Aanwijzende voornaamwoorden in het Arabisch

Kort gezegd

In het Standaardarabisch kies je een aanwijzend woord op basis van afstand, geslacht en aantal: هذا bij een mannelijk enkelvoud, هذه bij een vrouwelijk enkelvoud, هؤلاء bij mensen in het meervoud, en ذلك، تلك، أولئك voor de overeenkomstige vormen op afstand. Een belangrijk verschil met het Nederlands is dat een niet-menselijk meervoud meestal de vrouwelijke enkelvoudsvorm krijgt: هذه الكتب betekent ‘deze boeken’.

Overzicht

Met een aanwijzend voornaamwoord wijs je iemand of iets aan: ‘dit’, ‘deze’, ‘dat’ of ‘die’. De Arabische verzamelnaam is أسماء الإشارة. Zo’n vorm kan zelfstandig staan, zoals in هذا كتاب (‘dit is een boek’), maar ook bij een zelfstandig naamwoord (een woord voor een persoon, dier, ding of begrip), zoals in هذا الكتاب (‘dit boek’).

Dit onderwerp hoort bij niveau A1, omdat de vormen voortdurend voorkomen in alledaagse zinnen: bij voorstellen, winkelen, de weg vragen en voorwerpen benoemen. De eerste keuze is eenvoudig: bepaal of iets dichtbij of verder weg is, en kijk daarna naar het grammaticale geslacht en het aantal van het Arabische woord.

Voor Nederlandstaligen zit de moeilijkheid vooral in de manier waarop de vormen worden verdeeld. Het Nederlands kiest onder meer tussen dit/dat bij een het-woord en deze/die bij een de-woord. Het Arabisch kijkt niet naar een equivalent van de of het, maar naar mannelijk of vrouwelijk. In het meervoud komt daar nog een bijzondere regel bij: groepen mensen en meervouden van dingen gedragen zich niet hetzelfde.

Zo werkt het

De kernvormen

Afstand	Mannelijk enkelvoud	Vrouwelijk enkelvoud	Meervoud van mensen
dichtbij	هذا (hādhā) — dit/deze	هذه (hādhihi) — dit/deze	هؤلاء (hāʾulāʾi) — deze
verder weg	ذلك (dhālika) — dat/die	تلك (tilka) — dat/die	أولئك (ulāʾika) — die

‘Mannelijk’ en ‘vrouwelijk’ zijn hier grammaticale categorieën. Ze vallen niet altijd samen met biologisch geslacht. كتاب (‘boek’) is bijvoorbeeld mannelijk en سيارة (‘auto’) vrouwelijk. Leer daarom bij elk nieuw zelfstandig naamwoord ook het geslacht. De uitgang ة is vaak, maar niet altijd, een teken dat een woord vrouwelijk is.

Voor de basiskeuze kun je dit stappenplan gebruiken:

1. Is de bedoelde persoon of zaak dichtbij? Kies dan uit هذا، هذه، هؤلاء. Voor iets verder weg kies je ذلك، تلك، أولئك.
2. Gaat het om één persoon of zaak? Gebruik de mannelijke of vrouwelijke enkelvoudsvorm.
3. Gaat het om meerdere mensen? Gebruik هؤلاء of أولئك.
4. Gaat het om meerdere niet-menselijke zaken? Gebruik normaal de vrouwelijke enkelvoudsvorm هذه of تلك.

Zelfstandig: ‘dit is …’ en ‘dat is …’

Staat na het aanwijzende woord een onbepaald zelfstandig naamwoord, dus een woord zonder الـ (‘de/het’), dan krijg je vaak een volledige zin:

• هذا كتاب. — Dit is een boek.
• هذه سيارة. — Dit is een auto.
• ذلك رجل. — Dat is een man.
• تلك جامعة. — Dat is een universiteit.

In de tegenwoordige tijd staat in zulke Arabische zinnen meestal geen apart werkwoord voor ‘zijn’. Letterlijk staan er dus alleen elementen als ‘dit — boek’. Het Nederlands heeft wel is nodig in de vertaling.

Het aanwijzende woord kan ook helemaal zelfstandig verwijzen naar iets dat al zichtbaar of bekend is:

• ما هذا؟ — Wat is dit?
• من هذه؟ — Wie is deze vrouw?
• أريد ذلك. — Ik wil dat.

Bij een bepaald zelfstandig naamwoord: ‘dit boek’

Wil je één woordgroep maken zoals ‘dit boek’ of ‘die vrouw’, dan is het zelfstandig naamwoord bepaald: het krijgt meestal het lidwoord الـ.

Arabische woordgroep	Nederlandse betekenis
هذا الكتاب	dit boek
هذه السيارة	deze auto
ذلك الرجل	die man
تلك المرأة	die vrouw
هؤلاء الطلاب	deze studenten
أولئك المعلّمون	die leraren

Het aanwijzende woord staat in het Standaardarabisch vóór het zelfstandig naamwoord. Let vooral op het verschil tussen هذا كتاب (‘dit is een boek’) en هذا الكتاب (‘dit boek’). Eén lidwoord verandert dus de structuur en de betekenis.

Een bezitsuitgang maakt een woord eveneens bepaald. Daardoor betekent هذا كتابي normaal ‘dit is mijn boek’, niet ‘dit mijn boek’. Voor de gewone woordgroep ‘dit boek van mij’ gebruikt het Arabisch een uitgebreidere constructie; die is voor de kernregel nog niet nodig.

Overeenkomst in geslacht en aantal

Het aanwijzende woord past bij het Arabische zelfstandig naamwoord waarnaar het verwijst:

• هذا طالب — deze leerling/student; طالب is mannelijk.
• هذه طالبة — deze leerlinge/studente; طالبة is vrouwelijk.
• ذلك البيت — dat huis; بيت is mannelijk.
• تلك المدينة — die stad; مدينة is vrouwelijk.

Kijk dus niet naar het Nederlandse lidwoord. Zowel het boek als het huis is in het Arabisch mannelijk, terwijl de auto en de stad vrouwelijk zijn. De Nederlandse tegenstelling de/het voorspelt de Arabische vorm niet.

Mensen tegenover dingen in het meervoud

Bij meerdere mensen gebruik je de echte meervoudsvormen:

• هؤلاء الطلاب — deze studenten
• هؤلاء النساء — deze vrouwen
• أولئك الأطفال — die kinderen

Bij een meervoud van dieren, voorwerpen of abstracte zaken gebruikt het Standaardarabisch daarentegen meestal de vrouwelijke enkelvoudsvorm. Dit heet vaak de regel voor het niet-menselijke meervoud:

• هذه الكتب — deze boeken
• تلك السيارات — die auto’s
• هذه الأفكار — deze ideeën
• تلك القطط — die katten

Ook een bijvoeglijk naamwoord (een woord dat een eigenschap noemt) staat bij zo’n niet-menselijk meervoud doorgaans in het vrouwelijk enkelvoud: هذه الكتب مفيدة (‘deze boeken zijn nuttig’). Dat voelt voor een Nederlandstalige onverwacht, want boeken is duidelijk meervoud. In de Arabische grammatica vormt dit echter een vast patroon.

Een eigenschap toevoegen

De bepaaldheid laat ook zien of een eigenschap binnen de woordgroep hoort of een mededeling vormt:

• هذا البيت الكبير — dit grote huis
• هذا البيت كبير — dit huis is groot

In het eerste voorbeeld hebben البيت en الكبير allebei الـ; samen vormen ze ‘het grote huis’. In het tweede voorbeeld is كبير onbepaald en vertelt het iets nieuws over het huis. Hetzelfde verschil zie je in هذه السيارة الجديدة (‘deze nieuwe auto’) tegenover هذه السيارة جديدة (‘deze auto is nieuw’).

Voorbeelden in context

Arabisch	Nederlands	Toelichting
هذا كتاب.	Dit is een boek.	Mannelijk enkelvoud; كتاب is onbepaald.
هذه سيارة.	Dit is een auto.	Vrouwelijk enkelvoud dichtbij.
هذا الكتاب سهل.	Dit boek is gemakkelijk.	الكتاب is bepaald; samen betekent het ‘dit boek’.
هذه الطالبة من هولندا.	Deze studente komt uit Nederland.	طالبة is vrouwelijk.
ذلك الرجل طبيب.	Die man is arts.	Mannelijk enkelvoud op afstand.
تلك المرأة معلّمة.	Die vrouw is lerares.	Vrouwelijk enkelvoud op afstand.
هؤلاء الطلاب في الصف.	Deze studenten zijn in het lokaal.	Meerdere mensen dichtbij.
أولئك المعلّمون في المدرسة.	Die leraren zijn op school.	Meerdere mensen op afstand.
هذه الكتب مفيدة.	Deze boeken zijn nuttig.	Niet-menselijk meervoud: vrouwelijk enkelvoud.
تلك السيارات جديدة.	Die auto’s zijn nieuw.	Zowel تلك als جديدة staat in het vrouwelijk enkelvoud.
أريد هذا القلم.	Ik wil deze pen.	De woordgroep is het lijdend voorwerp: wat ik wil.
هل تعرف تلك الطالبة؟	Ken je die studente?	Afstand of een eerder genoemde persoon.
من هؤلاء؟	Wie zijn deze mensen?	هؤلاء staat zelfstandig en verwijst naar mensen.
ما ذلك؟	Wat is dat?	ذلك staat zelfstandig.
هذه أختي.	Dit is mijn zus.	Het bezitsachtervoegsel in أختي maakt ‘mijn zus’.

Veelgemaakte fouten

De vorm kiezen op basis van de of het

• Fout: هذه الكتاب
• Goed: هذا الكتاب — dit boek
• Waarom: كتاب is in het Arabisch mannelijk. Dat het Nederlands het boek zegt, bepaalt de Arabische keuze niet.

De vrouwelijke vorm vergeten

• Fout: هذا السيارة
• Goed: هذه السيارة — deze auto
• Waarom: سيارة is vrouwelijk, herkenbaar aan de gebruikelijke vrouwelijke uitgang ة.

هؤلاء gebruiken voor alle meervouden

• Fout: هؤلاء الكتب
• Goed: هذه الكتب — deze boeken
• Waarom: هؤلاء hoort in de basis bij meerdere mensen. Een niet-menselijk meervoud krijgt normaal de vrouwelijke enkelvoudsvorm.

Het lidwoord weglaten in een woordgroep

• Niet voor de bedoelde betekenis: هذا كتاب als je ‘dit boek’ wilt zeggen
• Goed: هذا الكتاب — dit boek
• Waarom: Zonder الـ betekent de combinatie gewoonlijk ‘dit is een boek’. Met الـ vormen het aanwijzende woord en het zelfstandig naamwoord samen één bepaalde woordgroep.

Een bijvoeglijk naamwoord verkeerd bepaald maken

• Niet voor de bedoelde betekenis: هذا البيت كبير als je ‘dit grote huis’ bedoelt
• Goed: هذا البيت الكبير — dit grote huis
• Waarom: هذا البيت كبير is wel een correcte zin, maar betekent ‘dit huis is groot’. Voor één woordgroep moeten zowel het zelfstandig naamwoord als het bijvoeglijk naamwoord bepaald zijn.

Nederlandse woordvolgorde kopiëren

• Fout in de neutrale standaardvorm: الكتاب هذا
• Goed: هذا الكتاب — dit boek
• Waarom: In het Standaardarabisch staat het aanwijzende woord normaal vóór het zelfstandig naamwoord. Sommige spreektaalvarianten hebben andere patronen, maar die moet je niet ongemerkt met de standaardtaal mengen.

Gebruiksnotities

De tegenstelling dichtbij–ver weg hangt meestal samen met werkelijke afstand, maar kan ook in een tekst of gesprek werken. هذا kan verwijzen naar iets wat de spreker net noemt of direct onder de aandacht brengt; ذلك kan terugwijzen naar iets dat verder van het huidige gesprekspunt staat. Voor A1 is de concrete betekenis ‘hier’ tegenover ‘daar’ de veiligste basis.

De vormen in dit artikel horen bij Modern Standaardarabisch, de taal van onder meer nieuws, formele teksten en veel lesmateriaal. In gesproken Arabische varianten zijn andere vormen heel gewoon. In Egypte hoor je bijvoorbeeld vaak ده، دي، دول, en in delen van de Levant vormen als هاد، هاي، هدول. Die zijn niet ‘slordige uitspraken’ van de standaardvormen, maar onderdelen van regionale taalsystemen. Kies tijdens één oefening bewust voor standaardtaal of voor één spreektaalvariant.

In ongevocaliseerde tekst worden de korte klinkers niet geschreven. Daardoor zie je meestal eenvoudig هذا، هذه، هؤلاء، ذلك، تلك، أولئك. De spelling van هذا en هذه laat bovendien niet iedere lange klinker op de gewone manier zien; leer deze veelvoorkomende woorden daarom als complete leesvormen.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

De volgende details hoef je op A1 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later in formele teksten tegenkomen.

Aparte tweevoudsvormen

Het Arabisch heeft naast enkelvoud en meervoud ook een tweevoud voor precies twee personen of zaken. De vorm verandert bovendien volgens de naamval (de vorm die samenhangt met de functie in de zin).

Afstand	Geslacht	Onderwerpsvorm	Andere veelvoorkomende vormen
dichtbij	mannelijk	هذانِ	هذينِ
dichtbij	vrouwelijk	هاتانِ	هاتينِ
verder weg	mannelijk	ذانك	ذينك
verder weg	vrouwelijk	تانك	تينك

Zo betekent هذان الطالبان ‘deze twee studenten’ wanneer de woordgroep als onderwerp optreedt. Na een voorzetsel verschijnt bijvoorbeeld بهذين الكتابين (‘met deze twee boeken’). De verre tweevoudsvormen zijn correct maar veel minder urgent voor alledaags taalgebruik dan ذلك en تلك.

Naamval en de gewone vormen

De meeste kernvormen, waaronder هذا، هذه، هؤلاء، ذلك، تلك en أولئك, veranderen zelf niet zichtbaar wanneer hun zinsfunctie verandert. Daarom blijft هذا hetzelfde in هذا كتاب (‘dit is een boek’) en أريد هذا الكتاب (‘ik wil dit boek’). In volledig gevocaliseerde formele taal kunnen de uitgangen van omliggende woorden wel hun grammaticale functie laten zien. Het tweevoud vormt de belangrijkste zichtbare uitzondering binnen dit onderwerp.

Verwijzen zonder genoemd zelfstandig naamwoord

Een aanwijzend woord kan naar een hele situatie, gedachte of eerdere uitspraak verwijzen. هذا صحيح betekent ‘dit is juist’ en لا أفهم ذلك ‘ik begrijp dat niet’. In zulke gevallen is er geen zelfstandig naamwoord direct na de vorm. Bij abstracte verwijzing kiest het Arabisch vaak een enkelvoudsvorm, afhankelijk van wat als onderliggende gedachte of zaak wordt opgevat.

Menselijkheid is grammaticaal, niet alleen biologisch

De schoolregel ‘mensen krijgen meervoud, dingen vrouwelijk enkelvoud’ is zeer bruikbaar, maar gevorderde teksten laten nuances zien bij personificatie en bij groepen die als denkende wezens worden voorgesteld. Voor normaal modern taalgebruik is dit de betrouwbare leerstrategie: gebruik هؤلاء/أولئك voor mensen en هذه/تلك voor gewone niet-menselijke meervouden. Leer afwijkend gebruik later vanuit echte tekstvoorbeelden, niet als losse uitzondering.

Oefentips

1. Sorteer nieuwe woorden meteen. Maak vier kleine lijsten: mannelijk enkelvoud, vrouwelijk enkelvoud, mensen in het meervoud en niet-menselijke meervouden. Zet er telkens هذا/هذه/هؤلاء en daarna ذلك/تلك/أولئك voor.
2. Oefen het lidwoordcontrast hardop. Maak paren als هذا كتاب (‘dit is een boek’) en هذا الكتاب (‘dit boek’). Voeg daarna een eigenschap toe: هذا الكتاب جديد tegenover هذا الكتاب الجديد.
3. Wijs echte dingen aan. Benoem voorwerpen dichtbij en verder weg, eerst enkelvoudig en daarna meervoudig. Zeg bijvoorbeeld هذا كرسي، ذلك باب en هذه كتب. Bij foto’s van groepen mensen oefen je apart هؤلاء en أولئك.

Verwante onderwerpen

• Vooraf: Geslacht van zelfstandige naamwoorden — nodig om tussen هذا/ذلك en هذه/تلك te kiezen.