Fransızcada yakın geçmiş: passé récent

Kısaca

Fransızcada bir işin az önce yapıldığını anlatmak için venir fiilinin kişiye göre çekimi + de + mastar kullanılır. Mastar, fiilin kişiye göre değişmemiş sözlük biçimidir: manger “yemek” gibi. Je viens de manger. “Az önce yemek yedim.” demektir; bu cümlede venir gerçek anlamıyla “gelmek” değil, eylemin çok kısa süre önce gerçekleştiğini bildirmek için kullanılır.

Genel bakış

Kapı çaldığında duştan yeni çıkmış olabilirsiniz. Bir arkadaşınız aradığında eve henüz varmış ya da yemeğinizi yeni bitirmiş olabilirsiniz. Fransızcada bu tür durumlarda passé récent, yani yakın geçmiş yapısı çok işe yarar. Önemli olan yalnızca işin geçmişte yapılması değil, konuşulan ana çok yakın olmasıdır.

A2 düzeyinde öğrenilen bu yapı, Türkçedeki “az önce”, “daha yeni”, “demin” sözlerinin taşıdığı anlamı büyük ölçüde karşılar. Türkçede “Demin çıktılar.” derken geçmiş zaman ekini ve bir zaman ifadesini kullanırız. Fransızcada ise yakınlık anlamını doğrudan fiil yapısı verebilir: Ils viennent de sortir. — “Az önce çıktılar.” Bu nedenle her cümleye ayrıca “az önce” anlamında bir sözcük eklemek gerekmez.

Başlangıç için iki şeyi bilmek yeterlidir: venir fiilinin şimdiki zaman çekimi ve anlatmak istediğiniz fiilin mastarı. Daha sonra aynı yapının geçmişteki bir ana göre “daha yeni yapmıştım” anlamına geldiğini de göreceksiniz. Önce günlük konuşmada en çok kullanılan biçimi sağlamlaştırın; geçmişteki kullanımı ileri bölümde ayrı ele alınmaktadır.

Yapı nasıl kurulur?

Temel kalıp

Cümle şu sırayla kurulur:

Özne + venir çekimi + de / d’ + mastar

Özne, işi yapan ya da cümlede hakkında bilgi verilen kişi veya şeydir. Örneğin Je viens de manger. cümlesinde je “ben” anlamında öznedir; viens kişiye göre çekilmiş bölümdür; manger ise yapılan işi bildirir.

Bu yapıda yalnızca venir kişiye göre değişir. Sonraki fiil mastar olarak kalır. Türkçedeki “yedim, yedin, yedik” biçimlerinin aksine kişi bilgisi asıl eylemi bildiren fiilin sonuna eklenmez.

Kişi	Fransızca	Türkçesi
Ben	Je viens de manger.	Az önce yemek yedim.
Sen	Tu viens de manger.	Az önce yemek yedin.
O	Il / Elle vient de manger.	Az önce yemek yedi.
Biz	Nous venons de manger.	Az önce yemek yedik.
Siz	Vous venez de manger.	Az önce yemek yediniz.
Onlar	Ils / Elles viennent de manger.	Az önce yemek yediler.

Vous hem birden fazla kişiye hem de tek bir kişiye kibarca seslenirken kullanılır. Il erkek, elle kadın için; ils erkeklerden oluşan veya karma bir grup, elles yalnızca kadınlardan oluşan bir grup için kullanılabilir. Ancak yakın geçmiş kalıbının kuruluşu bu ayrımlardan etkilenmez.

Günlük konuşmada “biz” anlamında nous yerine sıkça on duyulur. Bu durumda fiil il / elle ile aynı biçimdedir: On vient de manger. — “Az önce yemek yedik.” Türkçedeki anlam çoğul olsa bile Fransızcada on ile venons değil, vient kullanılır.

De ne zaman d’ olur?

De, ünlü sesle başlayan bir mastarın önünde d’ olur. Bu, iki ünlünün yan yana gelmesini önleyen bir kısalmadır; anlam değişmez.

Fransızca	Türkçesi	Açıklama
Elle vient d’arriver.	Az önce geldi.	Arriver ünlüyle başlar.
Je viens d’envoyer le message.	Mesajı az önce gönderdim.	Envoyer önünde d’ kullanılır.
Nous venons de finir.	Az önce bitirdik.	Finir ünsüzle başlar; de kalır.

Fransızcada okunmayan h ile başlayan bazı fiiller de bu kısalmaya izin verir. Yeni bir sözcük öğrenirken sözlükteki kullanımını kontrol etmek yararlıdır. Başlangıçta en çok karşılaşacağınız örnekler d’arriver, d’acheter “satın almak” ve d’apprendre “öğrenmek” olacaktır.

Soru cümlesi kurma

Günlük konuşmada aynı sözcük sırasını koruyup sesinizi soruya uygun biçimde yükseltebilirsiniz:

• Tu viens de rentrer ? — “Eve daha yeni mi döndün?”
• Vous venez de déjeuner ? — “Öğle yemeğini az önce mi yediniz?”

Daha açık bir soru kalıbı için başa est-ce que eklenir. Bu kalıp cümleyi soru yapar; Türkçede ayrı bir sözcük olarak çevrilmez:

• Est-ce que tu viens de rentrer ? — “Eve daha yeni mi döndün?”

Daha resmî bir seçenek, özne ile çekimli fiilin yer değiştirmesidir: Venez-vous de terminer ? — “Az önce mi bitirdiniz?” Yeni başlayan biri için ilk iki yöntem yeterlidir. Hangi yöntemi kullanırsanız kullanın, de + mastar bölümü değişmez.

Olumsuz cümle kurma

Olumsuzlukta ne … pas, çekimli venir fiilini çevreler:

Je ne viens pas de manger. — “Az önce yemek yemedim.”

Ancak bu cümleyi Türkçedeki “Henüz yemek yemedim.” ile karıştırmayın. Yakın geçmişin olumsuzu, çoğu zaman “az önce olmuş olma” bilgisini reddeder. Yemek yemiş olabilirsiniz ama az önce değil. Henüz gerçekleşmeyen bir iş için genellikle şu kalıp daha uygundur:

Je n’ai pas encore mangé. — “Henüz yemek yemedim.”

Buradaki pas encore, “henüz … değil / henüz … yapmadım” anlamını verir. Bu ayrım, Türkçede “henüz” sözcüğünün hem “daha yeni” hem de “henüz değil” çevresinde kullanılabilmesi nedeniyle özellikle önemlidir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde yakın geçmiş, yalnızca zamanı belirtmez; çoğu kez bir açıklamanın veya kararın gerekçesini de verir. Örneğin yeni yemek yiyen biri teklifi reddeder, yeni çıkan biri ise artık evde değildir.

Fransızca	Türkçesi	Bağlam
Je viens de manger.	Az önce yemek yedim.	Yemek teklifine yanıt.
Elle vient d’arriver.	Daha yeni geldi.	Yeni gelen birinden söz etme.
Nous venons de finir.	Az önce bitirdik.	Bir işin tamamlandığını bildirme.
Il vient de partir.	Az önce gitti.	Aranan kişinin artık orada olmaması.
Tu viens de sortir du travail ?	İşten daha yeni mi çıktın?	Arkadaşına soru sorma.
On vient de prendre le bus.	Otobüse az önce bindik.	Yolculuk hakkında haber verme.
Vous venez de recevoir un colis.	Az önce bir paket aldınız.	Teslimatı bildirme.
Les enfants viennent de s’endormir.	Çocuklar daha yeni uykuya daldı.	Sessiz olunmasını istemeye uygun bağlam.
Je viens de vous envoyer les documents.	Belgeleri size az önce gönderdim.	İş yazışması.
Le magasin vient de fermer.	Mağaza az önce kapandı.	Kapalı kapıyı açıklama.
Nous venons d’apprendre la nouvelle.	Haberi daha yeni öğrendik.	Yeni alınan bilgi.
Elle vient de se réveiller.	Daha yeni uyandı.	Sabahki durumunu açıklama.

Türkçeye her seferinde aynı sözcükle çevirmek gerekmez. Bağlama göre “az önce”, “demin” veya “daha yeni” daha doğal olabilir. Önemli olan, işin ilgili ana yakın zamanda gerçekleştiğini korumaktır.

Sık yapılan hatalar

1. De sözcüğünü atlamak

• Yanlış: Je viens manger.
• Doğru: Je viens de manger. — “Az önce yemek yedim.”

Je viens manger kendi başına yanlış bir Fransızca cümle değildir; fakat “Yemek yemeye geliyorum.” anlamına gelir. De eklendiğinde hareket anlamından yakın geçmiş anlamına geçilir. Türkçede iki anlam arasında yalnızca küçük bir sözcük farkı olmadığı için bu ayrıntıyı özellikle çalışmak gerekir.

2. Asıl fiili yeniden çekmek

• Yanlış: Elle vient de mange.
• Doğru: Elle vient de manger. — “Az önce yemek yedi.”

Kişi bilgisi zaten vient üzerindedir. İkinci fiil mastar olarak kalır. Manger yerine mangé yazmak da bu yapıda doğru değildir: venir de sonrasında aranan biçim manger sözcüğüdür.

3. Kişi ile venir çekimini eşleştirmemek

• Yanlış: Nous vient de finir.
• Doğru: Nous venons de finir. — “Az önce bitirdik.”

Vient, il, elle ve on ile kullanılır. Nous için venons, vous için venez gerekir. Türkçedeki gibi özneyi çoğu cümlede tamamen düşürmek de uygun değildir: sıradan bir bildirme cümlesinde je, nous gibi özne sözcüklerini koruyun.

4. Ünlüden önce de yazmak

• Yanlış: Il vient de arriver.
• Doğru: Il vient d’arriver. — “Az önce geldi.”

Ünlüyle başlayan mastardan önce de kısalır. Kesme işaretini sonraki sözcüğe bitişik yazın: d’arriver.

5. Yakın geçmişi herhangi bir geçmiş olay için kullanmak

• Bu anlamda uygun değil: Hier matin, je viens de prendre le train.
• Doğru: Hier matin, j’ai pris le train. — “Dün sabah trene bindim.”

Normal bir konuşmada viens de, şu anı referans alır; “dün sabah” ise başka bir zamanı gösterir. Yalnızca geçmişte olmuş bir olayı bildirmek istiyorsanız genel geçmiş anlatımı gerekir. Geçmişteki bir ana göre “az önce” anlamını kurmak içinse aşağıdaki ileri bölümde açıklanan venais de yapısını kullanabilirsiniz.

6. “Henüz yapmadım” anlamını yanlış kurmak

• Amaçlanan anlam için uygun değil: Je ne viens pas de finir.
• Doğru: Je n’ai pas encore fini. — “Henüz bitirmedim.”

İlk cümle, “az önce bitirdim” bilgisini reddeder; işin hâlâ sürmekte olduğunu tek başına açıkça söylemez. Türkçeden çevirirken önce “yeni bitirdim” mi, “daha bitirmedim” mi demek istediğinize karar verin.

Kullanım notları

“Az önce” kaç dakika demektir?

Bu yapı kesin bir dakika sınırı koymaz. Je viens de fermer la porte. — “Kapıyı az önce kapattım.” dendiğinde birkaç saniye önceki bir olay anlaşılabilir. Nous venons d’acheter un appartement. — “Daha yeni bir daire satın aldık.” cümlesi ise bağlama göre daha geniş bir yakın dönemi anlatabilir. Daire satın almak gibi büyük bir değişiklik, kapı kapatmaya göre daha uzun süre “yeni” sayılabilir.

Bu esneklik, yapıyı uzak geçmiş için serbestçe kullanabileceğiniz anlamına gelmez. Konuşan kişi olayı hâlâ yeni olarak sunmaktadır. Tam bir tarih vermek veya olayları sırayla anlatmak istediğinizde başka geçmiş zaman biçimleri daha uygun olabilir.

Genel geçmiş anlatımından farkı

Fransızcada passé composé, yani ai mangé gibi bir yardımcı fiil ile başka bir fiil biçiminin birlikte kullanıldığı geçmiş zaman, tamamlanmış olayları anlatmanın temel yollarındandır. İki cümleyi karşılaştırın:

• J’ai mangé. — “Yemek yedim.”
• Je viens de manger. — “Az önce yemek yedim.”

İlk cümle, tek başına yemeğin ne kadar önce yendiğini belirtmez. İkinci cümle ise yakınlığı açıkça öne çıkarır. Yakın geçmiş yapısı, bütün geçmiş zamanların yerine geçen daha kolay bir seçenek değildir; belirli bir anlam ekleyen kullanışlı bir kalıptır.

Konuşmada ve yazıda

Venir de + mastar hem konuşmada hem yazıda doğaldır; yalnızca samimi sohbetlere ait değildir. Belgelerin gönderildiğini bildiren bir iş iletisinde de kullanılabilir. Konuşmada olumsuzluğun ne bölümü sıkça düşer: Je viens pas de me lever ! — “Daha yeni kalkmış değilim!” Yazılı anlatımda ve öğrenme aşamasında tam biçimi, Je ne viens pas de me lever !, kullanmak daha güvenlidir.

Yakınlığı daha çok vurgulamak için tout juste eklenebilir: Elle vient tout juste d’arriver. — “Daha şimdi geldi.” Başlangıçta bunu kullanmak zorunda değilsiniz; vient d’arriver zaten yakın geçmiş anlamı taşır.

Bir adım ötesi: geçmişteki yakınlık ve daha karmaşık cümleler

Bu bölüm, temel kalıbı öğrendikten sonra başvurabileceğiniz ayrıntıları içerir. İlk aşamada bütün biçimleri üretmeniz gerekmez; okurken veya dinlerken tanımanız yeterlidir.

Geçmişte bir ana göre “daha yeni yapmıştım”

Bir olayın şimdiye değil, geçmişteki başka bir ana çok yakın zamanda gerçekleştiğini anlatabilirsiniz. Bunun için venir, imparfait denilen geçmiş zaman biçiminde kullanılır. Bu zamanın başka görevleri de vardır; burada görevi, yakın geçmişin bakış noktasını geçmişe taşımaktır.

Kişi	Fransızca	Türkçesi
Ben	Je venais de manger.	Daha yeni yemek yemiştim.
Sen	Tu venais de manger.	Daha yeni yemek yemiştin.
O	Il / Elle venait de manger.	Daha yeni yemek yemişti.
Biz	Nous venions de manger.	Daha yeni yemek yemiştik.
Siz	Vous veniez de manger.	Daha yeni yemek yemiştiniz.
Onlar	Ils / Elles venaient de manger.	Daha yeni yemek yemişlerdi.

Je venais de sortir quand tu as appelé. — “Sen aradığında daha yeni dışarı çıkmıştım.”

Burada iki olay vardır: önce dışarı çıkma, ardından arama. Dışarı çıkış, arama anından çok kısa süre öncedir. Türkçedeki “çıkmıştım” tek başına bu yakınlığı zorunlu kılmaz; daha yeni ifadesi Fransızca kalıbın kattığı bilgiyi tamamlar.

Il a dit qu’il venait de finir. — “Daha yeni bitirdiğini söyledi.” cümlesinde de yakınlık, onun konuştuğu geçmiş ana göredir. Dolaylı anlatımda, yani birinin sözlerini aynen alıntılamadan aktarırken, bu tür zaman değişimleriyle karşılaşılır.

Zamirlerin yeri

Zamir, bir kişinin veya şeyin adını tekrar etmek yerine kullanılan sözcüktür. Türkçedeki “onu”, “ona”, “size” gibi karşılıkları düşünün. Yakın geçmiş yapısında, mastarın tamamlayıcısı olan kısa zamirler genellikle mastarın hemen önüne gelir:

• Je viens de le voir. — “Onu az önce gördüm.”
• Elle vient de m’appeler. — “Beni az önce aradı.”
• Nous venons de lui répondre. — “Ona az önce yanıt verdik.”

Örneğin le, görme eylemiyle ilgilidir; bu yüzden venir önüne taşınmaz. Başlangıçta kalıbı bütün olarak öğrenin: viens de le voir.

Benzer yerleşim, se lever “kalkmak” gibi, kişiyle birlikte kısa bir sözcük kullanan dönüşlü fiillerde de görülür. Dönüşlü fiil, çoğunlukla kişinin kendisiyle ilgili bir eylemi anlatan fiildir:

• Je viens de me lever. — “Daha yeni kalktım.”
• Tu viens de te lever. — “Daha yeni kalktın.”
• Elle vient de se lever. — “Daha yeni kalktı.”

Burada hem venir hem de me / te / se kişiye göre değişir; lever mastar olarak kalır.

Aynı sözcükler her zaman yakın geçmiş değildir

Venir gerçek anlamıyla “gelmek” fiili olarak da kullanılabilir. Sonrasında bir yer adı varsa de, “-den / -dan” anlamını taşıyabilir:

• Je viens de Lyon. — “Lyon’dan geliyorum.”
• Je viens de quitter Lyon. — “Lyon’dan az önce ayrıldım.”

İlk cümlede de sonrasında bir şehir adı, ikincide ise mastar vardır. Anlamı ayırt etmek için yalnızca viens de bölümünü değil, devamındaki sözcüğü de okuyun. Türkçede “gelmek” anlamına takılı kalmak, ikinci cümleyi yanlış yorumlamaya yol açabilir.

Çalışma önerileri

1. Günün içinden üç yeni tamamlanmış iş seçin. Örneğin mesaj gönderdikten sonra Je viens d’envoyer un message. — “Az önce bir mesaj gönderdim.” deyin. Sonra aynı cümleyi nous veya elle ile değiştirin. Böylece yalnızca bir kalıbı ezberlemek yerine kişi çekimlerini de çalışırsınız.
2. “Oldu”, “az önce oldu”, “henüz olmadı” ayrımını kurun. J’ai fini. — “Bitirdim.”; Je viens de finir. — “Az önce bitirdim.”; Je n’ai pas encore fini. — “Henüz bitirmedim.” Üçünü farklı durumlara yerleştirin. Türkçedeki zaman sözlerini Fransızca yapılarla bilinçli biçimde eşleştirin.
3. Bir olayı iki bakış noktasından anlatın. Önce Je viens de rentrer. — “Eve daha yeni döndüm.” deyin. Sonra dün gelen bir telefonu düşünün: Je venais de rentrer quand le téléphone a sonné. — “Telefon çaldığında eve daha yeni dönmüştüm.” İlk cümleyi rahatça kurduktan sonra ikinciye geçin.

İlgili konular

• Önce öğrenilmesi yararlı: Venir fiili: gelmek — Yakın geçmiş yapısında kullanılan viens, vient, venons, venez, viennent biçimlerinin temelini oluşturur. Fiilin gerçek “gelmek” anlamını bilmek, venir de + mastar kalıbıyla arasındaki farkı da görmenizi sağlar.