natuurlijk: 毎日バスで会社に行きます。
• Waarom: Voor een alledaags vervoermiddel of instrument is で de gewone keuze. によって past beter bij formeel beschreven methoden, oorzaken, variatie en de handelende partij in bepaalde lijdende zinnen.

Gebruiksnotities

Deze vormen hebben niet allemaal precies hetzelfde stijlniveau. について en にとって zijn ook in gewone gesprekken heel gebruikelijk. に対して komt zowel in gesprekken als in formele teksten voor, vooral wanneer een reactie of houding expliciet wordt gemaakt. において klinkt duidelijk schriftelijker dan で. によって is alledaags bij de betekenis ‘afhankelijk van’ — 人によって違う hoor je vaak — maar kan formeel klinken als middel of handelende partij.

Japanse zakelijke en ambtelijke teksten stapelen zulke verbindingen vaker dan natuurlijk Nederlands doet. Bij het vertalen hoef je daarom niet steeds een zwaar Nederlands voorzetsel te kiezen. 会議において kan eenvoudig ‘tijdens de vergadering’ zijn, en この件については soms gewoon ‘wat dit betreft’. Begrijp eerst de relatie; kies daarna een natuurlijke Nederlandse formulering.

Let ook op komma's. Een komma na een lange groep als 調査結果をもとに、 kan de leesbaarheid verbeteren, maar verandert de grammaticale functie niet. In korte zinnen wordt hij vaak weggelaten.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Betekenis volgt uit de hele zin

Vooral によって blijft zonder context dubbelzinnig. 専門家による調査 kan een onderzoek door deskundigen zijn, maar bij andere zelfstandige naamwoorden kan による eerder oorzaak of methode uitdrukken. Kijk daarom naar het soort zelfstandig naamwoord vóór によって én naar het gezegde erna. Een persoon bij een lijdende vorm wijst vaak op de handelende partij; een gebeurtenis bij 被害 of 中止 wijst eerder op een oorzaak.

に対して als contrast

De contrastieve functie van に対して is abstracter dan de betekenis ‘gericht op’. Het eerste zinsdeel vormt dan de ene kant van een vergelijking en het tweede de andere. Dit patroon past goed in analyses en verslagen:

• 都市部では人口が増えているのに対して、地方では減少している。— In stedelijke gebieden groeit de bevolking, terwijl die op het platteland afneemt.

Gebruik het niet automatisch voor elk Nederlands maar. Het is vooral nuttig wanneer twee parallelle situaties duidelijk tegenover elkaar staan.

Verwante formele alternatieven

に関して ligt dicht bij について en betekent ‘met betrekking tot’. Het klinkt doorgaans formeler en krijgt vóór een zelfstandig naamwoord de vorm に関する. に基づいて ligt dicht bij をもとに, maar past bijzonder goed bij een norm, regel, bewijsgrond of officieel uitgangspunt:

• 法律に基づいて判断する。— Een oordeel vellen op grond van de wet.
• 取材をもとに記事を書く。— Een artikel schrijven op basis van verzameld interview- en onderzoeksmateriaal.

Het verschil is geen harde tegenstelling. In sommige contexten zijn beide mogelijk, met een ander accent: に基づいて benadrukt de geldige grondslag, terwijl をもとに eerder het gebruikte materiaal of vertrekpunt naar voren haalt.

Compacte naamwoordgroepen leren herkennen

In gevorderde teksten staat de kern van de zin vaak pas na een lange naamwoordgroep, bijvoorbeeld 地域社会における高齢者に対する支援. Ontleed zo'n groep van rechts naar links:

1. 支援 — ondersteuning;
2. 高齢者に対する支援 — ondersteuning gericht op ouderen;
3. 地域社会における… — die ondersteuning binnen de lokale gemeenschap.

Zo voorkom je dat je elk partikel los vertaalt en de onderlinge structuur kwijtraakt.

Oefentips

1. Maak contrastparen. Schrijf één eenvoudige zin met een basispartikel en één formelere variant: 学校で行われる tegenover 学校において行われる. Noteer erbij welk register natuurlijk is.
2. Sorteer op relatie, niet op Nederlandse vertaling. Maak zes kaartjes met de vragen: kader, doelwit, onderwerp, oorzaak of middel, standpunt en basis. Kies bij elke nieuwe zin eerst de relatie en pas daarna de Japanse vorm.
3. Oefen de verbindingsvormen apart. Zet werkwoordelijke groepen om in naamwoordgroepen: 教育において考える → 教育における課題, 政策に対して批判する → 政策に対する批判 en 地震によって被害が出る → 地震による被害.

Verwante onderwerpen

• Voorkennis: Basispartikels は・が・を・に — herhaal hoe korte partikels de functie van een zinsdeel markeren voordat je samengestelde vormen vergelijkt.