Getallen en tijd in het Tsjechisch

Kort gezegd

Bij Tsjechische hoeveelheden verandert de vorm van het zelfstandig naamwoord (het woord voor een persoon, dier, ding of begrip): jeden dům ‘één huis’, dva domy ‘twee huizen’, maar pět domů ‘vijf huizen’. Voor hele uren werkt hetzelfde patroon door in Je jedna hodina, Jsou tři hodiny en Je pět hodin. De vraag naar de tijd is Kolik je hodin?

Overzicht

Getallen heb je vanaf A1 voortdurend nodig: om prijzen te begrijpen, een telefoonnummer te geven, een tafel te reserveren en af te spreken hoe laat iets begint. De telwoorden van 0 tot en met 100 zijn op zichzelf goed te leren. Het opvallende deel voor Nederlandstaligen is wat er ná het getal gebeurt.

In het Nederlands blijft het zelfstandig naamwoord eenvoudig enkelvoud of meervoud: één huis, twee huizen, vijf huizen. Het Tsjechisch gebruikt naamvallen: vormen die laten zien welke rol een woord in de zin heeft. Na 1, 2–4 en 5 of meer ziet de woordgroep er daarom niet hetzelfde uit. De beginner kan eerst drie vaste patronen leren; later komen verbuiging in andere naamvallen en enkele bijzondere telwijzen erbij.

Ook bij de klok helpt diezelfde grammatica. Hodina betekent zowel ‘uur’ als een tijdsduur van één uur. Voor het precieze tijdstip gebruikt het Tsjechisch hele uren, minuten en uitdrukkingen met čtvrt ‘kwart’ en půl ‘half’. Vooral půl třetí voelt voor een Nederlandstalige prettig vertrouwd: net als halfdrie betekent het 2.30 uur.

Hoe het werkt

De hoofdtelwoorden van 0 tot 20

Een hoofdtelwoord geeft een aantal aan. Let bij het leren niet alleen op de spelling, maar ook op de lange klinkers met een accentteken.

Cijfer	Tsjechisch	Cijfer	Tsjechisch
0	nula	10	deset
1	jeden, jedna, jedno	11	jedenáct
2	dva, dvě	12	dvanáct
3	tři	13	třináct
4	čtyři	14	čtrnáct
5	pět	15	patnáct
6	šest	16	šestnáct
7	sedm	17	sedmnáct
8	osm	18	osmnáct
9	devět	19	devatenáct
		20	dvacet

Jeden past zich aan het grammaticale geslacht aan: jeden dům ‘één huis’ (mannelijk), jedna kniha ‘één boek’ (vrouwelijk) en jedno auto ‘één auto’ (onzijdig). Bij 2 gebruik je dva voor mannelijke woorden en dvě voor vrouwelijke en onzijdige woorden: dva domy, dvě knihy, dvě auta. Vanaf 3 heeft het hoofdtelwoord in het basispatroon geen aparte geslachtsvorm.

De tientallen en samengestelde getallen

Cijfer	Tsjechisch	Cijfer	Tsjechisch
20	dvacet	60	šedesát
30	třicet	70	sedmdesát
40	čtyřicet	80	osmdesát
50	padesát	90	devadesát
100	sto

Samengestelde getallen worden als losse woorden geschreven, zonder Nederlands koppelteken en zonder en: dvacet tři ‘drieëntwintig’, čtyřicet osm ‘achtenveertig’, devadesát devět ‘negenennegentig’. Bij hardop tellen hoor je voor 21 vaak dvacet jedna.

Een telefoonnummer, kamernummer of code wordt dikwijls cijfer voor cijfer gelezen. Bij gewone aantallen gebruik je daarentegen het volledige getal. Schrijf dus dvacet pět korun voor ‘vijfentwintig kronen’, niet een rij losse cijfers.

Drie basispatronen bij hoeveelheden

De onderstaande regel geldt voor eenvoudige woordgroepen die als onderwerp of losse hoeveelheid voorkomen. Nominatief is de basisnaamval, onder meer voor het onderwerp (wie of wat iets doet). Genitief meervoud is een naamvalsvorm die hier na grotere hoeveelheden staat.

Hoeveelheid	Patroon	Voorbeeld	Betekenis
1	nominatief enkelvoud	jeden dům	één huis
2–4	nominatief meervoud	dva domy	twee huizen
5 en hoger	genitief meervoud	pět domů	vijf huizen

Het verschil is niet altijd alleen een uitgang. Vergelijk kniha – knihy – knih (‘boek’), město – města – měst (‘stad’) en člověk – lidé – lidí (‘mens/persoon’). Leer een veelgebruikt zelfstandig naamwoord daarom liefst meteen met een voorbeeld na 2 en na 5.

Bij grotere samengestelde hoeveelheden is de veiligste A1-strategie om de hele hoeveelheid als ‘vijf of meer’ te behandelen: dvacet jedna korun, dvacet dva korun en dvacet pět korun. In zorgvuldig taalgebruik bestaan daarnaast constructies waarin het laatste deel volledig met het zelfstandig naamwoord overeenkomt; die worden verderop apart besproken. Voor bedragen en praktische aantallen is het patroon met de genitief meervoud zeer gebruikelijk.

Het werkwoord bij een hoeveelheid

Als de getalsgroep het onderwerp is, verandert ook vaak het werkwoord. Met 1 staat het werkwoord in het enkelvoud. Met 2–4 staat het in het meervoud. Vanaf 5 wordt de hoeveelheid grammaticaal als één geheel behandeld; in de tegenwoordige tijd krijg je daardoor je ‘is’ en in de verleden tijd vaak een onzijdige enkelvoudsvorm.

Aantal	Voorbeeld	Letterlijke structuur
1	Je tam jeden student.	Er is daar één student.
2–4	Jsou tam tři studenti.	Er zijn daar drie studenten.
5+	Je tam pět studentů.	Er is daar vijf studenten.

Die laatste zin klinkt letterlijk vreemd vanuit het Nederlands, maar is normaal Tsjechisch. Neem pět studentů je als één patroon in je geheugen op.

Hele uren vragen en zeggen

Kolik je hodin? betekent ‘Hoe laat is het?’ Letterlijk vraagt de zin ongeveer hoeveel uren het zijn. Het antwoord volgt de drie getalspatronen:

Tijd	Tsjechisch	Nederlands
1.00	Je jedna hodina.	Het is één uur.
2.00	Jsou dvě hodiny.	Het is twee uur.
3.00	Jsou tři hodiny.	Het is drie uur.
4.00	Jsou čtyři hodiny.	Het is vier uur.
5.00	Je pět hodin.	Het is vijf uur.
10.00	Je deset hodin.	Het is tien uur.

Let op jedna en dvě, want hodina is vrouwelijk. Het werkwoord wisselt mee: je bij 1 en vanaf 5, maar jsou bij 2–4.

Kwartieren, halve uren en minuten

In alledaagse gesprekken kijkt het Tsjechisch bij kwartieren en halve uren vooruit naar het volgende hele uur:

Tijd	Alledaags Tsjechisch	Letterlijk idee
2.15	Je čtvrt na tři.	een kwart op weg naar drie
2.30	Je půl třetí.	half van het derde uur
2.45	Je tři čtvrtě na tři.	drie kwart op weg naar drie

Voor Nederlanders is půl třetí makkelijk: het werkt precies als halfdrie. Čtvrt na tři mag je echter niet woord voor woord als Nederlands kwart na drie lezen; het is 2.15, niet 3.15.

Met minuten kun je een digitale, ondubbelzinnige vorm gebruiken: Je osm hodin deset minut ‘Het is 8.10 uur’ en Je čtrnáct hodin třicet minut ‘Het is 14.30 uur’. In dienstregelingen, aankondigingen en formele situaties is de 24-uursnotatie heel gewoon. In gesprekken wordt ook ve tři ‘om drie uur’ gebruikt. Het voorzetsel v krijgt voor sommige woorden de uitspraakvriendelijke vorm ve.

De eerste rangtelwoorden

Een rangtelwoord geeft een plaats in een reeks aan: eerste, tweede, derde. Tsjechische rangtelwoorden gedragen zich als bijvoeglijke naamwoorden: woorden die een eigenschap bij een zelfstandig naamwoord geven. Ze passen zich dus aan geslacht, getal en naamval aan.

Getal	Mannelijk	Vrouwelijk	Onzijdig	Nederlands
1e	první	první	první	eerste
2e	druhý	druhá	druhé	tweede
3e	třetí	třetí	třetí	derde
4e	čtvrtý	čtvrtá	čtvrté	vierde
5e	pátý	pátá	páté	vijfde
6e	šestý	šestá	šesté	zesde
7e	sedmý	sedmá	sedmé	zevende
8e	osmý	osmá	osmé	achtste
9e	devátý	devátá	deváté	negende
10e	desátý	desátá	desáté	tiende

Zo krijg je první den ‘de eerste dag’, první hodina ‘het eerste uur/de eerste les’ en první místo ‘de eerste plaats’. Voor datums en de volledige verbuiging van rangtelwoorden is een vervolgartikel geschikter; op A1 is herkennen en een paar basisvormen gebruiken voldoende.

Voorbeelden in context

Tsjechisch	Nederlands	Toelichting
Mám jeden lístek.	Ik heb één kaartje.	Jeden bij een mannelijk woord.
Máme dvě kávy.	We hebben twee koffies.	Dvě en nominatief meervoud.
V pokoji jsou tři okna.	In de kamer zijn drie ramen.	2–4 met jsou.
Potřebuji čtyři židle.	Ik heb vier stoelen nodig.	Meervoudsvorm na 4.
Na stole je pět knih.	Op tafel liggen vijf boeken.	Genitief meervoud en je na 5.
Stojí to dvacet jedna korun.	Het kost eenentwintig kroon.	Een bedrag als grotere hoeveelheid.
Autobus číslo třicet jede do centra.	Bus nummer dertig rijdt naar het centrum.	Een nummer ter identificatie.
Kolik je hodin?	Hoe laat is het?	De gewone vraag naar de tijd.
Je jedna hodina.	Het is één uur.	Hodina is vrouwelijk.
Jsou tři hodiny.	Het is drie uur.	2–4 met jsou en hodiny.
Je pět hodin.	Het is vijf uur.	Vanaf 5: je met hodin.
Sejdeme se ve čtyři hodiny.	We spreken om vier uur af.	Tijdstip met ve.
Film začíná v půl osmé.	De film begint om halfacht.	Půl osmé is 7.30 uur.
Vlak odjíždí ve čtrnáct hodin deset minut.	De trein vertrekt om 14.10 uur.	Formele 24-uursnotatie.
Bydlíme v prvním patře.	We wonen op de eerste verdieping.	Rangtelwoord in een verbogen vorm.

Veelgemaakte fouten

Na elk getal gewoon een Nederlands meervoud gebruiken

• Fout: pět domy
• Goed: pět domů
• Waarom: Na 5 en hogere eenvoudige getallen staat het zelfstandig naamwoord in de genitief meervoud. Het gewone meervoud domy hoort bij 2–4: dva domy.

Het geslacht bij 1 en 2 vergeten

• Fout: jeden hodina, dva auta
• Goed: jedna hodina, dvě auta
• Waarom: Hodina is vrouwelijk, dus kies jedna. Auto is onzijdig, dus kies bij 2 dvě. Dva wordt gebruikt bij mannelijke woorden.

Altijd jsou bij een meervoudige betekenis zetten

• Fout: Jsou pět studentů ve třídě.
• Goed: Ve třídě je pět studentů.
• Waarom: Vanaf 5 gedraagt de hoeveelheid zich grammaticaal als één geheel. Daarom staat hier je, hoewel het om meerdere studenten gaat.

Čtvrt na tři op z'n Nederlands lezen

• Fout begrip: čtvrt na tři = 3.15 uur
• Goed begrip: čtvrt na tři = 2.15 uur
• Waarom: Het Tsjechisch rekent vooruit naar drie uur. Alleen bij půl třetí lopen de Tsjechische en Nederlandse manier toevallig gelijk op: beide betekenen 2.30 uur.

Eén vaste vorm van een rangtelwoord gebruiken

• Fout: první den, první žena, první místo als algemene regel voor alle rangtelwoorden
• Goed: druhý den, druhá žena, druhé místo
• Waarom: První heeft toevallig dezelfde basisvorm voor de drie geslachten. Veel andere rangtelwoorden hebben verschillende uitgangen, zoals -ý, -á, -é.

Gebruiksnotities

In prijzen wordt de munteenheid vaak niet uitgesproken als de context duidelijk is: een verkoper kan alleen sto dvacet ‘honderdtwintig’ zeggen. Als de munteenheid er wel bij staat, is koruna de Tsjechische kroon, met onder andere dvě koruny en pět korun. De vorm van de munt is dus meteen goede oefening voor de getalspatronen.

Bij tijdstippen is de 12-uursvorm in gesprekken normaal, waarbij de context duidelijk maakt of het ochtend of avond is. Zo kan v sedm zowel ‘om zeven uur 's ochtends’ als ‘om zeven uur 's avonds’ betekenen. Voeg indien nodig ráno ‘'s ochtends’, odpoledne ‘'s middags’ of večer ‘'s avonds’ toe. De 24-uursvorm voorkomt dubbelzinnigheid en komt veel voor in dienstregelingen en officiële mededelingen.

Voor een tijdsduur gebruik je dezelfde vormen van hodina, maar de betekenis komt uit de zin: Čekám dvě hodiny betekent ‘Ik wacht twee uur’. Een tijdstip krijgt vaak een voorzetsel: ve dvě hodiny ‘om twee uur’. Verwar ook Kolik je hodin? ‘Hoe laat is het?’ niet met Kolik hodin? ‘Hoeveel uur?’.

Verder dan de basis

Dit hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar je zult het later tegenkomen. Telwoorden kunnen zelf veranderen wanneer de hele woordgroep in een andere naamval staat. Na een voorzetsel zie je bijvoorbeeld se dvěma kamarády ‘met twee vrienden’, se třemi kamarády ‘met drie vrienden’ en s pěti kamarády ‘met vijf vrienden’. De vormen dvěma, třemi en pěti laten zien dat niet alleen het zelfstandig naamwoord wordt verbogen.

Samengestelde getallen eindigend op 1–4 hebben meer dan één mogelijk bouwpatroon. Naast de praktische hoeveelheidsconstructie dvacet jedna korun kan zorgvuldige overeenstemming met het laatste deel vormen opleveren als dvacet jedna koruna of, met een mannelijk woord, dvacet jeden student. Welke vorm natuurlijk klinkt, hangt onder meer af van wat geteld wordt, de zinsbouw en de stijl. Voor een beginner is de genitief meervoud bij bedragen en grotere aantallen een betrouwbare keuze; leer afwijkende formuleringen later als complete woordgroepen.

In de verleden tijd wordt het grammaticale verschil nog zichtbaarder: Tři ženy přišly ‘Drie vrouwen kwamen’ heeft een vrouwelijke meervoudsvorm, maar Pět žen přišlo ‘Vijf vrouwen kwamen’ gebruikt onzijdig enkelvoud. Dit is dezelfde tegenstelling tussen 2–4 en 5+, nu zichtbaar in de uitgang van het verleden deelwoord (de werkwoordsvorm die hier de voltooide handeling uitdrukt).

Naast gewone hoofdtelwoorden bestaan er verzamelgetallen zoals dvoje dveře ‘twee deuren/twee stel deuren’, herhalingsvormen zoals dvakrát ‘twee keer’, breuken zoals půl ‘een half’ en onbepaalde hoeveelheden zoals několik lidí ‘enkele mensen’. Die groepen hebben eigen gebruiksregels. Ook datums vragen een uitgebreidere behandeling van rangtelwoorden en naamvallen.

Oefentips

1. Maak drietallen met bekende woorden. Zeg bij elk nieuw zelfstandig naamwoord bijvoorbeeld jeden dům – dva domy – pět domů. Zo leer je het getal en de benodigde naamvalsvorm samen.
2. Zet je dagplanning in het Tsjechisch. Noteer vijf echte tijden, eerst digitaal en daarna alledaags: 7.30 – v půl osmé, 14.15 – ve čtvrt na tři. Controleer steeds naar welk hele uur de Tsjechische uitdrukking vooruitkijkt.
3. Oefen prijzen hardop. Kies bedragen tot 100 en combineer ze met koruna/koruny/korun. Wissel bewust tussen 1, 2–4 en 5+, en voeg daarna je/jsou toe in korte zinnen.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Inleiding tot het naamvallensysteem — legt uit waarom Tsjechische zelfstandige naamwoorden van vorm veranderen.
• Vervolg: Rangtelwoorden en datums — behandelt de verbuiging van rangtelwoorden en het zeggen van datums.
• Verdieping: Categorieën van telwoorden — gaat verder met verzamelgetallen, herhalingsgetallen, breuken en onbepaalde hoeveelheden.