Hoeveelheid en deeluitdrukkingen in het Noors

Kort gezegd

Gebruik mange bij dingen die je kunt tellen (mange bøker, veel boeken) en mye bij stoffen of begrippen die je niet als losse eenheden telt (mye kaffe, veel koffie). Litt betekent ‘een beetje’, nok ‘genoeg’ en for vóór een hoeveelheid of eigenschap betekent ‘te’: for mye arbeid (te veel werk), for dyrt (te duur).

Overzicht

Hoeveelheidswoorden vertellen hoeveel er van iets is. Daarbij is vooral het verschil belangrijk tussen een telbaar zelfstandig naamwoord (een woord voor iets waarvan je één, twee of meer exemplaren kunt tellen, zoals bok ‘boek’) en een niet-telbaar zelfstandig naamwoord (een stof, massa of abstract begrip dat je normaal niet in losse exemplaren telt, zoals vann ‘water’ of tid ‘tijd’). In het Noors bepaalt dat verschil of je bijvoorbeeld mange of mye kiest.

Dit onderwerp hoort bij A2, omdat je met een klein aantal woorden al veel dagelijkse situaties kunt beschrijven: boodschappen doen, eten bestellen, prijzen beoordelen, over tijd praten en zeggen of iets voldoende is. De basisregel is overzichtelijk: mange bij telbaar meervoud, mye en litt bij niet-telbare woorden, en nok als de hoeveelheid voldoende is.

Voor Nederlandstaligen voelt een deel vertrouwd: Nederlands maakt ook onderscheid tussen ‘veel boeken’ en ‘veel koffie’, al blijft het woord veel hetzelfde. Juist daardoor is de Noorse keuze lastiger: waar het Nederlands één vorm gebruikt, moet je in het Noors vaak kiezen tussen mange en mye. Het Noors heeft geen algemeen partitief lidwoord zoals sommige andere talen; een onbepaalde hoeveelheid wordt meestal met een kaal zelfstandig naamwoord of een hoeveelheidswoord uitgedrukt.

Zo werkt het

De basiskeuze: telbaar of niet-telbaar

Betekenis	Bij telbare woorden	Bij niet-telbare woorden
veel	mange bøker	mye kaffe
weinig	få bøker	lite kaffe
een aantal / wat	noen bøker	noe kaffe
een beetje	meestal noen få of een maat	litt kaffe
genoeg	nok bøker	nok kaffe
te veel	for mange bøker	for mye kaffe
te weinig	for få bøker	for lite kaffe

Een telbaar woord staat na mange, få en noen normaal in het meervoud: mange dager (veel dagen), få stoler (weinig stoelen), noen spørsmål (enkele vragen). Na mye, lite, noe en litt staat een niet-telbaar woord meestal zonder lidwoord: mye tid, lite melk, noe informasjon, litt sukker.

De grammaticale categorie is niet altijd volledig gelijk aan de werkelijkheid. Kaffe is als drank niet-telbaar, maar in een café kan to kaffe informeel ‘twee koppen koffie’ betekenen. Dan worden de bestelde porties als telbare eenheden opgevat. Voor de basis is het veiliger om de volledige vorm to kopper kaffe te gebruiken.

mye en mange

Mye hoort bij een hoeveelheid die als massa of geheel wordt gezien:

• mye vann — veel water
• mye arbeid — veel werk
• mye tid — veel tijd
• mye informasjon — veel informatie

Mange hoort bij losse, telbare eenheden in het meervoud:

• mange flasker — veel flessen
• mange oppgaver — veel opdrachten
• mange mennesker — veel mensen
• mange ideer — veel ideeën

Bij vergelijking hebben deze woorden verschillende vormen. Mer betekent ‘meer’ bij niet-telbare hoeveelheden, terwijl flere ‘meer’ bij telbare eenheden betekent. De overtreffende vormen zijn mest en flest:

Basis	Meer	Meest
mye tid	mer tid	mest tid
mange dager	flere dager	flest dager

Dit verschil bestaat niet zo duidelijk in het Nederlandse woord ‘meer’. Let daarom op het zelfstandig naamwoord: mer kaffe, maar flere kopper.

litt, lite en få

Litt drukt een kleine, maar meestal neutrale of bruikbare hoeveelheid uit: Jeg har litt tid betekent dat je een beetje tijd hebt. Lite legt juist de nadruk op een geringe hoeveelheid en klinkt vaak als ‘weinig’: Jeg har lite tid suggereert dat de tijd beperkt is. Bij telbare woorden gebruik je få: Jeg har få venner her (ik heb hier weinig vrienden).

Vergelijk:

• Det er litt melk igjen. — Er is nog een beetje melk over.
• Det er lite melk igjen. — Er is nog weinig melk over.
• Det er få flasker igjen. — Er zijn nog weinig flessen over.
• Det er noen få flasker igjen. — Er zijn nog een paar flessen over.

Het Nederlandse ‘een beetje’ kan soms ook een eigenschap afzwakken. Het Noors gebruikt dan litt vóór een bijvoeglijk naamwoord (een woord dat een eigenschap noemt) of bijwoord: litt vanskelig (een beetje moeilijk), litt senere (iets later).

nok: genoeg

Vóór een zelfstandig naamwoord staat nok direct voor dat woord: nok mat, nok penger, nok stoler. Als er geen zelfstandig naamwoord volgt, kan nok zelfstandig aan het einde van de woordgroep staan: Vi har nok (we hebben genoeg) of Jeg har spist nok (ik heb genoeg gegeten).

Bij een eigenschap staat nok er juist achter:

• Bilen er stor nok. — De auto is groot genoeg.
• Det går fort nok. — Het gaat snel genoeg.
• Er vannet varmt nok? — Is het water warm genoeg?

Dat lijkt sterk op het Nederlands: ‘genoeg geld’, maar ‘warm genoeg’. Verwissel deze twee posities niet.

for: te veel of te sterk

For betekent vóór een hoeveelheidswoord, bijvoeglijk naamwoord of bijwoord ‘te’, dus meer dan wenselijk of aanvaardbaar:

• for mye støy — te veel lawaai
• for mange biler — te veel auto’s
• for lite plass — te weinig ruimte
• for få ansatte — te weinig medewerkers
• for dyrt — te duur
• for sakte — te langzaam

For is ook een gewoon voorzetsel met andere betekenissen, onder meer ‘voor’. De omgeving maakt het verschil duidelijk: in Dette er for deg betekent het ‘Dit is voor jou’, niet ‘te jou’. Altfor versterkt de negatieve beoordeling en betekent ‘veel te’: Det er altfor langt (het is veel te ver).

Maten, verpakkingen en delen

Een deeluitdrukking noemt een maat, verpakking of deel van een grotere hoeveelheid. Na een maatwoord volgt in het Noors vaak direct het zelfstandig naamwoord, zonder av:

• en kopp kaffe — een kop koffie
• et glass vann — een glas water
• en liter melk — een liter melk
• to kilo epler — twee kilo appels
• et stykke kake — een stuk taart

Gebruik av (‘van’) wanneer je een deel uit een bepaalde, afgebakende groep of een bekend geheel kiest:

• en av vennene mine — een van mijn vrienden
• noen av studentene — enkele van de studenten
• mye av maten — veel van het eten
• et stykke av kaka — een stuk van de taart

Het contrast is dus et stykke kake voor een niet nader bepaalde portie taart, tegenover et stykke av kaka voor een stuk van die specifieke taart. Dat komt grotendeels overeen met ‘een stuk taart’ en ‘een stuk van de taart’ in het Nederlands.

Vragen en vergelijkingen over hoeveelheid

Gebruik hvor mye bij niet-telbare woorden en hvor mange bij telbare woorden:

• Hvor mye koster det? — Hoeveel kost het?
• Hvor mye tid har vi? — Hoeveel tijd hebben we?
• Hvor mange billetter trenger du? — Hoeveel kaartjes heb je nodig?

Hetzelfde onderscheid blijft bestaan na så (‘zo’), like (‘evenveel’) en for (‘te’): så mye vann, så mange flasker, like mye tid, like mange dager.

Voorbeelden in context

Noors	Nederlands	Opmerking
Jeg drikker mye kaffe.	Ik drink veel koffie.	Kaffe is hier niet-telbaar.
Det er mange mennesker på toget.	Er zijn veel mensen in de trein.	Mennesker is telbaar meervoud.
Hun har nok penger til billetten.	Zij heeft genoeg geld voor het kaartje.	Nok staat vóór het zelfstandig naamwoord.
Det er for dyrt.	Het is te duur.	For versterkt hier een eigenschap negatief.
Kan jeg få litt vann?	Mag ik een beetje water?	Beleefd verzoek om een kleine hoeveelheid.
Vi har lite tid, så vi må gå nå.	We hebben weinig tijd, dus we moeten nu gaan.	Lite benadrukt het tekort.
Det er få ledige bord.	Er zijn weinig vrije tafels.	Få hoort bij telbare eenheden.
Jeg kjøpte noen epler og noe brød.	Ik kocht enkele appels en wat brood.	Noen is telbaar; noe niet-telbaar.
Hvor mange kopper trenger vi?	Hoeveel kopjes hebben we nodig?	Vraag naar een aantal.
Hvor mye melk er det igjen?	Hoeveel melk is er nog over?	Vraag naar een massa.
Rommet er ikke stort nok.	De kamer is niet groot genoeg.	Na een eigenschap staat nok erachter.
Det er for mange biler i sentrum.	Er zijn te veel auto’s in het centrum.	For mange bij meervoud.
Jeg vil gjerne ha en kopp te.	Ik wil graag een kop thee.	Maatwoord zonder av.
Tre av deltakerne kom for sent.	Drie van de deelnemers kwamen te laat.	Deel van een bepaalde groep.
Vi trenger mer kaffe, men ikke flere kopper.	We hebben meer koffie nodig, maar niet meer kopjes.	Mer voor de drank, flere voor telbare kopjes.

Veelgemaakte fouten

mye gebruiken bij een telbaar meervoud

• Onjuist: mye bøker
• Juist: mange bøker
• Waarom: Boeken zijn losse, telbare eenheden. Het Nederlandse ‘veel’ helpt hier niet bij de keuze, want dat verandert zelf niet van vorm.

mange gebruiken bij een stof of abstract begrip

• Onjuist: mange tid
• Juist: mye tid
• Waarom: Tijd wordt hier als een niet-telbare hoeveelheid gezien. Gebruik ook mye vann, mye mat en mye informasjon.

litt en lite als volledig gelijk behandelen

• Onhandig: Jeg har lite tid wanneer je geruststellend wilt zeggen dat je nog wel even tijd hebt.
• Beter: Jeg har litt tid.
• Waarom: Litt is ‘een beetje’; lite is ‘weinig’ en benadrukt doorgaans dat de hoeveelheid klein is.

nok op de Nederlandse plek zetten zonder naar het volgende woord te kijken

• Onjuist: nok stor
• Juist: stor nok
• Waarom: Vóór een zelfstandig naamwoord zeg je nok plass, maar na een eigenschap stor nok. Dezelfde tweedeling bestaat in het Nederlands: ‘genoeg ruimte’, ‘groot genoeg’.

Overal av tussen een maat en de inhoud plaatsen

• Onjuist: en kopp av kaffe voor een gewone kop koffie
• Juist: en kopp kaffe
• Waarom: Een algemene maat of verpakking wordt meestal direct door de inhoud gevolgd. Av is wel natuurlijk bij een deel van iets bepaalds: litt av den sterke kaffen (een beetje van de sterke koffie).

mer gebruiken bij aantallen

• Onjuist: mer biler
• Juist: flere biler
• Waarom: Mer hoort bij niet-telbare hoeveelheid; flere bij een groter aantal telbare eenheden.

Gebruiksnotities

In bevestigende dagelijkse zinnen hoor je vaak mye en mange, maar de precieze keuze hangt ook af van de bedoeling. Jeg spiser mye fisk gaat over een grote hoeveelheid of hoge frequentie; Jeg spiser mange fisker zou afzonderlijke vissen tellen en past daardoor alleen in een bijzondere context.

Masse komt vaak voor in informele taal en betekent dan ‘heel veel’: masse folk (heel veel mensen), masse tid (zeeën van tijd). Het is nuttig om te herkennen, maar mye en mange zijn neutraler en maken het telbaarheidsverschil duidelijker. In verzorgde schrijftaal is een preciezere vorm vaak beter.

Nok heeft buiten de betekenis ‘genoeg’ ook een andere, meer gevorderde functie: het kan waarschijnlijkheid of een voorzichtige aanname uitdrukken. Han kommer nok snart betekent ongeveer ‘Hij komt waarschijnlijk wel snel’. Je herkent de bedoelde betekenis aan de plaats en de context: nok mat is ‘genoeg eten’, maar in han kommer nok beoordeelt de spreker hoe waarschijnlijk iets is.

Verder dan de basis

De volgende patronen hoef je op A2 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later geregeld tegenkomen.

Bij een deel van een bekende groep combineert het Noors een hoeveelheid met av en een bepaalde vorm: mange av bøkene (veel van de boeken), noen av oss (enkelen van ons), ingen av dem (geen van hen). Zonder av beschrijf je de groep algemener: mange bøker betekent eenvoudig ‘veel boeken’.

Mye kan ook een vergrotende trap versterken: mye bedre (veel beter), mye lettere (veel makkelijker). Hier bepaalt mye niet de hoeveelheid van een zelfstandig naamwoord, maar de grootte van het verschil. Voor Nederlandstaligen is dit gelukkig herkenbaar, al betekent mye niet in elke omgeving letterlijk ‘veel’ als losse hoeveelheid.

In verhoudingen zie je constructies als jo … desto … of jo … jo …:

• Jo mer du øver, desto lettere blir det. — Hoe meer je oefent, hoe makkelijker het wordt.
• Jo flere vi er, jo bedre. — Hoe meer mensen we zijn, hoe beter.

Let opnieuw op mer bij een niet-telbare hoeveelheid of bij ‘meer doen’, en flere bij een telbaar aantal. Ook minst en færrest volgen dit onderscheid: minst tid (de minste tijd), maar færrest feil (de minste fouten).

Ten slotte kan een zelfstandig naamwoord afhankelijk van de context wisselen tussen niet-telbaar en telbaar. Mye kake gaat over een hoeveelheid taart; mange kaker over meerdere hele taarten. Mye papir is veel papier als materiaal, terwijl mange papirer meerdere documenten of papieren kan betekenen. Leer dus niet alleen een vast etiket per woord, maar vraag steeds: tel ik afzonderlijke eenheden, of bekijk ik iets als massa of begrip?

Oefentips

1. Maak twee kolommen. Zet dagelijkse woorden onder ‘telbaar’ (bøker, kopper, dager) of ‘niet-telbaar’ (kaffe, tid, arbeid) en combineer ze hardop met mange/mye, få/lite en flere/mer.
2. Oefen met één situatie. Kijk in je keuken of tas en maak zinnen als Jeg har litt kaffe, Jeg har mange kopper en Jeg har nok sukker. Zo koppel je de vorm aan een echte hoeveelheid.
3. Stel steeds twee vragen. Maak bij elk onderwerp een vraag met hvor mye of hvor mange en antwoord daarna met nok, for mye/for mange of for lite/for få.

Verwante onderwerpen

• Handige basis: Meervoudsvorming — nodig om telbare woorden na mange, få en noen correct in het meervoud te zetten.
• Handige basis: Het onbepaalde lidwoord — laat zien wanneer je en, ei, et, een kaal zelfstandig naamwoord of noen gebruikt.
• Vervolg: Vergelijking van bijvoeglijke naamwoorden — sluit aan bij vormen als mye bedre en bij de betekenis van ‘meer’ en ‘meest’.