Hoeveelheden en deeluitdrukkingen in het Deens

Kort gezegd

Gebruik mange bij telbare zelfstandige naamwoorden in het meervoud (mange bøger) en meget bij stoffen, abstracte begrippen en andere niet afzonderlijk getelde hoeveelheden (meget vand). Lidt betekent ‘een beetje’, nok ‘genoeg’ en for vóór een bijvoeglijk naamwoord of hoeveelheidswoord ‘te’: for dyrt, for mange, for meget.

Overzicht

Met hoeveelheidswoorden geef je aan hoeveel er van iets is zonder altijd een exact getal te noemen. Op A2-niveau zijn vooral lidt, meget, mange, nok en for belangrijk. Je gebruikt ze bij boodschappen, eten en drinken, geld, tijd, werk en alledaagse beoordelingen: is iets genoeg, veel of juist te veel?

De hoofdregel lijkt op het Nederlandse verschil tussen veel water en veel boeken, maar het Deens maakt dat verschil zichtbaar met twee woorden: meget vand en mange bøger. Een zelfstandig naamwoord is een woord voor een mens, ding, stof of begrip, zoals person, bog, kaffe of tid. Het gaat er vervolgens om of je losse exemplaren telt of een hoeveelheid als geheel ziet.

Nederlandstaligen moeten vooral oppassen met penge. In het Nederlands zeggen we ‘veel geld’, maar Deens penge is grammaticaal een meervoud: mange penge. Ook laat het Deens in deeluitdrukkingen vaak een woord weg dat in het Nederlands als ‘van’ verschijnt: en kop kaffe is letterlijk opgebouwd als ‘een kop koffie’, niet als en kop af kaffe.

Hoe het werkt

De basiskeuze: mange of meget

Een telbaar zelfstandig naamwoord kun je rechtstreeks met een getal combineren: één boek, twee boeken. In het Deens krijgt zo’n woord bij een onbepaalde grote hoeveelheid mange en staat het in het meervoud.

Een niet afzonderlijk getelde hoeveelheid wordt als stof, massa of geheel voorgesteld: water, koffie, tijd of werk. Daarbij gebruik je meget. ‘Niet afzonderlijk geteld’ betekent niet dat je het nooit kunt meten; kaffe kun je bijvoorbeeld in kopjes meten, maar in meget kaffe gaat het om koffie als hoeveelheid.

Soort	Deens patroon	Nederlands	Voorbeeld
telbaar	mange + meervoud	veel + meervoud	mange bøger — veel boeken
niet afzonderlijk geteld	meget + zelfstandig naamwoord	veel + enkelvoud	meget vand — veel water
grammaticaal meervoud	mange + meervoud	soms ‘veel’ + enkelvoud	mange penge — veel geld

De betekenis van een woord kan de keuze beïnvloeden. Tid betekent meestal tijd als geheel en krijgt daarom meget tid. Heb je het over afzonderlijke keren, dan gebruik je het telbare gange: mange gange (‘vaak’, letterlijk ‘veel keren’).

Lidt: een kleine hoeveelheid

Lidt betekent ‘een beetje’ of ‘wat’ en staat vooral bij een hoeveelheid die niet in losse exemplaren wordt geteld:

• lidt mælk — een beetje melk
• lidt tid — wat tijd
• lidt hjælp — een beetje hulp

Het kan ook zonder zelfstandig naamwoord staan als al duidelijk is waarover het gaat: Vil du have kaffe? — Ja, lidt. (‘Wil je koffie? — Ja, een beetje.’)

Vóór een bijvoeglijk naamwoord (een woord dat een eigenschap noemt) of bijwoord kan lidt de betekenis afzwakken: lidt træt (‘een beetje moe’), lidt langsomt (‘wat langzaam’). Bij telbare zaken gebruikt het Deens voor ‘een paar/enkele’ doorgaans nogle: nogle bøger, niet lidt bøger.

Nok: genoeg

Nok drukt uit dat de hoeveelheid of mate voldoende is. Vóór een zelfstandig naamwoord staat het direct voor dat woord:

• nok mad — genoeg eten
• nok stole — genoeg stoelen
• nok penge — genoeg geld

Bij een bijvoeglijk naamwoord of bijwoord staat nok er juist achter:

• varm nok — warm genoeg
• hurtigt nok — snel genoeg
• godt nok — goed genoeg

Dat laatste patroon komt overeen met het Nederlands. Let wel op de plaatsing: nok varm betekent niet simpelweg ‘warm genoeg’.

For: te, dus meer dan wenselijk

Vóór een bijvoeglijk naamwoord of bijwoord betekent for ‘te’:

• for dyr — te duur bij een en-woord
• for dyrt — te duur bij een et-woord of in een onpersoonlijke zin zoals Det er for dyrt
• for langsomt — te langzaam

Voor een zelfstandig naamwoord combineert for met mange of meget:

Patroon	Betekenis	Voorbeeld
for mange + meervoud	te veel telbare zaken	for mange biler — te veel auto’s
for meget + hoeveelheid	te veel van een stof of geheel	for meget sukker — te veel suiker
lidt for + eigenschap	een beetje te	lidt for sent — een beetje te laat

For is hier niet hetzelfde als het Nederlandse voorzetsel ‘voor’. Het Deense voorzetsel for heeft ook andere functies, maar in for dyrt geeft het een te hoge mate aan.

Deeluitdrukkingen: een eenheid plus inhoud

Een deeluitdrukking noemt eerst een vat, maat, verpakking of andere eenheid en daarna de inhoud. In deze gewone constructie staat meestal geen af tussen beide delen:

• en kop kaffe — een kop koffie
• et glas vand — een glas water
• en liter mælk — een liter melk
• to kilo kartofler — twee kilo aardappelen
• et stykke brød — een stuk brood

Dit is voor Nederlandstaligen meestal goed te volgen, omdat ook het Nederlands vaak geen ‘van’ gebruikt. Af verschijnt wel wanneer je een selectie uit een bepaalde groep bedoelt: en af mine venner (‘een van mijn vrienden’), tre af bøgerne (‘drie van de boeken’). Vergelijk:

• tre bøger — drie boeken
• tre af bøgerne — drie van de boeken

Bij een maataanduiding bepaalt het eerste zelfstandig naamwoord doorgaans het getal van de woordgroep: to kopper kaffe (‘twee koppen koffie’). De inhoud kaffe blijft ongewijzigd.

Voorbeelden in context

Deens	Nederlands	Toelichting
Jeg drikker meget kaffe.	Ik drink veel koffie.	Kaffe wordt als hoeveelheid gezien.
Der er mange mennesker på stationen.	Er zijn veel mensen op het station.	Mennesker is een telbaar meervoud.
Hun har nok penge til billetten.	Zij heeft genoeg geld voor het kaartje.	Deens penge is een meervoud.
Det er for dyrt.	Het is te duur.	For geeft een te hoge mate aan.
Vi har lidt tid før mødet.	We hebben wat tijd vóór de vergadering.	Tid wordt hier niet in losse eenheden geteld.
Kan jeg få lidt vand?	Mag ik wat water?	Beleefd verzoek om een kleine hoeveelheid.
Der står mange cykler foran skolen.	Er staan veel fietsen voor de school.	Losse fietsen zijn telbaar.
Jeg har for meget arbejde i denne uge.	Ik heb deze week te veel werk.	Arbejde wordt als geheel gezien.
Der er for mange mennesker i bussen.	Er zijn te veel mensen in de bus.	For mange vóór een meervoud.
Suppen er varm nok nu.	De soep is nu warm genoeg.	Na het bijvoeglijk naamwoord staat nok.
Toget kører lidt for langsomt.	De trein rijdt een beetje te langzaam.	Lidt verzacht for langsomt.
Vi køber to liter mælk.	We kopen twee liter melk.	Maat plus inhoud, zonder af.
Han spiser et stykke brød.	Hij eet een stuk brood.	Et stykke maakt een portie van brød.
To af gæsterne kommer senere.	Twee van de gasten komen later.	Af selecteert uit een bepaalde groep.
Har vi nok stole til alle?	Hebben we genoeg stoelen voor iedereen?	Nok kan ook bij telbare meervouden.

Veelgemaakte fouten

Meget gebruiken bij een telbaar meervoud

• Fout: meget bøger
• Goed: mange bøger
• Waarom: Boeken zijn losse, telbare exemplaren. Gebruik daarom mange met het meervoud.

Mange gebruiken bij een stof

• Fout: mange kaffe
• Goed: meget kaffe
• Waarom: Zonder kopjes of porties bedoel je koffie als hoeveelheid. Zeg wel mange kopper kaffe als je veel koppen telt.

De Nederlandse grammatica van ‘geld’ overnemen

• Fout: meget penge
• Goed: mange penge
• Waarom: Nederlands ‘geld’ is enkelvoud, maar Deens penge is een meervoud. De Deense vorm, niet de Nederlandse vertaling, bepaalt de keuze.

Lidt vóór een meervoud zetten

• Fout: lidt venner
• Goed: nogle venner
• Waarom: Lidt hoort bij een kleine niet-getelde hoeveelheid. Voor ‘enkele vrienden’ gebruik je nogle.

Nok op de Nederlandse positie vóór een eigenschap zetten

• Fout: nok varmt als je ‘warm genoeg’ bedoelt
• Goed: varmt nok
• Waarom: Bij een eigenschap komt nok erna. Vóór een zelfstandig naamwoord is nok wel correct: nok varme (‘genoeg warmte’).

Af toevoegen aan elke maat

• Fout: et glas af vand
• Goed: et glas vand
• Waarom: Een gewone maat- of vatconstructie heeft geen af. Gebruik af bij selectie: et af glassene (‘een van de glazen’).

Gebruiksnotities

In bevestigende zinnen kan meget soms formeler of nadrukkelijker klinken dan een alledaagse omschrijving met masser af (‘heel veel’): Vi har masser af tid is een gewone, informele manier om te zeggen dat er ruim tijd is. De basisvorm meget tid blijft volledig correct en is de veiligste keuze tijdens het leren.

Nok heeft naast ‘genoeg’ ook een andere, veelvoorkomende betekenis: ‘waarschijnlijk’ of ‘wel’. In Han kommer nok i morgen betekent het dus ‘Hij komt morgen waarschijnlijk/wel’, niet ‘Hij komt genoeg morgen’. De plaats in de zin en het soort woord eromheen helpen: nok mad is ‘genoeg eten’, maar zins-nok geeft een verwachting of inschatting weer.

Het verschil tussen telbaar en niet-geteld ligt niet altijd voorgoed in het woord zelf. De spreker kan iets als stof of als porties presenteren. In een café kan een meervoud zoals to kaffe informeel worden begrepen als ‘twee koffie’, dus twee bestellingen. Voor een leerder is to kopper kaffe duidelijker en algemener bruikbaar.

Verder dan de basis

Deze bijzonderheden hoef je op A2 nog niet actief te beheersen, maar je zult ze later geregeld tegenkomen.

Voor vergelijkingen loopt hetzelfde onderscheid door. Flere betekent ‘meer’ bij telbare meervouden, terwijl mere ‘meer’ bij niet-getelde hoeveelheden of bij een handeling betekent:

Basis	Vergelijkende hoeveelheid	Voorbeeld
mange bøger	flere bøger	meer boeken
meget vand	mere vand	meer water
arbejde meget	arbejde mere	meer werken

Voor ‘minder’ wordt in zorgvuldig standaardtaal meestal færre bij telbare meervouden en mindre bij niet-getelde hoeveelheden gebruikt: færre biler, maar mindre trafik. In spontaan taalgebruik kan die grens minder strak worden gevolgd, maar als leerregel is het onderscheid nuttig.

Meget kan bovendien niet alleen een hoeveelheid aangeven, maar ook ‘erg’ betekenen bij een eigenschap of handeling: meget interessant (‘erg interessant’) en Jeg arbejder meget (‘Ik werk veel’). For meget kan zelfstandig voorkomen wanneer het bedoelde al bekend is: Du arbejder for meget (‘Je werkt te veel’).

Bij deeluitdrukkingen is het verschil tussen een onbepaalde en een bepaalde groep belangrijk. Nogle gæster betekent ‘enkele gasten’ zonder dat de hele groep vaststaat; nogle af gæsterne betekent ‘enkelen van de gasten’ uit een bekende groep. Het achtervoegsel in gæsterne maakt ‘de gasten’ bepaald.

Oefentips

1. Sorteer woorden in twee kolommen. Zet bijvoorbeeld vand, tid, kaffe, bøger, mennesker, penge onder meget of mange. Controleer vooral woorden waarvan de Nederlandse vertaling een ander grammaticaal getal heeft.
2. Bouw zinnen in drie stappen. Begin met kaffe, maak meget kaffe en daarna for meget kaffe. Doe hetzelfde met een meervoud: biler → mange biler → for mange biler.
3. Oefen met echte verpakkingen. Beschrijf boodschappen als en liter mælk, to kilo kartofler en et stykke ost. Voeg alleen af toe wanneer je bewust ‘van een bekende groep’ bedoelt.

Verwante onderwerpen

• Er zijn voor dit onderwerp geen rechtstreeks gekoppelde grammaticale concepten opgegeven. Als vervolgstap is het nuttig om Deense meervoudsvormen, bijvoeglijke naamwoorden en vergelijkingen te oefenen, omdat mange/meget, for en nok daarmee vaak samen voorkomen.