Rangtelwoorden en datums in het Tsjechisch

In het kort

Tsjechische rangtelwoorden gedragen zich als bijvoeglijke naamwoorden: první (eerste), druhý (tweede) en třetí (derde) passen hun uitgang aan het bijbehorende woord en de naamval aan. In een datum staan de dag en de maand doorgaans in de genitief: Dnes je prvního března. betekent ‘Vandaag is het 1 maart.’ Een punt achter een cijfer maakt er in geschreven Tsjechisch een rangtelwoord van: 3. patro is ‘de derde verdieping’.

Overzicht

Een rangtelwoord geeft een plaats in een reeks aan: niet hoeveel personen of dingen er zijn, maar de hoeveelste iemand of iets is. Vergelijk tři knihy (drie boeken) met třetí kniha (het derde boek). In het Nederlands verandert ‘derde’ nauwelijks. In het Tsjechisch werkt třetí echter als een bijvoeglijk naamwoord: de vorm hangt samen met het zelfstandig naamwoord (het woord voor een persoon, zaak of begrip), het getal en de naamval. Een naamval is een vorm die laat zien welke rol een woord in de zin heeft of welke voorzetselrelatie ermee wordt uitgedrukt.

Op B1-niveau is vooral belangrijk dat je rangtelwoorden niet als onveranderlijke etiketten behandelt. Je ontmoet ze in datums, adressen, hoofdstukken, verdiepingen, wedstrijden, eeuwen en tijdsaanduidingen. De basis sluit aan op hoofdtelwoorden en kloktijden, maar de uitgangen volgen het systeem van de Tsjechische bijvoeglijke naamwoorden.

Datums vragen extra aandacht. Waar het Nederlands eenvoudig ‘op 1 maart’ zegt, gebruikt het Tsjechisch meestal geen equivalent van ‘op’. De datum zelf krijgt een verbogen vorm: prvního března. Daardoor ziet een datum er uitgeschreven anders uit dan een los rangtelwoord zoals první den (de eerste dag).

Hoe het werkt

De belangrijkste vormen

De eerste drie rangtelwoorden moet je afzonderlijk leren. Vanaf vier zijn de vormen regelmatiger en is de overeenkomst met het bijbehorende hoofdtelwoord vaak herkenbaar.

Cijfer	Hoofdtelwoord	Rangtelwoord, mannelijke basisvorm	Nederlands
1	jeden	první	eerste
2	dva	druhý	tweede
3	tři	třetí	derde
4	čtyři	čtvrtý	vierde
5	pět	pátý	vijfde
6	šest	šestý	zesde
7	sedm	sedmý	zevende
8	osm	osmý	achtste
9	devět	devátý	negende
10	deset	desátý	tiende
11	jedenáct	jedenáctý	elfde
12	dvanáct	dvanáctý	twaalfde
20	dvacet	dvacátý	twintigste
30	třicet	třicátý	dertigste
100	sto	stý	honderdste
1.000	tisíc	tisící	duizendste

Let op de lange klinkers in onder meer pátý, devátý en dvacátý. Ze horen bij de juiste spelling en uitspraak; neem ze dus meteen mee bij het leren.

Samengestelde rangtelwoorden worden los geschreven: dvacátý první (eenentwintigste), třicátý druhý (tweeëndertigste), sto padesátý šestý (honderdzesenvijftigste). Alle rangtelwoordelijke delen passen zich aan: dvacátého prvního dubna (op 21 april), niet alleen het laatste woord.

Overeenkomst met het zelfstandig naamwoord

De meeste rangtelwoorden volgen het harde bijvoeglijke patroon van druhý. První en třetí volgen het zachte patroon: hun basisvorm eindigt in alle drie de geslachten op -í. Geslacht betekent hier de grammaticale woordsoort mannelijk, vrouwelijk of onzijdig.

Geslacht	‘eerste’	‘tweede’	‘derde’	Voorbeeld
mannelijk	první	druhý	třetí	druhý vlak — de tweede trein
vrouwelijk	první	druhá	třetí	druhá otázka — de tweede vraag
onzijdig	první	druhé	třetí	druhé patro — de tweede verdieping

De basisvorm is alleen het begin. Een voorzetsel of de zinsfunctie kan een andere naamval vereisen. Dan verandert ook het rangtelwoord:

Functie	Hard patroon: ‘tweede’	Zacht patroon: ‘derde’	Voorbeeld
onderwerp, mannelijk	druhý	třetí	druhý autobus
onderwerp, vrouwelijk	druhá	třetí	druhá kapitola
onderwerp, onzijdig	druhé	třetí	třetí místo
van/zonder, mannelijk of onzijdig	druhého	třetího	bez druhého dílu
aan/voor, mannelijk of onzijdig	druhému	třetímu	ke třetímu vchodu
in/op, mannelijk of onzijdig	druhém	třetím	ve druhém patře
met, mannelijk of onzijdig	druhým	třetím	s druhým týmem
met, vrouwelijk	druhou	třetí	s druhou skupinou

Dit is dezelfde overeenkomst die je bij gewone bijvoeglijke naamwoorden ziet. Leer daarom liever een hele woordgroep — ve třetím patře — dan alleen třetí. Bij meervoudsvormen kom je onder meer první, prvních, prvním en prvními tegen: v prvních dnech (in de eerste dagen), k prvním zákazníkům (naar de eerste klanten) en s prvními hosty (met de eerste gasten).

Datums schrijven en uitspreken

In cijfers krijgt een rangtelwoord in het Tsjechisch een punt:

• 1. 3. 2026 — 1 maart 2026
• 5. května — 5 mei
• ve 3. patře — op de derde verdieping
• 19. století — de negentiende eeuw

De punt is betekenisvol. 3 staat voor tři (drie), maar 3. staat voor třetí en de juiste verbogen vormen daarvan. In een volledig numerieke datum staan gewoonlijk spaties na de punten: 12. 7. 2025.

Bij het uitspreken van een datum staat de dag in de genitief (de ‘van’-naamval), in de mannelijke enkelvoudsvorm. Je kunt dit begrijpen als ‘de zoveelste [dag] van de maand’, waarbij den (dag) niet wordt uitgesproken. De maandnaam staat eveneens in de genitief:

Maand	Basisvorm	In een datum
1	leden	ledna
2	únor	února
3	březen	března
4	duben	dubna
5	květen	května
6	červen	června
7	červenec	července
8	srpen	srpna
9	září	září
10	říjen	října
11	listopad	listopadu
12	prosinec	prosince

Zo wordt 1. 3. gelezen als prvního března, 2. 4. als druhého dubna en 31. 12. als třicátého prvního prosince. Vraag naar de datum met Kolikátého je dnes? (De hoeveelste is het vandaag?) en antwoord bijvoorbeeld met Dnes je pátého května.

Het jaartal wordt als een hoofdtelwoord gelezen, niet als een rangtelwoord: 1. 3. 2026 is prvního března dva tisíce dvacet šest. Je hoort ook een expliciet roku (van het jaar), vooral in zorgvuldige of formele formuleringen: v březnu roku dva tisíce dvacet šest.

Eeuwen, hoofdstukken en kloktijden

Een eeuw is een gewoon onzijdig zelfstandig naamwoord: století. Het rangtelwoord past zich daaraan aan: devatenácté století. Na v komt hier de locatief (de naamval die na bepaalde voorzetsels een plaats of periode aangeeft): v devatenáctém století.

Bij hoofdstukken, verdiepingen en plaatsen in een wedstrijd geldt hetzelfde principe:

• ve druhé kapitole — in het tweede hoofdstuk
• ve třetím patře — op de derde verdieping
• na prvním místě — op de eerste plaats
• druhý díl — het tweede deel

Verwar rangorde niet met kloktijd. ve tři hodiny betekent ‘om drie uur’ en bevat het hoofdtelwoord tři. po třetí hodině betekent ‘na drie uur’ of ‘na het derde uur’ en bevat het verbogen rangtelwoord třetí.

Voorbeelden in context

Tsjechisch	Nederlands	Toelichting
Petr doběhl druhý.	Petr kwam als tweede over de finish.	Mannelijke vorm bij Petr.
Jana doběhla druhá.	Jana kwam als tweede over de finish.	Vrouwelijke vorm bij Jana.
Bydlíme ve třetím patře.	We wonen op de derde verdieping.	Na v staat hier de locatief.
Přečti si druhou kapitolu.	Lees het tweede hoofdstuk.	Vrouwelijke accusatief bij kapitola.
To je moje první návštěva Prahy.	Dit is mijn eerste bezoek aan Praag.	Návštěva is vrouwelijk.
Dnes je prvního března.	Vandaag is het 1 maart.	Dag en maand staan in de genitief.
Schůzka je dvacátého prvního dubna.	De afspraak is op 21 april.	Beide delen van het samengestelde rangtelwoord veranderen.
Narodila se třicátého května.	Ze is op 30 mei geboren.	Een datum heeft geen voorzetsel voor ‘op’ nodig.
Kurz začíná druhého září.	De cursus begint op 2 september.	Září heeft hier dezelfde vorm als de basisvorm.
Hrad byl přestavěn v devatenáctém století.	Het kasteel werd in de negentiende eeuw verbouwd.	Onzijdige locatief na v.
Po třetí hodině už nemám čas.	Na drie uur heb ik geen tijd meer.	Rangtelwoord na po.
Vlak odjíždí ve tři hodiny.	De trein vertrekt om drie uur.	Hoofdtelwoord voor de kloktijd.
Náš tým skončil na prvním místě.	Ons team eindigde op de eerste plaats.	Locatief in de vaste woordgroep na prvním místě.
Čtu tu knihu potřetí.	Ik lees dat boek voor de derde keer.	Bijwoord potřetí, niet een verbogen bijvoeglijk naamwoord.

Veelgemaakte fouten

De basisvorm in een datum gebruiken

• Onjuist: Dnes je první březen.
• Juist: Dnes je prvního března.
• Waarom: in een gewone datum krijgen zowel het rangtelwoord voor de dag als de maand de genitiefvorm. První březen kan wel letterlijk ‘de eerste maart’ betekenen wanneer maart als maand tegenover een andere maart wordt gezet, maar dat is niet de normale datumconstructie.

Een Nederlands ‘op’ letterlijk vertalen

• Onjuist: Narodil se na pátého května.
• Juist: Narodil se pátého května.
• Waarom: voor ‘op 5 mei’ staat in het Tsjechisch normaal geen voorzetsel. De naamval van de datum draagt de tijdsbetekenis.

Verkeerde overeenkomst kiezen

• Onjuist: druhý kapitola
• Juist: druhá kapitola
• Waarom: kapitola is vrouwelijk. Anders dan het Nederlandse ‘tweede’ moet druhý zijn uitgang aan het zelfstandig naamwoord aanpassen.

Alleen het laatste deel verbuigen

• Onjuist: dvacátý prvního dubna
• Juist: dvacátého prvního dubna
• Waarom: in ‘21 april’ horen dvacátý en první samen bij de verzwegen ‘dag’. Beide delen krijgen daarom dezelfde vereiste vorm.

Een hoofdtelwoord en een rangtelwoord verwisselen

• Onjuist: ve třetí hodiny voor ‘om drie uur’
• Juist: ve tři hodiny
• Waarom: een kloktijd telt uren en gebruikt hier het hoofdtelwoord. Gebruik een rangtelwoord in po třetí hodině (na drie uur) of během třetí hodiny (tijdens het derde uur).

De punt na een cijfer vergeten

• Onjuist: 3 patro
• Juist: 3. patro
• Waarom: de punt laat zien dat het cijfer als rangtelwoord wordt gelezen. Zonder punt betekent 3 ‘drie’ en past het niet bij één verdieping.

Gebruiksnotities

In lopende tekst worden korte rangtelwoorden geregeld voluit geschreven, maar in agenda’s, adressen, programma’s en zakelijke teksten zijn cijfers met een punt heel gewoon. De grammaticale vorm blijft bij het uitspreken volledig hoorbaar: ve 2. patře wordt ve druhém patře, ook al toont het cijfer zelf geen uitgang.

De numerieke notatie volgt de volgorde dag–maand–jaar, net als in het Nederlands. Toch is de mondelinge grammatica anders. Nederlands gebruikt een hoofdtelwoord in ‘vijf mei’; Tsjechisch leest 5. května met het rangtelwoord pátého. Vertrouw dus niet op het uiterlijk van het cijfer alleen.

Maanden worden in het Tsjechisch met een kleine letter geschreven: březen, květen, listopad. Ook in datums blijft dat zo. In formulieren kun je zowel 5. 5. 2026 als een gemengde vorm als 5. května 2026 tegenkomen.

Bij de vraag naar een datum is Kolikátého? letterlijk ‘de hoeveelste?’. Voor een plaats in een reeks kan kolikátý zich wel aanpassen: Kolikátá skončila? (Als hoeveelste eindigde ze?) en V kolikátém patře bydlíš? (Op de hoeveelste verdieping woon je?).

Verder dan de basis

‘Voor de eerste keer’ is een bijwoord

Wanneer je niet een persoon of zaak rangschikt, maar zegt hoe vaak iets voorvalt, gebruikt het Tsjechisch vaak een bijwoord (een woord dat iets zegt over een handeling):

Tsjechisch	Nederlands
poprvé	voor de eerste keer
podruhé	voor de tweede keer
potřetí	voor de derde keer
počtvrté	voor de vierde keer

Vergelijk Jsem tu podruhé (Ik ben hier voor de tweede keer) met Jsem tu dva dny (Ik ben hier twee dagen) en Byl jsem tam dvakrát (Ik ben daar twee keer geweest). Podruhé geeft aan dat dit bezoek nummer twee in een reeks is; dvakrát telt simpelweg twee gebeurtenissen. Het Nederlandse ‘tweede keer’ kan je verleiden tot een woordgroep met druhý, maar podruhé is meestal natuurlijker wanneer het de handeling bepaalt.

Opsommen en argumenteren

Voor een geordende opsomming bestaan de vaste verbindingen za prvé, za druhé, za třetí: ‘ten eerste’, ‘ten tweede’, ‘ten derde’. Ze komen vooral voor in uiteenzettingen en discussies. De vorm na za blijft in deze uitdrukking zoals getoond: Za prvé nemáme čas a za druhé je to drahé. (Ten eerste hebben we geen tijd en ten tweede is het duur.)

Datumbereiken en voorzetsels

Een losse datum heeft doorgaans geen voorzetsel, maar een voorzetsel kan natuurlijk nodig zijn om een andere relatie uit te drukken. Dan bepaalt dat voorzetsel de vorm:

• od prvního do pátého května — van 1 tot en met 5 mei
• před prvním květnem — vóór 1 mei
• po prvním květnu — na 1 mei

Hier zie je waarom het nuttig is rangtelwoorden echt als bijvoeglijke naamwoorden te leren. De vaste genitief van een gewone datum is niet de enige mogelijke vorm; een expliciet voorzetsel kan een andere naamval vereisen.

Titels, vorsten en aanduidingen

Bij namen van vorsten en pausen staat een rangtelwoord als naamsonderdeel: Karel IV. wordt gelezen als Karel Čtvrtý (Karel de Vierde). Romeinse cijfers krijgen eveneens een punt wanneer ze een rangtelwoord voorstellen. In historische tekst kan de exacte verbogen vorm door de zin veranderen, net als bij andere rangtelwoorden.

Oefentips

1. Maak een datumroutine. Zeg elke dag hardop Dnes je… en schrijf dezelfde datum numeriek. Oefen apart met prvního, druhého, třetího, de tientallen en samengestelde dagen zoals dvacátého prvního.
2. Leer woordgroepen in drie vormen. Neem bijvoorbeeld třetí patro, ve třetím patře en do třetího patra. Zo koppel je het rangtelwoord meteen aan geslacht, voorzetsel en naamval.
3. Sorteer voorbeelden op betekenis. Maak drie lijstjes: volgorde (první místo), datum (prvního ledna) en herhaling (poprvé). Dat voorkomt verwarring tussen rangtelwoorden, datumvormen en bijwoorden.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: Getallen en tijd — oefen eerst de hoofdtelwoorden en gewone kloktijden waarmee rangtelwoorden vaak worden verward.