Portekizcede edilgen çatı

Kısaca

Portekizcede edilgen çatı, işi yapandan çok işten etkilenen kişi veya şeyi öne çıkarır: A casa foi vendida. — “Ev satıldı.” Temel yapı ser + geçmiş zaman ortacıdır; ortaç, yani vendido gibi fiilden türeyen biçim, cümlede öne çıkan varlığın dilbilgisel cinsiyetine ve tekil ya da çoğul oluşuna uyar. İşi yapanı belirtmek için por kullanılır: O livro foi escrito por Camões. — “Kitap Camões tarafından yazıldı.” Kısa duyuru ve genel ifadelerde se ile de edilgenlik kurulur: Vendem-se casas. — “Satılık evler var.”

Genel bakış

Türkçede “Belediye köprüyü onardı” yerine “Köprü onarıldı” dediğimizde olay aynı kalır, fakat anlatımın odağı değişir. İlk cümle belediyenin ne yaptığını, ikinci cümle köprüye ne olduğunu bildirir. Portekizcedeki voz passiva, yani edilgen çatı da bu işe yarar. Haberlerde, resmî yazışmalarda, ürün açıklamalarında ve gündelik konuşmalarda sık görülür. İşi yapan bilinmediğinde veya söylenmesi gerekmiyorsa özellikle kullanışlıdır.

Bu konunun temel yapısı B1 düzeyinde öğrenilebilir. Daha önce öğrenilen geçmiş zaman biçimleri, özellikle foi ve foram, başlangıç için iyi bir dayanak oluşturur. Ancak edilgenlik yalnızca geçmiş olayları anlatmaz: bir işlemin her gün yapıldığını, ileride yapılacağını veya yapılması gerektiğini de anlatabilirsiniz. Zamanı ve kişi bilgisini çoğunlukla ser taşır; asıl eylemi ortaç bildirir.

Türkçe açısından en önemli fark, edilgenliğin fiile tek bir ek getirerek kurulmamasıdır. “Yazıldı” karşılığında foi escrito veya foi escrita gibi iki parçalı bir yapı gerekir. Üstelik Türkçede bulunmayan dilbilgisel cinsiyet uyumu vardır. “Mektup yazıldı” ve “Kitap yazıldı” Türkçede aynı fiille biterken Portekizcede carta dişil, livro eril olduğu için A carta foi escrita, fakat O livro foi escrito denir.

Nasıl kurulur?

1. Etken cümleden edilgen cümleye geçiş

Etken cümlede işi yapan öndedir. Edilgen cümlede ise işten etkilenen varlık, özne olur. Özne, cümlenin hakkında bilgi verdiği ve çekimli fiilin kişi-sayı bakımından uyduğu ögedir; mutlaka işi yapan kişi değildir.

• A editora publicou o livro. — Yayınevi kitabı yayımladı.
• O livro foi publicado pela editora. — Kitap yayınevi tarafından yayımlandı.

İlk cümlede o livro, doğrudan nesnedir: fiilin doğrudan etkilediği, burada “neyi yayımladı?” sorusuna cevap veren ögedir. İkinci cümlede bu öge özneye dönüşür. Publicou yerine aynı zamanı koruyan foi publicado gelir. İşi yapan a editora ise pela editora olarak eklenir; istenirse tamamen çıkarılır.

Yapı	Portekizce	Türkçe
İşi yapan + fiil + etkilenen varlık	A equipa limpou as salas.	Ekip odaları temizledi.
Etkilenen varlık + ser + ortaç	As salas foram limpas.	Odalar temizlendi.
Edilgen yapı + işi yapan	As salas foram limpas pela equipa.	Odalar ekip tarafından temizlendi.

Burada hem foram hem limpas çoğul özneye uyar. Salas dişil çoğul olduğundan limpos değil, limpas gerekir. İşi yapan equipa tekil olsa da edilgen fiili onunla değil, as salas ile eşleştirirsiniz.

2. Ser biçimini zamana ve özneye göre seçin

Ser burada yardımcı fiildir, yani asıl eylemle birlikte kullanılarak cümlenin zamanını ve kişi bilgisini taşır. Özne tekil bir kitap ise é veya foi; çoğul kitaplar ise são veya foram seçilir. Özne insan da olabilir: “Davet edildim” için Fui convidado ya da konuşanın cinsiyetine göre Fui convidada denir.

Kişi	Geniş/şimdiki zaman	Tamamlanmış geçmiş zaman	Türkçe kişi karşılığı
eu	sou	fui	ben
tu	és	foste	sen
ele / ela / você	é	foi	o / siz veya sen
nós	somos	fomos	biz
vós	sois	fostes	siz; günümüz kullanımında sınırlı
eles / elas / vocês	são	foram	onlar / siz

Bu tabloda yalnızca yardımcı fiil gösteriliyor. Edilgen cümle için yanına uygun ortacı eklemek gerekir: Nós fomos convidados. — “Davet edildik.” Tamamı kadınlardan oluşan bir grup için Nós fomos convidadas kullanılır. Você ve vocês, hitap edilen kişileri gösterse de sırasıyla üçüncü tekil ve üçüncü çoğul fiil biçimini alır; kullanım ve hitap değeri bölgeye göre değişir.

Diğer zamanlarda da aynı mantık geçerlidir:

Portekizce	Türkçe	Zamanın verdiği anlam
A sala é limpa todos os dias.	Oda her gün temizlenir.	Düzenli yapılan işlem
A sala foi limpa ontem.	Oda dün temizlendi.	Tamamlanmış geçmiş olay
A sala era limpa todas as manhãs.	Oda her sabah temizlenirdi.	Geçmişteki alışkanlık
A sala será limpa amanhã.	Oda yarın temizlenecek.	Gelecekteki işlem
A sala vai ser limpa amanhã.	Oda yarın temizlenecek.	Günlük dilde yaygın gelecek anlatımı

Foi biçimini her gördüğünüzde edilgenlik aramayın. Ela foi ao mercado. — “Pazara gitti” cümlesinde foi, “gitmek” anlamındaki ir fiilidir. Edilgenlikte ise foi sonrasında asıl eylemin ortacı bulunur: Ela foi convidada. — “Davet edildi.”

3. Ortacı oluşturun ve uyumunu yapın

Geçmiş zaman ortacı, fiilden türeyen vendido, escrito gibi bir biçimdir. Adındaki “geçmiş zaman” sözü yanıltmasın: edilgen cümlede gelecek zamanla da kullanılabilir. Será vendido — “Satılacak” bunun bir örneğidir.

Düzenli fiillerde mastarın, yani sözlükteki çekimsiz fiil biçiminin, sonunu değiştirirsiniz: -ar yerine -ado, -er ve -ir yerine -ido gelir.

Mastar	Temel ortaç	Türkçe fiil anlamı
publicar	publicado	yayımlamak
vender	vendido	satmak
abrir	aberto	açmak; ortaç düzensizdir
escrever	escrito	yazmak; ortaç düzensizdir
fazer	feito	yapmak; ortaç düzensizdir
ver	visto	görmek; ortaç düzensizdir
pôr	posto	koymak; ortaç düzensizdir

Düzensiz biçimleri ayrı öğrenmek gerekir; örneğin abrir için edilgen yapıda abrido değil aberto kullanılır. Ortacın temel biçimini öğrendikten sonra cinsiyet ve sayı uyumunu yaparsınız. Dilbilgisel cinsiyet, sözcüğün eril veya dişil sınıfa ait olmasıdır; ev ya da mektup gibi cansız şeylerin de Portekizcede cinsiyeti vardır.

Özne türü	Edilgen cümle	Türkçe
Eril tekil	O livro foi vendido.	Kitap satıldı.
Dişil tekil	A casa foi vendida.	Ev satıldı.
Eril çoğul	Os livros foram vendidos.	Kitaplar satıldı.
Dişil çoğul	As casas foram vendidas.	Evler satıldı.

Türkçeden hareketle yalnızca tekil-çoğul farkını kontrol etmek yetmez. Özellikle carta, casa, notícia gibi dişil sözcüklerle ortacın -a veya -as biçimini kullanmayı alışkanlık hâline getirin.

4. İşi yapanı por ile ekleyin

İşi yapan kişi, kurum veya başka bir etkeni söylemek için por kullanılır. Bu sözcük bir edattır, yani başka sözcüklerle bağlantı kuran kısa bir sözcüktür; burada Türkçedeki “tarafından” anlamını verir. Por, belirli tanımlıklarla birleşir. Tanımlık, ismin önünde bulunan o, a, os, as gibi küçük sözcüklerdir.

Birleşen biçimler	Sonuç	Örnek	Türkçe
por + o	pelo	pelo professor	öğretmen tarafından
por + a	pela	pela empresa	şirket tarafından
por + os	pelos	pelos alunos	öğrenciler tarafından
por + as	pelas	pelas autoridades	yetkililer tarafından

O livro foi escrito por Camões. — “Kitap Camões tarafından yazıldı” örneğinde Camões önünde tanımlık kullanılmadığı için por ayrı kalır. A ponte foi construída pela empresa. — “Köprü şirket tarafından inşa edildi” cümlesinde ise por + a birleşir. Her özel adın önündeki tanımlık kullanımı aynı değildir; önemli olan, cümlede tanımlık varsa birleşmeyi yapmaktır.

İşi yapanı her cümlede söylemek zorunda değilsiniz. O meu telemóvel foi roubado. — “Cep telefonum çalındı” ifadesinde hırsızın kim olduğu bilinmeyebilir. Edilgenliğin önemli işlevlerinden biri tam da bu bilgiyi vermeden olayı anlatabilmektir.

5. Se ile kısa edilgen cümleler

Fala-se português aqui. — “Burada Portekizce konuşulur” ve Vendem-se casas. — “Satılık evler var” gibi cümlelerde ser + ortaç bulunmaz. Fiilin yanındaki se, uygun fiillerle edilgen anlam oluşturur. Bu yapı, özellikle tabelalarda, ilanlarda ve genel uygulamaları anlatan ifadelerde görülür.

Standart yazı dilinde fiil, işten etkilenen özneyle tekil veya çoğul bakımından uyum gösterir. Özne fiilden sonra gelse de bu kural değişmez:

• Vende-se uma casa. — Bir ev satılıyor.
• Vendem-se casas. — Evler satılıyor / satılık evler var.
• Aceita-se cartão. — Kart kabul edilir.
• Aceitam-se cartões. — Kartlar kabul edilir.

Buradaki se, işi yapanı adlandırmaz. İşi yapanı özellikle vurgulamak istediğinizde As casas foram vendidas pela agência — “Evler emlak şirketi tarafından satıldı” gibi ser yapısı daha elverişlidir. Ayrıca her se edilgen değildir; bu ayrım aşağıdaki ileri kullanım bölümünde ele alınıyor.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde yalnızca “kim yaptı?” sorusunu değil, “neyin başına ne geldi?” sorusunu da düşünün. Türkçe karşılıkların bazısında tek bir edilgen fiil, bazısında ise ilan diline uygun daha doğal bir ifade kullanılır.

Portekizce	Türkçe	Açıklama
O livro foi escrito por Camões.	Kitap Camões tarafından yazıldı.	Eril tekil ortaç ve işi yapan
A casa foi vendida.	Ev satıldı.	Dişil tekil uyum; satıcı belirtilmiyor
Fala-se português aqui.	Burada Portekizce konuşulur.	Genel dil kullanımı
Vendem-se casas.	Satılık evler var.	İlan dili; çoğul fiil
As encomendas foram entregues esta manhã.	Siparişler bu sabah teslim edildi.	Dişil çoğul özne ve ortaç
O jantar será preparado pelo João.	Akşam yemeği João tarafından hazırlanacak.	Gelecek zaman; bu örnekte adın önünde tanımlık var
A reunião foi cancelada pela direção.	Toplantı yönetim tarafından iptal edildi.	Kurumun yaptığı işlem
Os bilhetes são vendidos na entrada.	Biletler girişte satılır.	Düzenli uygulama
A ponte era inspecionada todos os anos.	Köprü her yıl denetlenirdi.	Geçmişte tekrarlanan işlem
A porta deve ser fechada à noite.	Kapı gece kapatılmalıdır.	Gereklilik ve edilgenlik birlikte
Procuram-se voluntários para o festival.	Festival için gönüllüler aranıyor.	Çoğul uyumlu se yapısı
Não se aceitam cheques.	Çek kabul edilmez.	Olumsuz cümlede se fiilden önce

Sık yapılan hatalar

1. Dişil özneyle eril ortaç kullanmak

• Yanlış: A carta foi escrito.
• Doğru: A carta foi escrita. — Mektup yazıldı.
• Neden? Carta dişildir. Türkçede fiil bu tür bir uyum göstermediği için gözden kaçabilir. Ortacı işi yapanın değil, edilgen cümlenin öznesinin cinsiyetine göre seçin.

2. Çoğul özneyle tekil yardımcı fiil kullanmak

• Yanlış: As casas foi vendida.
• Doğru: As casas foram vendidas. — Evler satıldı.
• Neden? Hem ser çoğul biçime geçer hem ortaç dişil çoğul olur. Birini düzeltip diğerini aynı bırakmak yeterli değildir.

3. İşi yapanı yanlış edatla belirtmek

• Yanlış: O relatório foi preparado com a equipa. — İşi yapanın ekip olduğu anlatılmak isteniyor.
• Doğru: O relatório foi preparado pela equipa. — Rapor ekip tarafından hazırlandı.
• Neden? Com “ile, birlikte” anlamı taşır; işi yapanı açıkça göstermek için por kullanılır. Por + a, pela olur.

4. Se yapısında çoğul uyumu unutmak

• Standart yazı dili için yanlış: Vende-se casas.
• Doğru: Vendem-se casas. — Satılık evler var.
• Neden? Bu edilgen yapıda casas çoğul öznedir. Tekil fiilli biçim bazı konuşma çeşitlerinde yaygın olsa da resmî yazıda ve sınavlarda çoğul uyumunu koruyun.

5. Edilgen olay ile mevcut durumu karıştırmak

• Amaçlanan anlam için yanlış: A porta é fechada agora. — Kapının şu an kapalı olduğu söylenmek isteniyor.
• Doğru: A porta está fechada agora. — Kapı şu an kapalı.
• Neden? Mevcut durum için estar gerekir. A porta é fechada às dez. — “Kapı saat onda kapatılır” ise bir uygulamayı, yani yapılan işi anlatır. Ser ve estar birbirinin serbestçe kullanılabilen karşılıkları değildir.

Kullanım notları

Her edilgen cümle resmî değildir

Fui convidada para o casamento. — “Düğüne davet edildim” gündelik konuşmada doğal bir cümledir. Buna karşılık art arda çok sayıda edilgen yapı kullanmak, metni resmî ve mesafeli gösterebilir. Bir arkadaşınıza kimin sizi davet ettiğini anlatıyorsanız A Ana convidou-me — “Ana beni davet etti” daha doğrudan olabilir. Seçimi yalnızca kurala göre değil, anlatmak istediğiniz odağa göre yapın.

Haberlerde Foram encontrados novos documentos — “Yeni belgeler bulundu” denebilir. Özne fiilden sonra geldiği hâlde foram ve encontrados, documentos ile çoğul uyumundadır. Türkçedeki sözcük sırasını birebir taşımak yerine, Portekizce cümlenin öznesini anlam üzerinden belirleyin.

Brezilya ve Portekiz kullanımını ayırırken

Ser + ortaç ve edilgen se yapıları hem Brezilya hem Portekiz Portekizcesinde kullanılır. Brezilya'da günlük konuşmada vende-se casas gibi tekil fiilli kullanımlarla karşılaşmak mümkündür. Bu, standart dildeki vendem-se casas biçimini gereksiz kılmaz; özenli yazıda çoğul uyumu güvenli seçimdir.

Se sözcüğünün yeri de bölgeye ve cümle yapısına göre değişebilir. Portekiz kullanımında bağımsız olumlu cümlede Vendem-se casas gibi fiilden sonra gelen biçimler yaygındır. Brezilya konuşmasında Aqui se vendem casas — “Burada evler satılıyor” türü yerleşimler de sık görülür. Fiilden sonra geldiğinde kısa çizgi kullanılır. Não se vendem casas aqui. — “Burada ev satılmıyor” gibi olumsuz cümlede não, se sözcüğünün fiilden önce gelmesini gerektirir.

Daha ileri kullanım

Bu bölümde temel kalıbın başka yapılarla nasıl birleştiği açıklanıyor. İlk aşamada foi vendida, foram escritos ve vendem-se biçimlerini sağlamlaştırmak yeterlidir; bütün ayrıntıları aynı anda üretmeye çalışmanız gerekmez.

Olay, devam eden işlem ve sonuç durumu

Bir kapının kapatılması ile kapalı olması aynı bilgi değildir. Türkçede “Kapı kapatıldı”, “Kapı kapatılıyor” ve “Kapı kapalı” diyerek ayırdığımız bu anlamlar Portekizcede de farklı yapılarla gösterilir.

Portekizce	Türkçe	Odak
A porta foi fechada.	Kapı kapatıldı.	Tamamlanmış eylem
A porta está fechada.	Kapı kapalı.	Şu anki durum
A porta está a ser fechada.	Kapı kapatılıyor.	Portekiz'de yaygın devam eden eylem biçimi
A porta está sendo fechada.	Kapı kapatılıyor.	Brezilya'da yaygın devam eden eylem biçimi

Estar + ortaç çoğunlukla bir durum veya eylemin sonucunu anlatır; bunu mekanik olarak ser ile aynı saymayın. Devam eden edilgen eylemde ise ser yapının içinde kalır: a ser fechada veya sendo fechada. A estrada está a ser reparada / A estrada está sendo reparada — “Yol onarılıyor” örnekleri bu ayrımı açıkça gösterir.

Edilgen se ile öznesi belirtilmeyen se aynı değildir

Precisa-se de funcionários. — “Çalışanlara ihtiyaç var” cümlesinde çoğul bir isim bulunmasına rağmen fiil tekildir. Çünkü precisar de, “ihtiyaç duymak” anlamında de edatıyla tamamlanır. Funcionários burada edilgen özneye dönüşmüş bir doğrudan nesne değildir. Yapı kişisizdir, yani işi yapan belirli bir kişi olarak gösterilmez; fiil üçüncü tekilde kalır.

Buna karşılık Contratam-se funcionários. — “Çalışanlar işe alınıyor” cümlesinde contratar doğrudan nesne alır ve standart edilgen se yapısında çoğul uyumu gerekir.

Portekizce	Türkçe	Ayrım
Procuram-se professores.	Öğretmenler aranıyor.	Edilgen se; çoğul özne
Precisa-se de professores.	Öğretmenlere ihtiyaç var.	Kişisiz se; fiil tekil
Vive-se bem aqui.	Burada iyi yaşanır.	Kişisiz se; edilgenleştirilecek nesne yok
A Maria lava-se.	Maria yıkanıyor.	Dönüşlü se; kişi eylemi kendisine uyguluyor

Dolayısıyla “se varsa mutlaka edilgendir” kuralı doğru değildir. Dönüşlü kullanımda, yani kişinin eylemi kendisine yönelttiği durumda, se başka bir görev üstlenir. Türkçedeki “yıkanmak” ve “aranmak” benzer eklerle bittiği için bu anlam farkını özellikle cümlenin bütününden çıkarmak gerekir.

Birleşik zamanlarda uyum

Birleşik zaman, birden fazla fiil parçasıyla zaman ilişkisi kuran yapıdır. A carta tinha sido enviada. — “Mektup gönderilmişti” örneğinde tinha ve sido, olayın başka bir geçmiş olaydan önce gerçekleştiğini anlatmaya yardımcı olur. Edilgenliğin asıl ortacı olan enviada, yine carta ile dişil tekil uyumundadır.

• As cartas tinham sido enviadas antes da reunião. — Mektuplar toplantıdan önce gönderilmişti.
• Os documentos podem ser enviados por correio. — Belgeler postayla gönderilebilir.
• As regras devem ser respeitadas. — Kurallara uyulmalıdır.

Tinha sido yapısındaki sido değişmez; son ortacı, yani enviadas gibi asıl eylem biçimini özneye uydurursunuz. Bu ayrım etken birleşik zamanda daha da önemlidir: A Ana tinha enviado as cartas. — “Ana mektupları göndermişti” cümlesinde ter ile kullanılan enviado, çoğul nesneye göre enviadas olmaz. Edilgen uyum kuralını bütün ortaç kullanımlarına yaymayın.

Birden fazla ortacı olan fiiller

Bazı fiillerin iki ortaç biçimi vardır. Öğrenme açısından kullanışlı bir örnek entregar — “teslim etmek” fiilidir:

• A empresa tinha entregado a encomenda. — Şirket siparişi teslim etmişti.
• A encomenda foi entregue. — Sipariş teslim edildi.
• As encomendas foram entregues. — Siparişler teslim edildi.

Yaygın öğretim kuralı, düzenli biçimi ter veya haver ile, kısa düzensiz biçimi ise edilgen ser yapısında kullanmaktır. Ancak bunu bütün fiillere istisnasız uygulamayın: pago, ganho, gasto gibi biçimlerin kullanımında yerleşik tercihler ve bölgesel farklılıklar vardır. Yeni bir fiili yalnız mastarıyla değil, sık kullanılan ortaçlı örneğiyle öğrenmek daha güvenlidir.

Her Türkçe edilgen cümle birebir aktarılmaz

Türkçe bir fiili edilgen yapabildiğiniz için Portekizcede aynı dönüşümü yapabileceğiniz sonucu çıkmaz. Temel ser edilgenliği, doğrudan nesne alan fiillerle kurulur. Örneğin Eu gosto deste livro. — “Bu kitabı seviyorum” cümlesindeki gostar de, edatlı bir yapıdır. Bunu Este livro é gostado por mim gibi bir cümleye dönüştürmek doğal değildir.

Önce Portekizce fiilin nasıl kullanıldığını öğrenin. “Kitap okurlar tarafından beğeniliyor” demek için O livro é apreciado pelos leitores gibi bu anlama uygun ve doğrudan nesne alan bir fiil seçilebilir. Türkçe cümledeki edilgen eki değil, anlatılmak istenen anlamı aktarın.

Çalışma önerileri

1. Tekil-çoğul ve cinsiyet dönüşümü yapın. O livro foi vendido — “Kitap satıldı” ile başlayın; sonra a casa, os livros, as casas kullanın. Her seferinde hem yardımcı fiili hem ortacı kontrol edin. Ardından zamanı değiştirip “satılır” ve “satılacak” cümlelerini kurun.
2. Aynı olayı iki odakla anlatın. “Şirket faturayı gönderdi” için A empresa enviou a fatura, “Fatura şirket tarafından gönderildi” için A fatura foi enviada pela empresa yazın. İşi yapanı kaldırınca hangi bilginin kaybolduğunu, hangisinin korunduğunu düşünün. Bu çalışma edilgenliği yalnız bir çekim alıştırması olmaktan çıkarır.
3. İlanları yapılarına göre sınıflandırın. Vendem-se casas — “Satılık evler var”, Procuram-se empregados — “Çalışanlar aranıyor” ve Precisa-se de ajuda — “Yardıma ihtiyaç var” gibi örnekleri not edin. Çoğul uyumu olan edilgen yapıları, fiili tekil kalan kişisiz yapılardan ayırın. Son olarak A porta foi fechada — “Kapı kapatıldı” ile A porta está fechada — “Kapı kapalı” farkını kendi sözlerinizle açıklayın.

İlgili konular

• Önce gözden geçirin: Tamamlanmış geçmiş zaman — foi ve foram gibi biçimlerin geçmişte tamamlanmış olayları nasıl anlattığını pekiştirir; edilgen cümlede aynı zaman bilgisini yardımcı fiil taşır.