Almancada İsimlerin Çoğul Yapılması

Kısaca

Almancada bütün isimlere getirilen tek bir çoğul eki yoktur: Buch → Bücher, Frau → Frauen, Auto → Autos gibi farklı biçimler vardır. Bazı sözcükler ek alır, bazılarının ünlüsü değişir, bazıları ise aynı kalır. En güvenli yöntem, her yeni ismi tekil artikeliyle ve çoğuluyla birlikte öğrenmektir: das Buch – die Bücher. Yalın durumda bütün çoğul isimlerin belirli artikeli die olur.

Genel bakış

İsim, bir kişiyi, nesneyi, yeri ya da kavramı adlandıran sözcüktür; örneğin “kadın”, “kitap” ve “soru”. Tekil bir varlığı, çoğul ise birden fazlasını anlatır. Almancada bu ayrımı alışverişte, aileden söz ederken, bir odadaki eşyaları sayarken ve randevu ayarlarken sürekli kullanırsınız. Bu yüzden çoğul biçimler A1 düzeyinin temel konularındandır.

Türkçede “kitaplar”, “kadınlar”, “arabalar” derken çoğunlukla -lar/-ler yeterlidir. Almancada aynı kolaylık yoktur; sözcüğe göre farklı bir biçim gerekir. Üstelik Türkçede sayıdan sonra genellikle tekil isim kullanırız: “iki kitap”, “üç araba”. Almancada birden büyük sayılardan sonra sayılabilen isim normal olarak çoğul olur: zwei Bücher, drei Autos. Türkçedeki alışkanlığı buraya taşımamak önemlidir.

Bütün çoğulları bir anda ezberlemek gerekmez. Önce sık kullanılan sözcüklerle temel örüntüleri tanıyın. Sözcüğün sonu ve artikeli çoğu zaman ipucu verir; ancak bunlar her durumda sonucu belirleyen kurallar değildir. Başlangıç için “tahmin et, sözlükten doğrula, tekil ve çoğulu birlikte kaydet” yaklaşımı yeterlidir. Daha aşağıdaki ileri bölüm, zamanla karşılaşacağınız özel biçimleri ayrı tutar.

Çoğul nasıl yapılır?

Önce artikel ile çoğul ekini ayırın

Artikel, Almancada ismin önünde kullanılan der, die, das gibi sözcüklerdir. Belirli artikel, hangi kişi ya da nesneden söz edildiğinin belli olduğunu gösterir. Tekilde artikel aynı zamanda dilbilgisel cinsiyeti, yani ismin der, die veya das grubunda olduğunu belirtir; bu sınıflandırma her zaman gerçek hayattaki cinsiyetle ilgili değildir.

Yalın durumda — ismin cümlede bir hâl eki ilişkisiyle değişmeden kullanıldığı temel biçimde — çoğul belirli artikel her üç grup için de die olur:

Tekil	Çoğul	Türkçesi
der Tisch	die Tische	masa → masalar
die Frau	die Frauen	kadın → kadınlar
das Buch	die Bücher	kitap → kitaplar

Burada iki ayrı değişiklik vardır: artikel çoğul biçime geçer ve gerekirse ismin kendisi değişir. die Buch doğru bir çoğul değildir; ismin çoğulu Bücher olmalıdır. Tekildeki die Frau ile çoğuldaki die Frauen aynı artikel sözcüğünü kullanır, ama birincisi tekil, ikincisi çoğuldur.

ein/eine, belirsiz artikel olarak bir kişi ya da nesneyi tanıtır. Bunun doğrudan bir çoğul karşılığı yoktur:

• ein Buch → zwei Bücher: bir kitap → iki kitap
• eine Frau → zwei Frauen: bir kadın → iki kadın
• ein Auto → zwei Autos: bir araba → iki araba
• Ich kaufe Bücher. — Kitap alıyorum.

Son cümlede kaç kitap olduğu söylenmez ve belirli bir kitap grubu gösterilmez; bu nedenle artikel kullanılmaz. Ich kaufe die Bücher. ise “O kitapları alıyorum” demektir. Çoğul olması, her ismin önüne mutlaka die getirmek anlamına gelmez.

Temel çoğul örüntüleri

Aşağıdaki tablo, günlük dilde en çok karşılaşacağınız biçimleri bir araya getirir. Sözcükleri yalnız eklerine bakarak değil, tekil–çoğul çiftleri olarak okuyun.

Değişiklik	Tekil	Çoğul	Türkçesi
-e eklenir	der Tag	die Tage	gün → günler
-e ve ünlü değişimi	der Stuhl	die Stühle	sandalye → sandalyeler
-n eklenir	die Tasche	die Taschen	çanta → çantalar
-en eklenir	die Frau	die Frauen	kadın → kadınlar
-er eklenir	das Kind	die Kinder	çocuk → çocuklar
-er ve ünlü değişimi	das Buch	die Bücher	kitap → kitaplar
-s eklenir	das Auto	die Autos	araba → arabalar
Sözcük değişmez	der Lehrer	die Lehrer	öğretmen → öğretmenler
Yalnız ünlü değişir	der Apfel	die Äpfel	elma → elmalar

Umlaut, burada çoğul yapılırken bazı kök ünlülerinin değişmesi anlamına gelir: a → ä, o → ö, u → ü; au ise äu olabilir. Örneğin das Haus → die Häuser “ev → evler” demektir. Kök, sözcüğün eklerden önceki temel bölümüdür. Umlaut yalnızca yazıda eklenen bir işaret değildir; sözcüğün söylenişi de değişir.

Her a, o veya u içeren sözcüğün çoğulunda umlaut olmaz. der Tag → die Tage bunun basit bir örneğidir. Aynı şekilde her -er çoğulu da ünlü değişimi gerektirmez: das Kind → die Kinder.

-n ve -en: özellikle die grubunda sık görülür

Tekil artikeli die olan çok sayıda isim, çoğulda -n veya -en alır. Sözcük zaten -e ile bitiyorsa çoğu zaman yalnızca -n eklenir:

• die Blume → die Blumen — çiçek → çiçekler
• die Straße → die Straßen — sokak → sokaklar
• die Frage → die Fragen — soru → sorular

-ung, -heit, -keit, -schaft ve -ion ile biten isimlerde -en güçlü bir örüntüdür: die Wohnung → die Wohnungen “daire → daireler”, die Möglichkeit → die Möglichkeiten “olanak → olanaklar”, die Station → die Stationen “istasyon → istasyonlar”. Bu sonları fark etmek, daha uzun sözcüklerin çoğulunu öğrenmeyi kolaylaştırır.

Kadın kişileri belirten -in sonlu isimlerde çoğul -innen olur: die Lehrerin → die Lehrerinnen “kadın öğretmen → kadın öğretmenler”. İki n ile yazıldığına dikkat edin.

Yine de die grubundaki bütün isimler bu yolu izlemez. die Hand → die Hände “el → eller” ve die Mutter → die Mütter “anne → anneler” sık kullanılan istisnalardır. Ayrıca -n/-en yalnız bu gruba ait değildir: der Junge → die Jungen “oğlan → oğlanlar”, das Auge → die Augen “göz → gözler”.

-e: bazen umlaut ile, bazen onsuz

Özellikle der grubundaki birçok isim -e alır: der Tisch → die Tische “masa → masalar”, der Hund → die Hunde “köpek → köpekler”. Bazılarında buna umlaut eşlik eder: der Zug → die Züge “tren → trenler”.

das grubunda da bu biçimi görürsünüz: das Jahr → die Jahre “yıl → yıllar”. die grubunda die Stadt → die Städte “şehir → şehirler” örneğinde hem -e hem de umlaut vardır. Dolayısıyla artikel, olası biçimi daraltabilir ama tek başına kesin bir cevap vermez.

-er: özellikle sık kullanılan das isimlerinde

das Bild → die Bilder “resim → resimler” ve das Kind → die Kinder gibi birçok yaygın isim -er alır. Uygun ünlü içeren bazılarında umlaut da görülür: das Buch → die Bücher, das Haus → die Häuser.

Bu örüntü das grubuyla sınırlı değildir: der Mann → die Männer “erkek → erkekler” de bu gruptadır. Ancak -er üretken bir genel çözüm değildir; bilmediğiniz her isme ekleyemezsiniz. das Auto için doğru biçim Autos, das Jahr için Jahre olur.

-s: yabancı kökenli sözcüklerde ve bazı ünlü sonlarında

das Foto → die Fotos “fotoğraf → fotoğraflar”, das Hotel → die Hotels “otel → oteller”, das Taxi → die Taxis “taksi → taksiler” günlük örneklerdir. Kısaltmalarda da bu biçim sık görülür: die DVD → die DVDs.

-a, -i, -o gibi ünlülerle biten bazı sözcükler -s alır; ancak “ünlüyle biten her sözcük -s alır” diye düşünmeyin. Az önceki die Blume → die Blumen örneği özellikle önemlidir. Çoğul -s, kesme işaretiyle ayrılmaz: Autos, Fotos, DVDs.

Hiç ek almayan çoğullar

-er, -el veya -en ile biten birçok der/das ismin tekil ve çoğul biçimi aynıdır:

• der Computer → die Computer — bilgisayar → bilgisayarlar
• der Schlüssel → die Schlüssel — anahtar → anahtarlar
• das Fenster → die Fenster — pencere → pencereler

Bazılarında ise ek gelmez, ama ünlü değişir: der Vater → die Väter “baba → babalar”, der Apfel → die Äpfel “elma → elmalar”. Sözcüğün değişmemesi, çoğul olmadığı anlamına gelmez; artikel, sayı ve cümlenin geri kalanı bunu gösterir.

Küçültme ekleri -chen ve -lein ile biten isimlerde de çoğul biçim değişmez. Örneğin das Mädchen → die Mädchen “kız → kızlar”. Burada tekil sözcükte zaten bulunan ä, çoğul yapılırken ortaya çıkmış yeni bir değişiklik değildir.

Cümle içinde örnekler

Aşağıdaki örnekleri okurken önce çoğul ismi bulun, ardından tekilini hatırlamaya çalışın. Türkçe çevirilerde sayıdan sonra çoğul eki görünmese de Almanca örnekte çoğul biçim kullanıldığını özellikle fark edin.

Almanca	Türkçesi	Dikkat edilecek nokta
Ich brauche zwei Bücher für den Kurs.	Kurs için iki kitaba ihtiyacım var.	Sayıdan sonra çoğul; -er ve ünlü değişimi.
Drei Frauen warten vor der Apotheke.	Eczanenin önünde üç kadın bekliyor.	-en ekli çoğul.
Vor dem Haus stehen zwei Autos.	Evin önünde iki araba var.	-s ekli çoğul.
Die Tage sind im Winter kurz.	Kışın günler kısadır.	-e gelir, ünlü değişmez.
Wir brauchen noch vier Stühle.	Dört sandalyeye daha ihtiyacımız var.	-e ve ünlü değişimi.
Die Taschen liegen im Flur.	Çantalar koridorda duruyor.	Sonu -e olan sözcüğe -n eklenir.
Die Kinder spielen im Garten.	Çocuklar bahçede oynuyor.	-er gelir, ünlü değişmez.
Hast du die Fotos schon gesehen?	Fotoğrafları gördün mü?	Belirli bir fotoğraf grubundan söz ediliyor.
Die Lehrer kommen um acht Uhr.	Öğretmenler saat sekizde geliyor.	İsim aynı kalır; artikel ve fiil çoğulu gösterir.
Ich kaufe fünf Äpfel.	Beş elma alıyorum.	Ek yoktur; yalnız ünlü değişir.
In dieser Straße stehen alte Häuser.	Bu sokakta eski evler var.	au → äu değişimi ve -er eki.
Die Lehrerinnen besprechen den Ausflug.	Kadın öğretmenler gezi hakkında konuşuyor.	-in sonu çoğulda -innen olur.
Zwei Mädchen sitzen am Fenster.	İki kız pencerenin yanında oturuyor.	-chen ile biten ismin çoğulu değişmez.
Ich habe noch Fragen.	Daha sorularım var.	Belirsiz çoğulda artikel kullanılmayabilir.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki gibi sayıdan sonra tekil kullanmak

• Yanlış: Ich kaufe zwei Buch.
• Doğru: Ich kaufe zwei Bücher. — İki kitap alıyorum.
• Neden? Türkçede “iki kitap” deriz; Almancada sayı birden büyük olduğunda sayılabilen isim çoğul olur. Sayıyı söylemek, çoğul biçimin yerini tutmaz.

2. Her sözcüğe aynı eki getirmek

• Yanlış: Die Kindes spielen.
• Doğru: Die Kinder spielen. — Çocuklar oynuyor.
• Neden? Kind sözcüğünün çoğulu Kinder olur. -s, Almancada bütün isimlere uygulanabilecek bir çoğul eki değildir.

3. Çoğul ekini getirip umlautu unutmak

• Yanlış: Wir brauchen zwei Stuhle.
• Doğru: Wir brauchen zwei Stühle. — İki sandalyeye ihtiyacımız var.
• Neden? Bu sözcükte çoğul hem -e hem de u → ü değişimi gerektirir. Çoğulu yalnız “ek” olarak değil, bütün bir biçim olarak öğrenin.

4. Çoğulda tekil artikeli korumak

• Yanlış: Der Bücher sind teuer.
• Doğru: Die Bücher sind teuer. — Kitaplar pahalı.
• Neden? Burada kitaplar cümlenin öznesidir, yani hakkında bilgi verilen varlıklardır. Bu yalın durumdaki belirli çoğulun artikeli die olur. Başka hâllerde artikelin değişebilmesi, bu örnekte der kullanmayı doğru yapmaz.

5. Değişmeyen çoğula fazladan ek eklemek

• Yanlış: Die Fensters sind offen.
• Doğru: Die Fenster sind offen. — Pencereler açık.
• Neden? Fenster zaten hem tekil hem çoğul biçimdir. Burada çoğulu die artikeli ve sind fiili gösterir.

6. Çoğul -s ekini kesme işaretiyle ayırmak

• Yanlış: Die Auto's sind neu.
• Doğru: Die Autos sind neu. — Arabalar yeni.
• Neden? Bu bir çoğul ekidir; sözcüğe doğrudan bitişir. Türkçede özel adlara getirilen bazı eklerin kesmeyle ayrılması burada uygulanacak bir kural değildir.

Kullanım notları

Fiil de çoğula uyar

Fiil, eylem ya da durum bildiren sözcüktür. İsim cümlenin öznesiyse, fiilin tekil veya çoğul biçimi buna göre seçilir:

• Das Kind spielt. — Çocuk oynuyor.
• Die Kinder spielen. — Çocuklar oynuyor.
• Der Schlüssel ist hier. — Anahtar burada.
• Die Schlüssel sind hier. — Anahtarlar burada.

Özellikle ismin biçimi değişmiyorsa bu fark işe yarar. Schlüssel tek başına tekil mi çoğul mu olduğunu söylemez; cümle bunu açıklar. Başlangıçta yalnız isim ekini değil, ist → sind gibi değişimleri de fark etmeye çalışın.

Birleşik sözcükte son parçayı izleyin

Birleşik isim, iki veya daha fazla sözcüğün birleşerek tek bir isim oluşturmasıdır. Almancada çoğul genellikle son parçaya göre yapılır:

• das Kinderbuch → die Kinderbücher — çocuk kitabı → çocuk kitapları
• die Handtasche → die Handtaschen — el çantası → el çantaları
• der Haustürschlüssel → die Haustürschlüssel — ev kapısının anahtarı → ev kapısının anahtarları

Kinderbuch içindeki Kinder, bütün sözcüğün zaten çoğul olduğu anlamına gelmez. Son parça Buch olduğu için bütün sözcüğün çoğulu Kinderbücher olur. Uzun isimleri öğrenirken sondan bakmak bu yüzden yararlıdır.

Sözlükte gördüğünüz kısaltmayı açın

Bazı sözlükler çoğulu tam yazmak yerine yalnız eki gösterir. -e, -en veya umlautu gösteren bir işaretle karşılaşabilirsiniz; gösterim sözlükten sözlüğe değişir. Bu kısaltmayı defterinize aynen geçirmek yerine tam biçimi yazın: der Stuhl – die Stühle. Böylece hem yazımı hem söylenişi hatırlarsınız.

Standart çoğul biçimler hem günlük konuşmada hem resmî yazıda geçerlidir. Bazı sözcüklerin birden fazla kabul edilen çoğulu olabilir; böyle durumlarda kullandığınız anlamı ve sözlüğün verdiği kullanım notunu kontrol edin. Yeni karşılaştığınız bir biçimi otomatik olarak yanlış saymayın.

Temelin ötesi: daha sonra karşılaşacağınız ayrıntılar

Bu bölümdeki ayrıntıları A1 düzeyinde hemen üretmeniz gerekmez. Önce günlük isimlerin yalın çoğullarını öğrenin; ardından bu biçimlerin cümlede nasıl kullanıldığını genişletin.

Çoğul biçim ile hâl çekimi aynı şey değildir

Hâl, bir ismin cümledeki görevini veya başka sözcüklerle ilişkisini gösteren dilbilgisel kategoridir. Almancada artikel ve bazen isim, hâle göre değişir. Bu, ismin sözlükteki çoğul biçimini öğrenmekten ayrı bir konudur.

Örneğin Dativ, bazı fiil ve edatlardan sonra kullanılan bir hâldir; çoğu başlangıç örneğinde Türkçedeki “kime?” sorusuyla ilişkilendirilir, ama her zaman Türkçe yönelme hâline karşılık gelmez. Edat ise mit gibi isimle ilişki kuran kısa sözcüktür. mit, Almancada Dativ gerektirir.

Dativ çoğulda artikel den olur ve isim çoğu zaman ek bir -n alır. Çoğul zaten -n ile bitiyorsa ya da -s çoğuluysa yeniden -n eklenmez:

Temel çoğul	mit ile kullanım	Türkçesi
die Kinder	mit den Kindern	çocuklarla
die Bücher	mit den Büchern	kitaplarla
die Frauen	mit den Frauen	kadınlarla
die Autos	mit den Autos	arabalarla
die Lehrer	mit den Lehrern	öğretmenlerle

Ich spreche mit den Lehrern. — Öğretmenlerle konuşuyorum. Buradaki Lehrern, Lehrer sözcüğünün temel çoğuluna eklenen hâl işaretini içerir. Bu nedenle deftere çoğulu die Lehrer diye kaydedin; Lehrern biçimini ayrıca cümle içindeki kullanımıyla öğrenin.

Anlam değişirse çoğul da değişebilir

Bazı isimlerin farklı anlamları, farklı çoğul biçimleriyle ayrılır. En yararlı örneklerden biri das Wort sözcüğüdür:

• Wörter, tek tek sözcüklerdir: Ich lerne jeden Tag zehn neue Wörter. — Her gün on yeni sözcük öğreniyorum.
• Worte, bağlantılı bir söylemdeki sözler için kullanılır: Danke für deine netten Worte. — Güzel sözlerin için teşekkür ederim.

Bir başka yaygın ayrım die Bank sözcüğünde görülür: finans kuruluşunun çoğulu die Banken, oturulan bankın çoğulu die Bänke olur. Die Banken sind heute geschlossen. “Bankalar bugün kapalı” demektir; Die Bänke im Park sind nass. ise “Parktaki banklar ıslak” anlamına gelir.

Bunlar temel çoğul örüntülerini geçersiz kılmaz. Yalnızca bir sözcüğü öğrenirken hangi anlamıyla öğrendiğinizi de kaydetmeniz gerektiğini gösterir.

Bazı isimler çoğunlukla tekil veya yalnız çoğul kullanılır

Su gibi madde adları ve şans gibi bazı soyut kavramlar günlük kullanımda çoğunlukla tekildir: das Wasser “su”, das Glück “şans, mutluluk”. Sayı vermek için çoğu zaman bir ölçü veya kap adı kullanılır: zwei Flaschen Wasser “iki şişe su”. Burada çoğul olan Flaschen sözcüğüdür.

Bu, hiçbir özel bağlamda çoğul kullanılamayacağı anlamına gelmez. Türlerden, çeşitlerden veya belirli teknik anlamlardan söz edildiğinde farklı kullanımlar görülebilir. Başlangıçta günlük anlamı temel alın.

die Eltern “anne ve baba” ile die Ferien “tatil dönemi” ise standart günlük kullanımda yalnız çoğul biçimde bulunur. Türkçe karşılığın tekil görünmesi, Almancada tekil fiil kullanmayı gerektirmez: Die Ferien beginnen morgen. — Tatil yarın başlıyor.

Ölçü ifadeleri temel sayı kuralından ayrılabilir

Sayılabilen nesnelerde zwei Bücher gibi çoğul kullanılır. Fakat sayıdan sonraki bazı ölçü ve para birimleri biçimce tekil kalır:

• Das kostet zehn Euro. — Bu, on avro tutuyor.
• Ich kaufe zwei Kilo Kartoffeln. — İki kilo patates alıyorum.

Burada Euro ve Kilo, ölçü ya da tutar bildirir. Bu özel kullanımı “sayıdan sonra her isim tekil kalır” biçiminde genellemeyin. Ölçülen nesneyi bildiren Kartoffeln, Kartoffel “patates” sözcüğünün çoğuludur.

Yabancı kökenli her sözcük -s almaz

Günlük hayatta kullanılan bazı yabancı kökenli isimler farklı çoğul biçimleri korur:

• das Museum → die Museen — müze → müzeler
• das Zentrum → die Zentren — merkez → merkezler
• das Thema → die Themen — konu → konular
• das Datum → die Daten — tarih → tarihler

Bunlara -s ekleyerek tahmin etmek yerine tam biçimleri öğrenmek daha güvenlidir. Daten ayrıca “veriler” anlamıyla da kullanılır; bağlam hangi anlamın kastedildiğini belirler.

Çalışma önerileri

1. Her ismi üç parçalı kaydedin. Örneğin “masa” için yalnız Tisch değil, der Tisch – die Tische – masa yazın. Yanına kısa bir cümle ekleyin: Wir brauchen zwei Tische. — İki masaya ihtiyacımız var. Günlük eşyalarla başlayın; aynı gün çok fazla istisna yüklemeyin.

2. Türkçedeki sayı alışkanlığını özellikle çalışın. Beş eşya seçip önce tekilini, sonra iki veya üç tanesini söyleyin: ein Buch – zwei Bücher, ein Fenster – drei Fenster. Ardından isimleri bir cümleye yerleştirin. Kontrol ederken üç ayrı soru sorun: İsim doğru çoğulda mı? Umlaut gerekiyor mu? Artikel veya fiil değişmeli mi?

3. Ek gruplarına göre tekrar yapın, ama tam sözcüğü söyleyin. Bir sayfada -n/-en, başka bir sayfada -e, bir diğerinde değişmeyen çoğulları toplayın. Tekil sütununu görüp çoğulu kapatarak kendinizi sınayın. Yanlış yaptığınız çiftleri ertesi gün yeniden söyleyin; özellikle Stuhl–Stühle ve Apfel–Äpfel gibi ses değişimlerini yüksek sesle tekrarlayın.

İlgili konular

• Ön bilgi: Yalın durumda belirli artikeller — Tekildeki der, die, das ayrımını ve çoğuldaki die kullanımını anlamak için temel oluşturur.