Godan-werkwoorden in het Japans

In het kort

Bij een godan-werkwoord verandert de laatste kana wanneer je het werkwoord vervoegt: 書く wordt bijvoorbeeld 書きます en 書かない. Het werkwoord verandert niet naar persoon of aantal zoals in het Nederlands; dezelfde vorm kan dus „ik schrijf”, „jij schrijft” of „zij schrijven” betekenen. Welke betekenis bedoeld is, blijkt uit de context.

Overzicht

Japanse werkwoorden worden onder meer verdeeld in godan-werkwoorden (五段動詞), ichidan-werkwoorden (一段動詞) en enkele onregelmatige werkwoorden. Godan-werkwoorden heten ook wel u-werkwoorden, omdat hun woordenboekvorm eindigt op een kana uit de u-rij: う, く, ぐ, す, つ, ぬ, ぶ, む of る. Voorbeelden zijn 書く „schrijven”, 話す „spreken”, 読む „lezen” en 帰る „teruggaan”.

Dit is basisstof op A1-niveau, want veel alledaagse Japanse werkwoorden behoren tot deze groep. Het belangrijkste patroon is eenvoudig: voor de beleefde ます-vorm gaat de laatste kana naar de i-rij. Zo wordt 読む eerst 読み en vervolgens 読みます. Voor andere vormen verschuift die laatste kana naar een andere rij.

Dat voelt anders dan in het Nederlands. Wij veranderen een werkwoord vooral volgens de persoon: „ik lees”, „jij leest”, „wij lezen”. Japans doet dat niet. 読みます blijft hetzelfde, ongeacht wie leest. Bovendien staat een Japanse woordenboekvorm niet alleen in woordenboeken: 読む kan op zichzelf al de gewone, informele mededeling „(iemand) leest” of „(iemand) zal lezen” zijn.

Hoe het werkt

De negen mogelijke uitgangen

In de woordenboekvorm eindigt elk godan-werkwoord op een u-klank. Het deel in kanji blijft bij veel vervoegingen gelijk; de kana erachter, de okurigana (kana die de verbuiging zichtbaar maken), verandert.

Uitgang	Voorbeeld	Betekenis	Beleefde vorm
う	買う	kopen	買います
く	書く	schrijven	書きます
ぐ	泳ぐ	zwemmen	泳ぎます
す	話す	spreken	話します
つ	待つ	wachten	待ちます
ぬ	死ぬ	sterven	死にます
ぶ	遊ぶ	spelen; vrije tijd doorbrengen	遊びます
む	読む	lezen	読みます
る	帰る	teruggaan	帰ります

Werkwoorden op ぬ zijn tegenwoordig zeldzaam; 死ぬ is het gewone voorbeeld dat je vroeg tegenkomt. De vervoeging zelf is volledig regelmatig.

Van woordenboekvorm naar ます-vorm

Voor de beleefde vorm vervang je de laatste kana door de bijbehorende kana uit de i-rij en voeg je ます toe. De vorm zonder ます wordt vaak de ます-stam genoemd: het deel waaraan ます en andere uitgangen worden gekoppeld.

Woordenboekuitgang	I-rij	Voorbeeldstam	ます-vorm
う	い	買い	買います
く	き	書き	書きます
ぐ	ぎ	泳ぎ	泳ぎます
す	し	話し	話します
つ	ち	待ち	待ちます
ぬ	に	死に	死にます
ぶ	び	遊び	遊びます
む	み	読み	読みます
る	り	帰り	帰ります

De ます-vorm wordt gebruikt in beleefde, neutrale gesprekken: met iemand die je niet goed kent, in een winkel of op het werk. Voor ontkenning en verleden verandert ます verder, terwijl de godan-stam gelijk blijft:

Functie	書く	読む	Nederlandse betekenis
niet-verleden, bevestigend	書きます	読みます	schrijft/zal schrijven; leest/zal lezen
niet-verleden, ontkennend	書きません	読みません	schrijft niet/zal niet schrijven; leest niet/zal niet lezen
verleden, bevestigend	書きました	読みました	schreef/heeft geschreven; las/heeft gelezen
verleden, ontkennend	書きませんでした	読みませんでした	schreef niet; las niet

Japans heeft hier één niet-verleden tijd: dezelfde vorm kan een gewoonte, iets algemeens of een toekomstige handeling aanduiden. 毎日歩きます betekent „Ik wandel elke dag”, terwijl 明日歩きます „Ik ga morgen wandelen” betekent. Een tijdsaanduiding en de context doen het werk dat in het Nederlands vaak door een andere werkwoordsvorm wordt gedaan.

De gewone ontkennende vorm met ない

In informele taal en in veel grammaticale constructies gebruik je de gewone vorm. Voor de ontkenning verschuift de laatste kana naar de a-rij en voeg je ない toe.

Woordenboekvorm	A-rij + ない	Betekenis
書く	書かない	niet schrijven/schrijft niet
泳ぐ	泳がない	niet zwemmen/zwemt niet
話す	話さない	niet spreken/spreekt niet
待つ	待たない	niet wachten/wacht niet
死ぬ	死なない	niet sterven/sterft niet
遊ぶ	遊ばない	niet spelen/speelt niet
読む	読まない	niet lezen/leest niet
帰る	帰らない	niet teruggaan/gaat niet terug

Bij werkwoorden op う is er een belangrijke spellingregel: う wordt わ, niet あ. 買う wordt dus 買わない, en 会う „ontmoeten” wordt 会わない.

Woordenboekvorm en beleefdheid zijn twee aparte keuzes

書く en 書きます drukken in een eenvoudige zin doorgaans dezelfde handeling uit. Het verschil is vooral stijl:

• 書く is de gewone vorm, passend bij goede vrienden, familie, dagboeken en informele gedachten.
• 書きます is de beleefde vorm, veilig in gesprekken met onbekenden en in veel openbare situaties.

Voeg geen です toe om een gewoon werkwoord beleefd te maken. 書くです is geen standaardvorm; gebruik 書きます. In het Nederlands kunnen „schrijven” en „schrijft” sterk verschillende functies hebben, maar behandel 書く niet simpelweg als een Nederlandse infinitief (de vorm op „-en”). Het is ook een volledige persoonsvorm aan het einde van een Japanse zin.

Herkennen: niet ieder werkwoord op る is hetzelfde

Alle godan-werkwoorden eindigen op een u-klank, maar niet elk werkwoord met zo'n uitgang is godan. Vooral bij る moet je opletten. 食べる „eten” en 見る „zien” zijn ichidan-werkwoorden: daarbij valt る weg voor 食べます en 見ます. 帰る en 走る „rennen” zijn daarentegen godan: 帰ります en 走ります.

Een werkwoord dat vóór る een a-, u- of o-klank heeft, is normaal gesproken godan, zoals 分かる, 乗る en 作る. Bij een i- of e-klank vóór る kan het beide kanten op. Leer zulke werkwoorden daarom inclusief groep en ます-vorm: 入る・入ります „binnengaan”, 切る・切ります „snijden”, 知る・知ります „weten” en 要る・要ります „nodig zijn” zijn veelvoorkomende godan-werkwoorden.

Voorbeelden in context

Japans	Nederlands	Opmerking
日本語を話します。	Ik spreek Japans.	話す → 話します
本を読みます。	Ik lees boeken.	を markeert het lijdend voorwerp (wat je leest).
毎日歩きます。	Ik wandel elke dag.	Een gewoonte in de niet-verleden tijd.
音楽を聞きます。	Ik luister naar muziek.	聞く kan ook „vragen” betekenen.
駅で友達を待ちます。	Ik wacht bij het station op een vriend.	待つ → 待ちます
夏に海で泳ぎます。	In de zomer zwem ik in zee.	泳ぐ → 泳ぎます
週末は家で休みます。	In het weekend rust ik thuis uit.	休む → 休みます
明日、東京に行きます。	Morgen ga ik naar Tokio.	De niet-verleden vorm heeft hier een toekomstige betekenis.
コーヒーは飲みません。	Ik drink geen koffie.	Beleefde ontkenning van 飲む.
昨日、手紙を書きました。	Gisteren heb ik een brief geschreven.	Beleefd verleden van 書く.
日曜日は働きませんでした。	Zondag heb ik niet gewerkt.	Beleefd ontkennend verleden van 働く.
今日は何も買わない。	Vandaag koop ik niets.	Gewone ontkenning; 買う → 買わない.
父は六時に帰る。	Mijn vader komt om zes uur thuis.	Gewone stijl; het onderwerp hoeft geen aparte persoonsuitgang te krijgen.
ここで写真を撮りますか。	Maakt u hier een foto?	か maakt van de beleefde zin een vraag.

In veel vertalingen staat „ik”, hoewel 私 niet in de Japanse zin voorkomt. Japans laat een onderwerp vaak weg wanneer uit de situatie al duidelijk is wie handelt. Voeg dus niet automatisch 私は aan elke zin toe; dat klinkt al snel nadrukkelijker dan het Nederlandse „ik”.

Veelgemaakte fouten

De volledige woordenboekvorm vóór ます laten staan

• Onjuist: 書くます
• Juist: 書きます
• Waarom: vervang eerst く door き en voeg daarna ます toe. ます komt niet rechtstreeks achter de woordenboekvorm.

Bij う de verkeerde ontkennende vorm maken

• Onjuist: 買あない
• Juist: 買わない
• Waarom: bij de gewone ontkenning verandert een slot-う in わ. Dit is de enige overgang naar de a-rij die je niet rechtstreeks uit dezelfde kana-kolom kunt aflezen.

Een godan-werkwoord op る als ichidan behandelen

• Onjuist: 帰ます
• Juist: 帰ります
• Waarom: 帰る is godan. De る valt dus niet weg; hij verschuift naar り. Vergelijk het ichidan-werkwoord 食べる → 食べます.

です achter de gewone werkwoordsvorm zetten

• Onjuist: 毎日本を読むです。
• Juist: 毎日本を読みます。 / 毎日本を読む。
• Waarom: een werkwoord wordt beleefd met de ます-reeks, niet door です achter de woordenboekvorm te plaatsen. Kies één passend stijlniveau.

Vergeten dat de vorm niet met de persoon verandert

• Onnodig patroon: 私は読みます, 彼は読みる, 私たちは読みます
• Juist: 私は読みます, 彼は読みます, 私たちは読みます
• Waarom: Japans kent bij werkwoorden geen aparte uitgangen voor ik, hij of wij. 読みます blijft in alle drie de zinnen gelijk.

行く behandelen als een volledig regelmatig く-werkwoord

• Onjuist: 行いて / 行いた
• Juist: 行って / 行った
• Waarom: alleen bij de て-vorm en de gewone verleden tijd volgt 行く een uitzonderlijk patroon. 行きます en 行かない zijn wel regelmatig.

Gebruiksnotities

De keuze tussen gewone en beleefde stijl hangt af van de verhouding tussen sprekers en van de situatie, niet alleen van de betekenis van het werkwoord. Tegen een onbekende is 読みます meestal gepaster; in een ontspannen gesprek met een goede vriend is 読む natuurlijk. Binnen één gesprek kan de stijl veranderen, maar als beginner kom je het duidelijkst over door in een beleefde situatie consequent de ます-vormen te gebruiken.

De Japanse tegenwoordige tijd komt niet één op één overeen met de Nederlandse. Een dynamisch werkwoord zoals 読む beschrijft buiten context meestal een gewoonte of een toekomstige handeling, niet noodzakelijk iets wat precies nu bezig is. Voor „Ik ben nu aan het lezen” leer je later de constructie 読んでいます. De Nederlandse gewoonte om elke vorm direct als „tegenwoordige tijd” te etiketteren kan hier dus misleiden.

Let ook op vaste combinaties met partikels. 日本語を話す, 本を読む en 音楽を聞く hebben een lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat of waarop die gericht is) met を. Bij 学校に行く geeft に de bestemming aan. De vervoeging van het werkwoord verandert deze partikels niet.

Verder dan de basis

De volgende patronen hoef je op A1 nog niet allemaal actief te beheersen. Ze laten wel zien waarom de naam „godan” nuttig is: de slotkana kan langs vijf klinkerrijen bewegen. Met 書く als model krijg je 書か-, 書き-, 書く, 書け- en 書こ-.

Rij	Basis bij 書く	Latere vorm	Betekenis
a	書か-	書かない / 書かれる	niet schrijven / geschreven worden
i	書き-	書きます	schrijven, beleefd
u	書く	書く	schrijven; zal schrijven
e	書け-	書ける / 書けば	kunnen schrijven / als iemand schrijft
o	書こ-	書こう	laten we schrijven; ik zal schrijven

て-vorm en gewone verleden tijd

De て-vorm verbindt handelingen en vormt de basis van veel latere grammatica. Daarbij verandert de uitgang per groep. De gewone verleden tijd volgt hetzelfde klankpatroon, met た of だ in plaats van て of で.

Woordenboekuitgang	て-vorm	Gewoon verleden	Voorbeeld
う, つ, る	って	った	買う → 買って → 買った
む, ぶ, ぬ	んで	んだ	読む → 読んで → 読んだ
く	いて	いた	書く → 書いて → 書いた
ぐ	いで	いだ	泳ぐ → 泳いで → 泳いだ
す	して	した	話す → 話して → 話した

De belangrijke uitzondering is 行く: 行って en 行った. Deze klankveranderingen lijken in het begin willekeuriger dan Nederlandse vervoegingen, maar ze vormen vaste groepen. Leer daarom bijvoorbeeld 読む–読んで–読んだ als één ritmisch rijtje.

Mogelijkheid, wil en lijdende vorm

Latere uitgangen bouwen eveneens op de klinkerrijen voort:

• 読む → 読める: „kunnen lezen”
• 話す → 話そう: „laten we praten” of „ik zal praten”
• 書く → 書かれる: „geschreven worden”
• 待つ → 待たせる: „iemand laten wachten”

Bij sommige vormen kan dezelfde vorm meer dan één functie hebben. 読まれる kan bijvoorbeeld een lijdende betekenis hebben, maar ook respectvol over iemands lezen spreken. De zin en de situatie bepalen dan de interpretatie.

Een afzonderlijke uitzondering is ある „bestaan; er zijn” voor levenloze zaken. Het gedraagt zich grotendeels als een godan-werkwoord — あります en あった — maar de gewone ontkenning is ない, niet あらない. Onthoud die vorm als een veelgebruikt vast geval.

Oefentips

1. Oefen per uitgang, niet per losse zin. Kies dagelijks een paar werkwoorden en zeg hardop drie vormen: 書く–書きます–書かない, 読む–読みます–読まない. Zo koppel je de u-, i- en a-rij aan elkaar.
2. Noteer bij elk nieuw werkwoord de groep. Schrijf vooral bij werkwoorden op る meteen twee vormen op, bijvoorbeeld 帰る（godan）・帰ります tegenover 食べる（ichidan）・食べます. Dat voorkomt dat je later een verkeerde stam automatiseert.
3. Maak korte zinnen met tijd en partikels. Wissel bijvoorbeeld 毎日本を読みます, 明日本を読みます en 昨日本を読みました af. Zo oefen je tegelijk dat de niet-verleden vorm zowel gewoonte als toekomst kan uitdrukken.

Verwante onderwerpen

• Eerst handig: Basispartikels は・が・を・に — laat zien welke rol woorden rond het werkwoord in de zin hebben.
• Volgende stap: De beleefde ます-vorm — behandelt ます, ません, ました en ませんでした uitgebreider.
• Daarna: De て-vorm — bouwt voort op de klankveranderingen van godan-werkwoorden en opent de deur naar veel nieuwe constructies.