De passieve vorm in het Catalaans

Veu Passiva

languages.seo.contextNote

Kort gezegd

Het Catalaans kan een passieve zin vormen met een vervoegde vorm van ser plus een voltooid deelwoord dat zich aanpast aan het onderwerp: La carta ha estat enviada. In alledaags taalgebruik klinkt een constructie met es vaak natuurlijker: Es venen pisos. Gebruik hom vooral in formele teksten wanneer de handelende persoon algemeen of onbekend is.

Overzicht

In een actieve zin staat de handelende persoon of zaak centraal: La directora va signar el contracte (‘De directeur ondertekende het contract’). In een passieve zin komt juist datgene wat de handeling ondergaat voorop: El contracte va ser signat per la directora (‘Het contract werd door de directeur ondertekend’). El contracte is hier het grammaticale onderwerp: het bepaalt enkelvoud of meervoud en ook de vorm van het voltooid deelwoord.

De passieve vorm heet in het Catalaans la veu passiva. Op B2-niveau is het belangrijk dat je niet alleen de vorm met ser herkent, maar ook begrijpt waarom Catalanen vaak voor es of een gewone actieve zin kiezen. Een grammaticaal correcte letterlijke omzetting van een Nederlandse passief klinkt namelijk niet altijd natuurlijk in het Catalaans.

Voor Nederlandstaligen zijn er twee belangrijke verschillen. Ten eerste moet het Catalaanse voltooid deelwoord bij ser overeenkomen met het onderwerp in geslacht en getal. Ten tweede verdeelt het Catalaans de functies van Nederlands worden en zijn niet op precies dezelfde manier. Je moet daarom steeds bepalen of je een gebeurtenis, een toestand of een algemene handeling wilt uitdrukken.

Zo werkt het

De passief met ser

De basisstructuur is:

onderwerp + vervoegde vorm van ser + voltooid deelwoord + eventueel per + handelende persoon

Een voltooid deelwoord is de werkwoordsvorm die in het Nederlands vaak met ge- voorkomt, zoals geschreven of gebouwd. In het Catalaans draagt ser de tijd en persoon; het voltooid deelwoord benoemt de handeling en past zich aan het onderwerp aan.

Catalaans	Nederlands	Opbouw
La periodista escriu l'article.	De journalist schrijft het artikel.	Actief: la periodista handelt.
L'article és escrit per la periodista.	Het artikel wordt door de journalist geschreven.	Passief: l'article ondergaat de handeling.
La periodista va escriure l'article.	De journalist schreef het artikel.	Actief in de verleden tijd.
L'article va ser escrit per la periodista.	Het artikel werd door de journalist geschreven.	va ser draagt de verleden tijd.

De handelende persoon heet de handelende bepaling: het zinsdeel dat zegt door wie iets gebeurt. Die wordt meestal ingeleid met per. Als die informatie onbekend, vanzelfsprekend of onbelangrijk is, laat je het hele zinsdeel weg: La decisió serà anunciada demà (‘Het besluit wordt morgen bekendgemaakt’).

Overeenkomst van het voltooid deelwoord

Bij ser richt het voltooid deelwoord zich naar het onderwerp. Dat heet overeenkomst: de uitgang laat zien of het onderwerp mannelijk of vrouwelijk, enkelvoud of meervoud is.

Onderwerp	Uitgang	Voorbeeld
mannelijk enkelvoud	-t	El llibre és publicat.
vrouwelijk enkelvoud	-da	La novel·la és publicada.
mannelijk meervoud	-ts	Els llibres són publicats.
vrouwelijk meervoud	-des	Les novel·les són publicades.

De precieze stam hangt van het werkwoord af. Veel regelmatige werkwoorden op -ar krijgen -at (signar → signat), werkwoorden op -er/-re vaak -ut (vendre → venut) en werkwoorden op -ir vaak -it (construir → construït). Ook onregelmatige vormen volgen de overeenkomst:

Infinitief	Mannelijk enkelvoud	Vrouwelijk enkelvoud	Mannelijk meervoud	Vrouwelijk meervoud
escriure	escrit	escrita	escrits	escrites
fer	fet	feta	fets	fetes
dir	dit	dita	dits	dites
obrir	obert	oberta	oberts	obertes

Let op bij een voltooide tijd als La carta ha estat enviada. Ha estat is de voltooide vorm van ser; alleen enviada, het deelwoord van de eigenlijke handeling, komt hier overeen met la carta.

De tijd staat in ser

Je kunt de passief in verschillende tijden gebruiken. De gekozen vorm van ser bepaalt wanneer of onder welke voorwaarde de gebeurtenis plaatsvindt.

Tijd of wijze	Catalaanse vorm	Betekenis
tegenwoordige tijd	és publicada	wordt gepubliceerd
onvoltooid verleden	era publicada	werd gepubliceerd / placht gepubliceerd te worden
perifrastisch verleden	va ser publicada	werd gepubliceerd
voltooid tegenwoordige tijd	ha estat publicada	is gepubliceerd
toekomende tijd	serà publicada	zal worden gepubliceerd
voorwaardelijke wijs	seria publicada	zou worden gepubliceerd
aanvoegende wijs	sigui publicada	wordt gepubliceerd, in een afhankelijke context

Het perifrastisch verleden is de gewone Catalaanse verledentijd met een vorm van anar plus een infinitief: va publicar. In de passief wordt dat va ser publicat. Bij een meervoudig onderwerp verandert ook de vorm van anar: Els resultats van ser publicats ahir.

Passieve en onpersoonlijke zinnen met es

In veel situaties verkiest het Catalaans es boven ser + voltooid deelwoord. Er zijn twee patronen die sterk op elkaar lijken.

Bij de wederkerende passief is er een grammaticaal onderwerp dat de handeling ondergaat. Het werkwoord komt daarmee overeen:

Es ven un pis. — Er wordt één appartement verkocht.
Es venen dos pisos. — Er worden twee appartementen verkocht.
Es necessiten traductors. — Er zijn vertalers nodig.

Het onderwerp staat vaak na het werkwoord. Laat je daardoor niet misleiden: dos pisos en traductors bepalen nog steeds het meervoud van venen en necessiten.

Bij een onpersoonlijke constructie wordt geen concrete handelende persoon genoemd en is er geen gewoon onderwerp dat de persoonsvorm bepaalt. Het werkwoord blijft in de derde persoon enkelvoud:

Es treballa molt en aquesta empresa. — Er wordt veel gewerkt in dit bedrijf.
Es parla català aquí. — Hier wordt Catalaans gesproken.
Es viu bé en aquest barri. — Het is prettig wonen in deze wijk.

In het Nederlands vertaal je beide patronen vaak met er wordt/worden. In het Catalaans moet je kijken of er een onderwerp is waarmee het werkwoord kan overeenkomen. Bij een onpersoonlijk gebruikt onovergankelijk werkwoord, zoals treballar of viure, is er geen lijdend voorwerp dat onderwerp van een passief kan worden.

Hom als algemene handelende persoon

Hom betekent ongeveer ‘men’ of ‘iemand in het algemeen’ en krijgt een werkwoord in de derde persoon enkelvoud:

Hom considera aquesta teoria poc probable. — Men beschouwt deze theorie als weinig waarschijnlijk.
Com hom pot observar, les dades han canviat. — Zoals men kan zien, zijn de gegevens veranderd.

Dit is grammaticaal een actieve zin: hom is zelf het onderwerp. Het woord komt vooral voor in formele, wetenschappelijke of verzorgde schrijftaal. In een gewoon gesprek zijn es, een actieve zin met een concreet onderwerp of soms de tweede persoon enkelvoud vaak natuurlijker.

Voorbeelden in context

Catalaans	Nederlands	Toelichting
El pont va ser construït el 1900.	De brug werd in 1900 gebouwd.	Passief met perifrastisch verleden.
La carta ha estat enviada.	De brief is verzonden.	De handelende persoon is niet relevant.
Els documents seran revisats demà.	De documenten zullen morgen worden nagekeken.	Mannelijk meervoud: revisats.
Les finestres van ser obertes pels bombers.	De ramen werden door de brandweer geopend.	Vrouwelijk meervoud en handelende bepaling met per.
La proposta seria acceptada si fos més clara.	Het voorstel zou worden aanvaard als het duidelijker was.	Voorwaardelijke passief.
Volem que la sala sigui preparada abans de les sis.	We willen dat de zaal vóór zes uur wordt klaargemaakt.	sigui staat in de aanvoegende wijs.
Es parla català aquí.	Hier wordt Catalaans gesproken.	Onpersoonlijk gebruik van es.
Es treballa millor amb llum natural.	Met daglicht werkt men beter.	Geen grammaticaal onderwerp.
Es ven una casa al centre.	Er wordt een huis in het centrum verkocht.	Enkelvoud: ven.
Es venen pisos amb terrassa.	Er worden appartementen met een terras verkocht.	Meervoud: venen.
Es necessiten dues persones per a la recepció.	Er zijn twee mensen nodig voor de receptie.	dues persones bepaalt het meervoud.
Hom creia que el problema ja estava resolt.	Men dacht dat het probleem al opgelost was.	Formeler hom; estava resolt beschrijft een toestand.

Veelgemaakte fouten

Het deelwoord niet laten overeenkomen

Onjuist: La carta va ser enviat ahir.
Juist: La carta va ser enviada ahir.
Waarom: La carta is vrouwelijk enkelvoud, dus ook enviada moet vrouwelijk enkelvoud zijn. Het Nederlandse verzonden verandert niet; die gewoonte mag je niet meenemen naar het Catalaans.

Het werkwoord na es altijd enkelvoud maken

Onjuist: Es ven pisos.
Juist: Es venen pisos.
Waarom: In deze wederkerende passief is pisos het meervoudige onderwerp. Daarom staat ook vendre in het meervoud. Vergelijk Es ven un pis.

Es en het voltooid deelwoord tegelijk als passiefmarkering gebruiken

Onjuist: La reunió es va ser cancel·lada.
Juist: La reunió va ser cancel·lada.
Ook juist: Es va cancel·lar la reunió.
Waarom: Kies óf ser + voltooid deelwoord óf de constructie met es. Beide patronen samenvoegen levert geen gewone Catalaanse passief op.

Estar gebruiken als een letterlijke vertaling van Nederlands zijn

Onjuist voor de gebeurtenis: La porta va estar tancada pel vigilant a les deu.
Juist: La porta va ser tancada pel vigilant a les deu.
Waarom: Hier gaat het om de handeling van het sluiten, uitgevoerd door de bewaker. La porta estava tancada beschrijft eerder de toestand ‘de deur was dicht’.

Per verwarren met een voorzetsel van oorzaak of middel

Onjuist: El text va ser traduït amb la Maria.
Juist: El text va ser traduït per la Maria.
Waarom: De handelende persoon wordt in een gewone passieve zin met per ingeleid. Amb betekent hier niet ‘door’, maar ‘met’.

Elke Nederlandse passief letterlijk overnemen

Stijf of onnodig zwaar: Les entrades són venudes a internet.
Vaak natuurlijker: Les entrades es venen per internet.
Waarom: Het Catalaans gebruikt de passief met ser wel degelijk, maar kiest voor algemene mededelingen en praktische informatie vaak liever een zin met es.

Gebruiksnotities

De passief met ser komt relatief gemakkelijk voor in nieuwsberichten, geschiedenis, verslagen en formele teksten. Daar is het nuttig om het resultaat of de ondergaande zaak centraal te stellen: L'acord va ser aprovat pel parlament. Een lange reeks van zulke passieven kan echter zwaar klinken. In gewone gesprekken kiest men vaak een actieve formulering: El parlament va aprovar l'acord.

De constructie met es is zeer gebruikelijk op borden, in advertenties, recepten, instructies en algemene mededelingen: Es lloga habitació, Es prohibeix fumar, Es busquen voluntaris. De handelende persoon blijft daarbij op de achtergrond. Wil je juist nadrukkelijk zeggen wie iets deed, dan is ser + deelwoord + per duidelijker.

Let ook op het verschil tussen gebeurtenis en toestand. Ser + voltooid deelwoord presenteert doorgaans de handeling: La porta va ser oberta a les nou (‘De deur werd om negen uur geopend’). Estar + voltooid deelwoord beschrijft doorgaans de toestand die daaruit voortkomt: A les deu, la porta estava oberta (‘Om tien uur stond de deur open’). Dit lijkt op Nederlands worden tegenover zijn, maar de werkwoordstijden en de context vallen niet altijd woord voor woord samen. Leer daarom de hele combinatie in een zin.

Hom is correct in het hele Catalaanse taalgebied, maar de frequentie en voorkeur verschillen per register en schrijver. Voor een neutrale spreektaalzin hoef je het niet kunstmatig te gebruiken. Herkennen in essays, uitleg en formele teksten is op B2 belangrijker dan het vaak zelf inzetten.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

Een lijdende zin herschrijven zonder betekenisverlies

Een ervaren schrijver kiest niet alleen een grammaticaal correcte vorm, maar ook het juiste perspectief:

Catalaans	Nederlands	Nadruk
L'ajuntament va inaugurar el museu.	De gemeente opende het museum.	De handelende instantie staat centraal.
El museu va ser inaugurat per l'ajuntament.	Het museum werd door de gemeente geopend.	Het museum staat centraal; de handelende instantie blijft genoemd.
Es va inaugurar el museu.	Het museum werd geopend.	De gebeurtenis telt, niet wie haar uitvoerde.

Bij de omzetting moet je alle grammaticale onderdelen aanpassen. Het lijdend voorwerp — wie of wat in de actieve zin de handeling ondergaat — wordt onderwerp. Het werkwoord ser krijgt de juiste tijd, het deelwoord komt overeen met het nieuwe onderwerp en het oude onderwerp kan na per verschijnen.

Volgorde en informatie

In een zin met es staat nieuwe informatie vaak achteraan: Es van descobrir tres manuscrits a l'arxiu. De volgorde past bij een mededeling waarin de ontdekking en de drie manuscripten nieuw zijn. Vooropplaatsing is mogelijk wanneer het onderwerp al bekend is of een tegenstelling draagt: Aquests manuscrits es van descobrir el 1987.

Dubbelzinnigheid vermijden

Sommige es-zinnen kunnen zonder context wederkerend, onpersoonlijk of passief worden opgevat. Es renten kan bijvoorbeeld betekenen dat mensen zichzelf wassen of dat bepaalde zaken worden gewassen. Een zelfstandig naamwoord, context of andere formulering maakt de bedoeling duidelijk: Els nens es renten tegenover Es renten els llençols cada dilluns.

Bij personen kan een onpersoonlijke formulering soms duidelijker zijn dan een analyse als wederkerende passief, vooral wanneer er een persoonsvoorzetsel staat: Es va entrevistar els candidats (‘Men interviewde de kandidaten’). Voor de leerder is de veiligste praktische regel: houd bij duidelijk onpersoonlijk gebruik de persoonsvorm enkelvoudig, maar laat hem bij een ondubbelzinnig niet-persoonlijk onderwerp overeenkomen, zoals Es venen cases.

Oefentips

Maak drietallen. Schrijf bij één inhoud steeds een actieve zin, een passief met ser en een zin met es: L'empresa publicarà els resultats → Els resultats seran publicats per l'empresa → Es publicaran els resultats. Zo oefen je tegelijk perspectief, tijd en overeenkomst.
Markeer onderwerp en uitgang. Onderstreep in passieve zinnen het onderwerp en omcirkel de uitgang van het deelwoord: les cartes — enviades. Controleer bij es ook of het werkwoord enkelvoud of meervoud moet zijn.
Luister naar echte keuzes. Verzamel zinnen van nieuwssites, advertenties en gesprekken. Noteer niet alleen de passieve vorm, maar ook waarom de schrijver voor ser, es, hom of een actieve zin heeft gekozen.