Bepaalde lidwoorden in het Italiaans

Kort gezegd

Het Italiaanse bepaalde lidwoord heeft zeven vormen: il, lo, la, l’, i, gli en le. Je kiest de vorm op basis van het geslacht, het getal en vooral de beginklank van het volgende woord: il libro, lo studente, l’amica, gli zaini. Anders dan in het Nederlands moet je dus niet alleen weten of een woord mannelijk of vrouwelijk is, maar ook luisteren hoe het begint.

Overzicht

Een bepaald lidwoord staat bij iets dat bekend, herkenbaar of als soort bedoeld is: il libro (het boek), la porta (de deur), i bambini (de kinderen). Het hoort bij een zelfstandig naamwoord: een woord voor een persoon, dier, ding of begrip. In het Italiaans heeft zo’n naamwoord een grammaticaal geslacht, mannelijk of vrouwelijk, en een getal, enkelvoud of meervoud. Het lidwoord past zich daaraan aan. Die aanpassing heet overeenkomst: de vormen horen grammaticaal bij elkaar.

Dit onderwerp komt al op A1-niveau aan bod, omdat lidwoorden voortdurend voorkomen. De basis is overzichtelijk: bij vrouwelijke woorden kies je in het enkelvoud la of l’ en in het meervoud le. Bij mannelijke woorden hangt de keuze sterker af van de beginklank: il/i tegenover lo/gli en l’/gli.

Voor Nederlandstaligen voelt vooral die klankkeuze ongewoon. Het Nederlandse onderscheid tussen de en het helpt maar beperkt: Italiaans gebruikt niet dezelfde woordgroepen en heeft aparte meervoudsvormen. Leer daarom niet alleen libro, maar meteen il libro; niet alleen studentessa, maar la studentessa. Zo sla je geslacht en lidwoord samen op.

Zo werkt het

Het volledige basisschema

Geslacht	Begin van het naamwoord	Enkelvoud	Meervoud	Voorbeeldpaar
Mannelijk	de meeste medeklinkers	il	i	il libro → i libri
Mannelijk	s + medeklinker, z, gn, ps, x en enkele vergelijkbare klanken	lo	gli	lo studente → gli studenti
Mannelijk	klinker	l’	gli	l’amico → gli amici
Vrouwelijk	medeklinker	la	le	la casa → le case
Vrouwelijk	klinker	l’	le	l’amica → le amiche

De apostrof in l’ geeft aan dat de klinker van lo of la is weggevallen vóór een klinker. In het meervoud gebeurt dat niet: je schrijft gli amici en le amiche, zonder apostrof.

Mannelijk: il en i

Gebruik il vóór de meeste mannelijke woorden die met een medeklinker beginnen. Het bijbehorende meervoud is i:

• il libro → i libri — het boek → de boeken
• il ragazzo → i ragazzi — de jongen → de jongens
• il cane → i cani — de hond → de honden
• il fiore → i fiori — de bloem → de bloemen

Let op: het Italiaanse grammaticale geslacht hoeft niet overeen te komen met het Nederlandse lidwoord. Fiore is bijvoorbeeld mannelijk, ook al zeg je in het Nederlands de bloem. De Nederlandse vorm voorspelt dus niet of je il of la nodig hebt.

Mannelijk: lo en gli

Gebruik lo vóór bepaalde lastige medeklinkercombinaties en klanken. Het meervoud is dan gli. De belangrijkste groepen zijn:

• s + medeklinker: lo studente, lo sport, lo sciopero
• z: lo zaino, lo zio
• gn: lo gnomo
• ps: lo psicologo
• x: lo xilofono

Ook bij sommige leenwoorden met een ongebruikelijke beginklank kan lo voorkomen. Voor de basis is het genoeg om vooral s + medeklinker en z goed te herkennen; die zie en hoor je vaak.

Het gaat niet om de letter s op zichzelf. Voor een s gevolgd door een klinker gebruik je gewoon il: il sole, il sabato. Vergelijk:

• il sale — het zout
• lo spazio — de ruimte
• il suono — het geluid
• lo studente — de student

De meervoudsvormen zijn gli spazi en gli studenti. Spreek gli als één geheel uit; het is niet hetzelfde als een Nederlandse combinatie van losse g en l.

Mannelijk: l’ en gli

Vóór een klinker wordt mannelijk enkelvoud l’:

• l’amico → gli amici — de vriend → de vrienden
• l’albero → gli alberi — de boom → de bomen
• l’esame → gli esami — het examen → de examens
• l’uomo → gli uomini — de man → de mannen

Aan l’ alleen kun je het geslacht niet zien. L’amico is mannelijk en l’amica vrouwelijk. Het meervoud maakt het verschil zichtbaar: gli amici maar le amiche.

Vrouwelijk: la, l’ en le

Bij vrouwelijke woorden is de regel eenvoudiger. Gebruik la vóór een medeklinker en l’ vóór een klinker. Het meervoud is in beide gevallen le:

• la ragazza → le ragazze — het meisje → de meisjes
• la studentessa → le studentesse — de studente → de studentes
• l’isola → le isole — het eiland → de eilanden
• l’ora → le ore — het uur → de uren

De bijzondere mannelijke regel voor lo geldt niet voor vrouwelijke woorden. Het is dus la studentessa, niet lo studentessa, en la psicologa, niet lo psicologa.

Kijk naar het woord direct na het lidwoord

De vorm wordt bepaald door de beginklank van het woord dat onmiddellijk volgt. Staat er een bijvoeglijk naamwoord tussen — een woord dat een eigenschap geeft — dan kijk je naar dat bijvoeglijk naamwoord:

• lo studente maar il bravo studente — de goede student
• l’amico maar il mio amico — mijn vriend
• gli amici maar i miei amici — mijn vrienden

Dit principe verklaart waarom het lidwoord soms verandert terwijl het zelfstandig naamwoord hetzelfde blijft. Het lidwoord vormt qua uitspraak één groep met het volgende woord.

Voorbeelden in context

Italiaans	Nederlands	Opmerking
Il libro è sul tavolo.	Het boek ligt op tafel.	Mannelijk, gewone medeklinker
I bambini giocano in giardino.	De kinderen spelen in de tuin.	Mannelijk meervoud na il
Lo studente aspetta l’autobus.	De student wacht op de bus.	s + medeklinker
Lo zaino è pesante.	De rugzak is zwaar.	Beginletter z
Gli zaini sono in macchina.	De rugzakken liggen in de auto.	Meervoud van lo zaino
L’amico di Paolo vive a Torino.	De vriend van Paolo woont in Turijn.	Mannelijk vóór een klinker
Gli amici arrivano alle otto.	De vrienden komen om acht uur.	Mannelijk meervoud na l’
La porta è aperta.	De deur is open.	Vrouwelijk, medeklinker
L’amica di Sara parla italiano.	De vriendin van Sara spreekt Italiaans.	Vrouwelijk vóór een klinker
Le amiche prendono un caffè.	De vriendinnen drinken een koffie.	Vrouwelijk meervoud na l’
Mi lavo le mani.	Ik was mijn handen.	Bij lichaamsdelen vaak een lidwoord
Amo la musica italiana.	Ik houd van Italiaanse muziek.	Algemene categorie
Il lunedì lavoro da casa.	Op maandag werk ik thuis.	Elke maandag, gewoonte
Visitiamo l’Italia in primavera.	We bezoeken Italië in het voorjaar.	Landnaam als lijdend voorwerp

In de laatste voorbeelden is het Nederlandse lidwoord soms afwezig of anders. Dat laat zien waarom woord voor woord vertalen niet betrouwbaar is: le mani betekent hier natuurlijk “mijn handen”, en la musica verwijst naar muziek in het algemeen.

Veelgemaakte fouten

1. Il gebruiken vóór elke mannelijke medeklinker

• Fout: il studente, il zaino
• Goed: lo studente, lo zaino
• Waarom: vóór s + medeklinker en vóór z krijgt mannelijk enkelvoud lo.

2. Het verkeerde meervoud kiezen

• Fout: i studenti, i amici
• Goed: gli studenti, gli amici
• Waarom: lo wordt in het meervoud gli; mannelijk l’ wordt eveneens gli. Leer de paren: lo/gli en l’/gli.

3. De lo-regel op vrouwelijke woorden toepassen

• Fout: lo studentessa, gli studentesse
• Goed: la studentessa, le studentesse
• Waarom: vrouwelijke woorden hebben nooit lo of gli. Vóór een medeklinker gebruik je la; het meervoud is altijd le.

4. Een apostrof in het meervoud schrijven

• Fout: gl’amici, l’amiche
• Goed: gli amici, le amiche
• Waarom: in de gewone moderne standaardtaal zijn gli en le volledige meervoudsvormen. Alleen enkelvoudig lo en la worden vóór een klinker l’.

5. Vanuit Nederlands de of het redeneren

• Fout gedachtepatroon: “Het is het probleem, dus het Italiaanse woord zal wel een bepaalde lidwoordgroep hebben.”
• Goed: il problema, i problemi
• Waarom: Italiaans en Nederlands delen zelfstandige naamwoorden niet op dezelfde manier in. Bovendien kan de uitgang misleiden: problema eindigt op -a, maar is mannelijk. Leer daarom il problema als één geheel.

6. Het lidwoord weglaten bij een algemene categorie

• Fout: Amo musica italiana.
• Goed: Amo la musica italiana.
• Waarom: Italiaans gebruikt vaak een bepaald lidwoord wanneer een soort of begrip in het algemeen bedoeld is. In het Nederlands zeggen we juist “Ik houd van Italiaanse muziek”, zonder lidwoord.

Gebruiksnotities

Algemene uitspraken

Bij een hele soort of categorie gebruikt het Italiaans doorgaans het bepaalde lidwoord:

• I cani sono animali sociali. — Honden zijn sociale dieren.
• La pazienza è importante. — Geduld is belangrijk.
• Mi piace il caffè. — Ik houd van koffie.

In het Nederlands staat dan vaak geen lidwoord. Laat dat Nederlandse patroon dus niet automatisch doorwerken in het Italiaans.

Lichaamsdelen en persoonlijke bezittingen

Wanneer al duidelijk is bij wie een lichaamsdeel hoort, kiest het Italiaans vaak een bepaald lidwoord waar het Nederlands een bezittelijk woord gebruikt:

• Mi lavo le mani. — Ik was mijn handen.
• Marco alza la mano. — Marco steekt zijn hand op.

Het wederkerende mi in het eerste voorbeeld maakt al duidelijk wiens handen het zijn. Le mie mani is mogelijk als je nadrukkelijk “mijn handen, niet die van iemand anders” bedoelt.

Talen, landen en dagen

Taalnamen krijgen vaak geen lidwoord na werkwoorden als parlare en studiare: Parlo italiano en Studio italiano. Als je de taal nader omschrijft of als zelfstandig onderwerp presenteert, verschijnt het lidwoord eerder: L’italiano parlato è difficile (gesproken Italiaans is moeilijk).

Veel landnamen worden met een lidwoord genoemd: l’Italia, la Francia, gli Stati Uniti. Na in valt dat lidwoord bij gewone landnamen meestal weg: Vivo in Italia. In andere zinsfuncties blijft het vaak staan: Visito l’Italia.

Bij weekdagen maakt het lidwoord een nuttig betekenisverschil:

• Lunedì parto. — Maandag vertrek ik.
• Il lunedì lavoro da casa. — Op maandag werk ik thuis, dus gewoonlijk elke maandag.

Bezittelijke woorden

Voor een Italiaans bezittelijk bijvoeglijk naamwoord staat meestal ook een lidwoord: il mio libro, la tua macchina, i suoi amici. Dat verschilt van Nederlands “mijn boek”, zonder de of het. Een belangrijke uitzondering zijn enkelvoudige, niet nader omschreven familieleden: mia madre, tuo fratello. Dit systeem wordt uitgebreider behandeld bij de bezittelijke bijvoeglijke naamwoorden.

Verder dan de basis / gevorderd gebruik

De volgende punten hoef je op A1-niveau nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later tegenkomen.

Weglating is niet willekeurig

Italiaans gebruikt veel lidwoorden, maar niet altijd. Ze ontbreken onder meer in bepaalde vaste combinaties, opsommingen, titels en compacte krantenkoppen. Vergelijk a casa (thuis), in ufficio (op kantoor) en avere fame (honger hebben) met gewone naamwoordgroepen als la casa nuova en l’ufficio di Marta. Zulke gevallen kun je beter als vaste uitdrukking leren dan proberen af te leiden uit één algemene regel.

Eigennamen kunnen toch een lidwoord krijgen

Persoonsnamen hebben in de neutrale standaardtaal meestal geen lidwoord: Paolo arriva domani. Plaats- en landnamen volgen hun eigen patroon. Een naam kan daarnaast een lidwoord krijgen als er een nadere typering bij staat: la Roma barocca (het barokke Rome). Regionaal hoor je in delen van Italië ook een lidwoord bij voornamen, maar dat geldt niet overal en is geen veilige neutrale standaard voor een beginner.

Spelling en uitspraak bij vreemde woorden

Bij leenwoorden telt uiteindelijk de beginklank, niet alleen de eerste geschreven letter. Daardoor kunnen woorden die er ongewoon uitzien vragen oproepen. Woordenboeken geven doorgaans het geslacht en vaak een voorbeeld met lidwoord. Controleer bij twijfel dus de combinatie als geheel. Voor alledaagse woorden blijft de basisregel betrouwbaar: il film, lo sport, l’hotel.

Lidwoorden in samengestelde voorzetsels

De vormen il, lo, la, l’, i, gli, le versmelten vaak met voorzetsels: a + il = al, di + gli = degli, in + la = nella. Daarom is een goede beheersing van de lidwoorden nodig voordat je vormen als alla stazione, sul tavolo en negli Stati Uniti gemakkelijk herkent. Dit is geen nieuw lidwoordsysteem: dezelfde keuze voor geslacht, getal en beginklank blijft eronder zitten.

Oefentips

1. Leer naamwoorden met lidwoord én meervoud. Maak kaartjes met il libro — i libri, lo zaino — gli zaini en l’amica — le amiche. Zo oefen je drie kenmerken tegelijk: geslacht, beginklank en getal.
2. Sorteer op klank. Neem tien mannelijke woorden en leg ze in drie groepen: il, lo en l’. Zeg daarna ook het meervoud hardop. Besteed extra aandacht aan s + medeklinker en z.
3. Vergelijk bewust met Nederlands. Onderstreep in een korte Italiaanse tekst alle lidwoorden. Noteer waar de Nederlandse vertaling geen lidwoord of juist een bezittelijk woord heeft, zoals bij la musica en le mani. Dat voorkomt letterlijk vertalen.

Verwante onderwerpen

• Eerst leren: Geslacht van zelfstandige naamwoorden — helpt bepalen of je een mannelijke of vrouwelijke lidwoordvorm nodig hebt.
• Volgende stap: Samengestelde voorzetsels — laat zien hoe voorzetsels met deze lidwoorden versmelten.
• Ook nuttig: Bezittelijke bijvoeglijke naamwoorden — behandelt combinaties als il mio libro en de uitzondering mia madre.