Fransızcada Edilgen Çatı

Kısaca

Fransızcada edilgen çatı, yani işi yapandan çok işten etkileneni öne çıkaran anlatım, être + participe passé ile kurulur; participe passé, fiilin vendu gibi geçmiş zaman ortacı denen biçimidir. La maison a été vendue. “Ev satıldı.” demektir; sondaki vendue, ev sözcüğünün Fransızcada dişil olmasına uyar. İşi yapanı belirtmek için çoğunlukla par kullanılır; günlük konuşmada aynı bilgi sık sık on ile de anlatılır: On parle français ici. “Burada Fransızca konuşulur.”

Genel Bakış

“Belediye köprüyü onarıyor” ile “Köprü onarılıyor” aynı olayın farklı yönlerini öne çıkarır. İlkinde dikkatimizi işi yapan belediyeye, ikincisinde köprüye yöneltiriz. Fransızcada bu karşıtlığın adları voix active (etken çatı, işi yapanın özne olduğu anlatım) ve voix passive (edilgen çatı) biçimindedir. Özne, cümlede fiilin kişi ve sayı bakımından bağlandığı öğedir; edilgen bir cümlede öznenin işi yapması gerekmez.

B1 düzeyinde bu yapıyı öğrenmek özellikle haberleri, resmî duyuruları, ürün açıklamalarını ve iş yazışmalarını anlamayı kolaylaştırır. Başvurunun kabul edilmesi, paketin gönderilmesi veya bir binanın yenilenmesi anlatılırken yapan kişinin adı çoğu zaman önemli değildir. Edilgen çatı, bu adı vermeden tam bir cümle kurmayı sağlar.

Türkçe konuşanlar için anlam tanıdıktır: “yazmak → yazılmak”, “açmak → açılmak”. Fakat Fransızca aynı işi fiile bir edilgenlik eki getirerek yapmaz; ayrı bir fiil olan être kullanır. Ayrıca Türkçede bulunmayan bir uyum gerekir: geçmiş zaman ortacının yazılışı, öznenin dilbilgisel cinsiyetine ve tekil ya da çoğul olmasına göre değişir. Bu nedenle yalnızca anlamı çevirmek değil, cümlenin hangi sözcük üzerine kurulduğunu belirlemek önemlidir.

Yapı Nasıl Kurulur?

1. İşten etkilenen öğeyi özne yapın

Önce basit bir etken cümleye bakalım:

• Les étudiants lisent le livre. — Öğrenciler kitabı okuyor.
• Le livre est lu par les étudiants. — Kitap öğrenciler tarafından okunuyor.

İlk cümlede les étudiants işi yapar. Le livre ise doğrudan nesnedir: fiilin doğrudan etkilediği, burada “Neyi okuyorlar?” sorusuyla bulduğumuz öğedir. Edilgen cümlede bu nesne özne olur. Eski özne istenirse par ile sona eklenir.

Temel düzen şöyledir:

İşten etkilenen özne + uygun zamanda être + özneye uyan geçmiş zaman ortacı + gerekirse par ile yapan kişi

Bu dönüşüm sırasında zamanı koruyun. Şimdiki zamanda “okuyorlar” diyorsanız “okunuyor”; geçmişte “okudular” diyorsanız “okundu” anlatımını kurmanız gerekir. Edilgenlik tek başına geçmiş zaman anlamına gelmez.

2. Être fiilini yeni özneye göre çekin

Être, temel anlamıyla “olmak” fiilidir; burada edilgen yapıyı kuran yardımcı fiil görevindedir. Aşağıdaki şimdiki zaman çekiminde invité “davet edilmiş” anlamındaki ortaçtır. Parantezli harfler, öznenin cinsiyetine ve sayısına göre seçilecek ekleri gösterir; normal bir cümlede bu parantezler yazılmaz.

Kişi	Fransızca	Türkçe
Birinci tekil	Je suis invité(e).	Davet ediliyorum.
İkinci tekil	Tu es invité(e).	Davet ediliyorsun.
Üçüncü tekil	Il est invité. / Elle est invitée.	O davet ediliyor.
Birinci çoğul	Nous sommes invité(e)s.	Davet ediliyoruz.
İkinci çoğul veya saygılı hitap	Vous êtes invité(e)(s).	Davet ediliyorsunuz.
Üçüncü çoğul	Ils sont invités. / Elles sont invitées.	Onlar davet ediliyor.

Vous tek kişiye saygılı hitap ediyorsa êtes değişmez, ama ortaç tekil kalır: Madame, vous êtes invitée. — Hanımefendi, davetlisiniz. Birden çok kadına hitap ediliyorsa vous êtes invitées yazılır.

3. Geçmiş zaman ortacını özneyle uyumlu yazın

Dilbilgisel cinsiyet, Fransızcada adların eril veya dişil sınıfta olmasıdır; cansız varlıkların gerçek bir cinsiyeti olduğu anlamına gelmez. Örneğin livre eril, lettre dişildir. Düzenli uyumda dişil biçime -e, çoğula -s, dişil çoğula -es eklenir.

Öznenin türü	Fransızca	Türkçe
Eril tekil	Le document est envoyé.	Belge gönderiliyor.
Dişil tekil	La lettre est envoyée.	Mektup gönderiliyor.
Eril çoğul	Les documents sont envoyés.	Belgeler gönderiliyor.
Dişil çoğul	Les lettres sont envoyées.	Mektuplar gönderiliyor.

Çoğu fiilde bu ekler duyulmaz; bu yüzden yalnızca kulağa güvenmeyin. Bazılarında fark belirgindir: Le texte est écrit. “Metin yazılmış.” ile La lettre est écrite. “Mektup yazılmış.” karşılaştırmasında écrite biçiminin sonundaki ünsüz duyulur.

Ortaç her zaman düzenli oluşmaz. Sık kullanılan bazı biçimler lire → lu (okumak → okunmuş), faire → fait (yapmak → yapılmış), prendre → pris (almak → alınmış) ve écrire → écrit (yazmak → yazılmış) biçimindedir. Önce doğru ortacı bulun, ardından özneye gereken uyumu ekleyin.

4. Zamanı être üzerinde gösterin

Edilgen yapıda zamanı taşıyan bölüm être fiilidir. Asıl fiilin ortacı değişen zamana göre yeniden çekilmez; yalnızca özneye uyar. Bunu tek bir örneği farklı zamanlarda izleyerek görebiliriz:

Zaman veya anlatım	Fransızca	Türkçe
Şimdiki zaman	La salle est nettoyée chaque matin.	Salon her sabah temizlenir.
Geçmişte alışkanlık veya süreç	La salle était nettoyée chaque matin.	Salon her sabah temizlenirdi.
Tamamlanmış geçmiş	La salle a été nettoyée hier.	Salon dün temizlendi.
Başka bir geçmiş olaydan önce	La salle avait été nettoyée avant notre arrivée.	Salon biz gelmeden önce temizlenmişti.
Gelecek zaman	La salle sera nettoyée demain.	Salon yarın temizlenecek.
Şart veya varsayım	La salle serait nettoyée plus souvent avec une équipe supplémentaire.	Ek bir ekiple salon daha sık temizlenirdi.
Yakın gelecek	La salle va être nettoyée.	Salon birazdan temizlenecek.

Özellikle passé composé, yani tamamlanmış olayları anlatan birleşik geçmiş zaman, dikkat ister. Burada être fiilinin geçmiş biçimi a été olur. Dolayısıyla “Ev satıldı” cümlesi La maison a été vendue. biçimindedir. Été değişmez; özneyle uyum sağlayan biçim vendue olur. Çoğulda Les maisons ont été vendues. — Evler satıldı.

5. Yapan kişiyi eklemek zorunda değilsiniz

• Le colis a été livré. — Paket teslim edildi.
• Le colis a été livré par un coursier. — Paket bir kurye tarafından teslim edildi.

İlk cümle eksik değildir. Yapan kişi bilinmiyorsa, zaten belliyse veya konu açısından önemsizse söylenmez. Par yalnızca insanlar için de kullanılmaz: La route a été bloquée par la neige. — Yol kar nedeniyle kapandı. Burada kar, olayın nedeni olarak belirtilir.

Bağlam İçinde Örnekler

Aşağıdaki örneklerde yalnızca çeviriye değil, neden edilgen anlatım seçildiğine de dikkat edin. Bazen önemli olan kitap veya evdir; bazen de duyuru, doğrudan okuyucuya yöneliktir.

Fransızca	Türkçe	Açıklama
Le livre est lu par tous.	Kitap herkes tarafından okunuyor.	Yapanlar belirtiliyor, ancak konu kitap.
La maison a été vendue.	Ev satıldı.	Satışı yapan kişinin adı gerekli değil.
Elle sera invitée.	O davet edilecek.	Kadın bir kişi için gelecek zaman.
On parle français ici.	Burada Fransızca konuşulur.	Yapı etken, Türkçe karşılığı edilgen.
Les billets sont vendus uniquement en ligne.	Biletler yalnızca internetten satılıyor.	Satış düzenini açıklıyor.
La réunion a été annulée à cause de la grève.	Toplantı grev nedeniyle iptal edildi.	Haber verilen olay öne çıkıyor.
Les résultats seront publiés vendredi.	Sonuçlar cuma günü yayımlanacak.	Gelecekte yapılacak işlem.
Cette école a été construite en 1985.	Bu okul 1985 yılında inşa edildi.	Bir binanın geçmişi anlatılıyor.
Le dossier était examiné par une autre équipe.	Dosya başka bir ekip tarafından inceleniyordu.	Geçmişte sürmekte olan işlem.
Les portes avaient été fermées avant notre arrivée.	Biz gelmeden önce kapılar kapatılmıştı.	İki geçmiş olayın sırası belirtiliyor.
Votre demande peut être acceptée sans entretien.	Başvurunuz görüşme yapılmadan kabul edilebilir.	Olasılık bildiren fiille edilgen yapı.
Pourquoi cette décision n'a-t-elle pas été annoncée plus tôt ?	Bu karar neden daha önce duyurulmadı?	Soru ve olumsuzluk birlikte kullanılıyor.
Ce formulaire doit être signé par les deux parents.	Bu form her iki ebeveyn tarafından imzalanmalıdır.	Bir zorunluluk açıklanıyor.

Sık Yapılan Hatalar

1. Geçmiş zamanda été sözcüğünü atlamak

• Yanlış: La maison a vendue.
• Doğru: La maison a été vendue. — Ev satıldı.
• Neden? A vendu, etken bir geçmiş zaman yapısıdır: “sattı”. “Satıldı” için être fiilinin geçmiş biçimi olan a été gerekir. Sondaki ortaca dişil eki getirmek tek başına edilgenlik oluşturmaz.

2. Ortacı işi yapan kişiye göre yazmak

• Yanlış: Les lettres sont écrit par Paul.
• Doğru: Les lettres sont écrites par Paul. — Mektuplar Paul tarafından yazılıyor.
• Neden? Uyum Paul ile değil, edilgen cümlenin öznesi les lettres ile kurulur. Mektuplar dişil çoğul olduğu için écrites gerekir. Yapan kişinin kadın veya erkek olması bu uyumu değiştirmez.

3. Etken cümlenin zamanını değiştirmek

• Yanlış dönüşüm: La mairie a fermé la piscine. → La piscine est fermée par la mairie.
• Doğru dönüşüm: La piscine a été fermée par la mairie. — Havuz belediye tarafından kapatıldı.
• Neden? İlk cümle tamamlanmış bir geçmiş olayı anlatır. Est fermée ise bağlama göre “kapalı” veya “kapatılıyor” anlamına gelebilir; geçmişte gerçekleşen olayı aynı biçimde aktarmak için a été fermée kullanılır.

4. Her Türkçe edilgen cümleyi aynı kalıpla çevirmek

• Yanlış: Cette question a été répondue par le directeur.
• Doğru: Le directeur a répondu à cette question. — Müdür bu soruyu yanıtladı.
• Diğer doğal seçenek: On a répondu à cette question. — Bu soru yanıtlandı.
• Neden? Fransızcada répondre à kullanılır. À cette question doğrudan nesne değildir; önünde edat bulunan dolaylı bir tümleçtir. Türkçede “soruyu yanıtlamak” diyebilmemiz Fransızcada aynı nesne düzeninin bulunduğu anlamına gelmez.

5. Olumsuzluğu bütün yapının dışına yerleştirmek

• Yanlış: La demande a été pas acceptée.
• Doğru: La demande n'a pas été acceptée. — Başvuru kabul edilmedi.
• Neden? Standart yazı dilinde ne… pas, çekimli fiili çevreler. Burada çekimli bölüm a olduğu için n'a pas été sırası gerekir. Şimdiki zamanda aynı ilke La demande n'est pas acceptée. — Başvuru kabul edilmiyor — biçimini verir.

Kullanım Notları

Konuşmada on çoğu zaman daha rahattır

On, bağlama göre “insanlar”, “birileri” veya “biz” anlamına gelebilen bir özne sözcüğüdür. Belirsiz bir yapanı anlatırken Türkçedeki edilgen cümlenin çok doğal bir karşılığı olur:

• Les billets sont vendus à l'entrée. — Biletler girişte satılıyor.
• On vend les billets à l'entrée. — Biletleri girişte satıyorlar.

Her ikisi de doğrudur. İkincisi konuşmada daha rahat duyulabilir; ilki bir duyuruya uygundur. Ancak on kullanmak her zaman edilgenle aynı vurguya sahip değildir. Les billets ile başlayan cümle biletleri konu yapar; on ile başlayan cümle yapılan işi daha doğrudan anlatır. Ayrıca on gerçekten “biz” anlamındaysa onu otomatik olarak edilgen çevirmeyin.

Türkçedeki “tarafından” sözcüğünü her yere taşımayın

Türkçede “Başvurunuz incelendi” demek çoğu zaman “Başvurunuz komisyon tarafından incelendi” demekten daha akıcıdır. Fransızcada da aynı ekonomi işe yarar. Votre demande a été examinée. — Başvurunuz incelendi — yeterli olabilir. Yapan kişinin kimliği yeni veya önemli bilgi olduğunda par bölümünü ekleyin.

Resmî dilde edilgen yapı, işlem ve sonuç üzerinde durmayı sağlar. Bununla birlikte, gereksiz yere uzatılmış edilgen cümleler sorumluluğu belirsizleştirebilir. “Kim yaptı?” sorusu önemliyse adı saklamak yerine açıkça belirtmek daha iyi olur.

Her être ve ortaç birleşimi edilgen değildir

Elle est arrivée. — O geldi — bir edilgen cümle değildir. Arriver fiilinin birleşik geçmiş zamanı zaten être ile kurulur. Kimse bir kişiyi “gelme” eylemine uğratmış değildir. Buna karşılık Elle a été invitée. — O davet edildi — cümlesinde davet etme eyleminden etkilenen bir kişi vardır.

Bu ayrımı yaparken yalnızca yardımcı fiile bakmayın. Asıl fiilin anlamını ve etken bir karşılık kurulup kurulamadığını düşünün: Quelqu'un l'a invitée. — Birisi onu davet etti — karşılığı anlamlıdır.

Temelin Ötesi: Ayrıntılar ve İleri Kullanımlar

Edilgen eylem ile ortaya çıkan durum

La porte est fermée. cümlesinin en doğal karşılığı çoğu bağlamda “Kapı kapalı”dır. Burada fermée, bir sıfat gibi mevcut durumu anlatabilir; sıfat, bir varlığın nasıl olduğunu belirten sözcüktür. Fakat uygun bağlamda aynı biçim bir işlemi de anlatabilir:

• La porte est fermée chaque soir par le gardien. — Kapı her akşam görevli tarafından kapatılır.
• La porte a été fermée à vingt heures. — Kapı saat sekizde kapatıldı.

İlkinde alışkanlık, ikincisinde gerçekleşmiş bir olay vardır. Yalnızca est fermée görmek, o anda kapatma işleminin sürdüğünü kanıtlamaz. İşlemin tam şimdi devam ettiğini özellikle belirtmek gerekirse La porte est en train d'être fermée. — Kapı şu anda kapatılıyor — denebilir. Konuşmada On est en train de fermer la porte. — Şu anda kapıyı kapatıyorlar — daha hafif bir seçenek olabilir.

Par yerine de kullanılan durumlar

Başlangıçta yapan kişiyi belirtmek için par güvenli temel seçimdir. Ancak özellikle duygu, değerlendirme veya bir durum bildiren bazı ifadelerde de de kullanılır:

• Cette enseignante est respectée de tous. — Bu öğretmene herkes saygı duyar.
• La maison est entourée d'arbres. — Evin etrafı ağaçlarla çevrilidir.

De seçeneğini “insan varsa şu, cansız varsa bu” gibi katı bir kuralla öğrenmeyin. Kullanım fiile ve anlatılmak istenen anlama bağlıdır. Cette enseignante est respectée par tous. cümlesi de doğrudur. Özellikle entouré de gibi sık karşılaşılan birleşimleri bütün olarak tanımak yararlıdır.

Doğrudan nesne şartı ve sınırlar

Temel edilgen dönüşüm, doğrudan nesne alan fiillerle yapılır. Örneğin Le comité examine le dossier. — Kurul dosyayı inceliyor — cümlesinden Le dossier est examiné par le comité. — Dosya kurul tarafından inceleniyor — elde edilir.

Buna karşılık “telefon etmek” Fransızcada téléphoner à quelqu'un biçimindedir. On a téléphoné à Marie. — Marie'ye telefon edildi — cümlesini aynı kalıpla edilgene çevirmeyin. Türkçedeki “aranmak” düşüncesi Fransızcada farklı bir fiille anlatılabilir: Marie a été appelée. — Marie arandı. Burada appeler doğrudan nesne alabildiği için yapı mümkündür. Önce fiilin hangi tamamlayıcıyla kullanıldığını öğrenmek, ezber bir dönüşümden daha güvenilirdir.

Başka fiillerden sonra edilgen yapı

Mastar, fiilin kişi ve zaman eki almamış sözlük biçimidir; être ve signer buna örnektir. “Yapılabilir”, “yapılmalı” veya “yapılmış olmak” anlamlarında edilgen yapı mastar olarak da kullanılır:

• Le document doit être signé aujourd'hui. — Belge bugün imzalanmalı.
• Ces objets peuvent être recyclés. — Bu eşyalar geri dönüştürülebilir.
• Elle est heureuse d'avoir été choisie. — Seçilmiş olmaktan mutlu.

Son örnekte seçim, mutluluk duygusundan önce gerçekleşmiştir. Avoir été choisie bu önceliği gösterir; choisie yine kadın özneye uyar. Daha ileri cümlelerde de aynı temel uyum korunur: Il faut que la demande soit envoyée avant lundi. — Başvurunun pazartesiden önce gönderilmesi gerekiyor. Buradaki soit, gereklilik bildiren yan cümlede kullanılan subjonctif biçimidir; bu kip, isteğe, gerekliliğe veya değerlendirmeye bağlı anlatımlarda görülür.

Aynı anlama yaklaşan başka yapılar

Fransızca edilgen anlamı yalnızca être ile vermez. Ce livre se vend bien. — Bu kitap iyi satılıyor — örneğinde se ile kurulan yapı kitabın satış özelliğini anlatır; belirli bir satış işlemini yapan kişiyi söylemez. On vend beaucoup ce livre. — Bu kitabı çok satıyorlar — benzer bilgiyi etken yapıyla verir.

Elle s'est fait voler son sac. — Çantasını çaldırdı; yani çantası çalındı — gibi se faire + mastar yapıları da vardır. Türkçedeki “çaldırdı” sözü nasıl her zaman isteyerek yaptırmayı anlatmıyorsa, bu Fransızca örnek de kişinin hırsızlığı istediği anlamına gelmez. Bu yapı çoğu zaman kişinin başına gelen olayı öne çıkarır. Ancak her edilgen cümlenin yerine geçmez; önce temel être yapısını sağlamlaştırıp bu kalıpları ayrı bağlamlarla öğrenin.

Çalışma Önerileri

1. Bir işlemi üç aşamada anlatın. Le service envoie les factures. — Birim faturaları gönderiyor — cümlesini önce Les factures sont envoyées par le service. — Faturalar birim tarafından gönderiliyor — biçimine çevirin. Sonra yapanı çıkarın ve geçmişe geçin: Les factures ont été envoyées. — Faturalar gönderildi. Her adımda öznenin ve zamanın ne olduğunu söyleyin.
2. Yazıda duyulmayan uyumu görünür yapın. Bir eril tekil ad, bir dişil tekil ad ve bunların çoğullarını seçin. Envoyé, envoyée, envoyés, envoyées biçimleriyle dört kısa cümle yazın. Önce être çekimini, ardından ortacın sonunu ayrı ayrı kontrol edin; tek bir doğru ek bütün cümlenin doğru olduğunu garanti etmez.
3. Gerçek duyurularda anlatım seçimini inceleyin. Kargo bildirimlerinden veya kurum duyurularından üç edilgen cümle bulun. “Yapan belli mi, önemli mi, neden söylenmemiş?” diye sorun. Ardından mümkün olanları on ile yeniden kurun. Amaç yalnızca biçim değiştirmek değil, hangi anlatımın o bağlamda daha doğal olduğunu fark etmektir.

İlgili Konular

• Ön bilgi: Birleşik geçmiş zaman — a été yapısını anlamak ve tamamlanmış geçmişte edilgen cümle kurmak için gereken temel.