Matebijwoorden in het Japans

Kort gezegd

Japanse matebijwoorden staan gewoonlijk vóór het woord waarvan ze de sterkte aangeven: とても面白い betekent ‘heel interessant’ en 少し疲れました ‘ik ben een beetje moe geworden’. あまり en 全然 leer je eerst als combinaties met een ontkennende vorm: あまり分かりません (‘ik begrijp het niet zo goed’) en 全然分かりません (‘ik begrijp er helemaal niets van’).

Overzicht

Met een matebijwoord geef je aan in welke mate iets geldt. Je maakt een eigenschap of handeling bijvoorbeeld sterker met とても (‘heel, erg’), juist wat zwakker met 少し of ちょっと (‘een beetje’), of ontkent een hoge mate met あまり (‘niet erg, niet veel’). 全然 versterkt in de basisregel een volledige ontkenning: ‘helemaal niet’.

Dit onderwerp komt al op A1-niveau aan bod, omdat je met maar een paar woorden veel natuurlijker en preciezer kunt spreken. In plaats van alleen 暑いです (‘het is warm’) kun je zeggen とても暑いです (‘het is erg warm’) of 少し暑いです (‘het is een beetje warm’). Dezelfde woorden kunnen ook bij werkwoorden staan: 少し休みます (‘ik rust even’) en 全然食べません (‘ik eet het helemaal niet’).

Voor Nederlandstaligen is vooral de combinatie met ontkenning belangrijk. In het Nederlands staan ‘erg’ en ‘helemaal’ vaak los van ‘niet’: ‘niet erg duur’, ‘helemaal niet moeilijk’. In het Japans kondigen あまり en 全然 meestal al aan dat later in de woordgroep een ontkennende vorm volgt. Je moet dus het matebijwoord en de ontkenning als één patroon leren.

Hoe het werkt

De vijf kernwoorden

Japans	Basisbetekenis	Gewoon patroon	Nuance
とても	heel, erg	とても + bevestigende eigenschap of toestand	neutraal en breed bruikbaar
少し（すこし）	een beetje, enigszins	少し + eigenschap of handeling	neutraal; past ook in verzorgde taal
ちょっと	een beetje, even	ちょっと + eigenschap of handeling	vooral alledaagse spreektaal; kan verzachten
あまり	niet erg, niet veel	あまり + ontkennende vorm	gedeeltelijke of gematigde ontkenning
全然（ぜんぜん）	helemaal niet	全然 + ontkennende vorm	sterke, volledige ontkenning

Een bijwoord is een woord dat extra informatie geeft over bijvoorbeeld een eigenschap of handeling. Het verandert zelf niet van vorm. Dat is handig: とても, 少し, ちょっと, あまり en 全然 blijven altijd hetzelfde. Alleen het bijvoeglijk naamwoord of werkwoord erna krijgt zo nodig een ontkennende of verleden vorm.

Plaats in de zin

De veiligste basisvolgorde is:

onderwerp of thema + は/が + matebijwoord + bijvoeglijk naamwoord of werkwoord

• この本は とても 面白いです。 Dit boek is heel interessant.
• 日本語が 少し 分かります。 Ik begrijp een beetje Japans.
• コーヒーは あまり 飲みません。 Ik drink niet veel koffie.

Het thema is datgene waarover de zin gaat; het wordt vaak met は gemarkeerd. Het matebijwoord staat doorgaans dichter bij het woord dat het bepaalt. Zet het daarom als beginner direct vóór de eigenschap of handeling. Andere zinsdelen, zoals een tijd of plaats, kunnen eerder in de zin komen: 今日は少し寒いです (‘vandaag is het een beetje koud’).

In het Nederlands kan ‘heel’ soms ook bij een zelfstandig naamwoord lijken te horen, zoals in ‘een heel mooi huis’. In het Japans bepaalt とても hier de eigenschap きれい, niet het zelfstandig naamwoord 家:

とてもきれいな家 — een heel mooi huis

とても: een hoge mate

Gebruik とても voor een duidelijke hoge mate. Het past zowel bij い-bijvoeglijke naamwoorden, die in hun basisvorm op い eindigen, als bij な-bijvoeglijke naamwoorden, die vóór een zelfstandig naamwoord な krijgen.

• とても高いです。 — Het is erg duur.
• とても静かです。 — Het is heel rustig.
• とても静かな町です。 — Het is een heel rustige stad.

Bij een ontkennende zin gebruik je voor de gewone betekenis ‘niet erg’ meestal niet とても, maar あまり. Het gevorderde patroon とても〜ない heeft namelijk een andere betekenis; dat komt later aan bod.

少し en ちょっと: een kleine mate

少し en ちょっと kunnen allebei ‘een beetje’ betekenen:

• 少し難しいです。 — Het is een beetje moeilijk.
• ちょっと難しいです。 — Het is een beetje moeilijk.

少し klinkt neutraal en is ook geschikt voor geschreven of wat formelere taal. ちょっと klinkt meer als een alledaags ‘een beetje’ of ‘even’. In een gesprek kan ちょっと bovendien de hele boodschap verzachten. ちょっと待ってください is daardoor eerder ‘wacht even, alstublieft’ dan een nauwkeurige uitspraak over een kleine hoeveelheid tijd.

Beide woorden kunnen ook bij een werkwoord staan:

• 少し疲れました。 — Ik ben een beetje moe geworden.
• ちょっと休みます。 — Ik ga even rusten.

In 少し水を飲みます (‘ik drink wat water’) geeft 少し een kleine hoeveelheid aan. Het woord staat nog steeds zonder verbuiging voor wat het beperkt; uit de context blijkt of het om de hoeveelheid water of om de omvang van de handeling gaat.

あまり met een ontkenning

Voor de A1-basisregel hoort あまり bij een ontkennende vorm. Het betekent dat iets niet in hoge mate geldt: ‘niet erg’, ‘niet zo’ of ‘niet veel’.

Soort woord	Bevestigend	Patroon met あまり	Betekenis
い-bijvoeglijk naamwoord	高いです	あまり高くないです	het is niet erg duur
な-bijvoeglijk naamwoord	静かです	あまり静かじゃないです	het is niet erg rustig
werkwoord	食べます	あまり食べません	ik eet niet veel
voorkeur met 好き	好きです	あまり好きじゃないです	ik vind het niet zo leuk

Let erop dat de ontkenning aan het einde van het gezegde staat. Het gezegde is het deel dat vertelt wat er gebeurt of welke eigenschap geldt. Je zegt dus あまり面白くないです, niet alleen あまり面白いです wanneer je ‘niet erg interessant’ bedoelt.

あまり好きじゃないです is vaak zachter dan een rechtstreekse 好きじゃないです (‘ik vind het niet leuk’). Het Nederlandse ‘niet zo mijn ding’ kan in sommige situaties ongeveer dezelfde afzwakkende werking hebben, al is dat geen woordelijke vertaling.

全然 met een ontkenning

Ook 全然 combineer je in de beginnersregel met een ontkennende vorm. Het sluit de eigenschap of handeling veel sterker uit dan あまり.

• あまり分かりません。 — Ik begrijp het niet zo goed.

• 全然分かりません。 — Ik begrijp er helemaal niets van.

• あまり難しくないです。 — Het is niet erg moeilijk.

• 全然難しくないです。 — Het is helemaal niet moeilijk.

Het verschil zit dus niet in de grammaticale vorm erna: beide gebruiken een ontkenning. Het verschil is de sterkte. あまり laat ruimte over; 全然 presenteert de ontkenning als volledig.

Een praktische schaal

De precieze sterkte hangt altijd af van de situatie, maar deze schaal helpt in het begin:

Mate	Japans voorbeeld	Nederlandse indruk
hoge mate	とてもおいしいです	het is erg lekker
kleine mate	少しおいしいです	het is een beetje lekker
kleine mate, alledaags	ちょっとおいしいです	het is best/een beetje lekker, afhankelijk van toon
beperkte ontkenning	あまりおいしくないです	het is niet zo lekker
volledige ontkenning	全然おいしくないです	het is helemaal niet lekker

Deze schaal is geen wiskundige meetlat. Vooral ちょっと krijgt veel betekenis van intonatie en context. Bij een ongunstig bijvoeglijk naamwoord kan ちょっと高いです (‘het is een beetje duur’) in werkelijkheid een beleefde manier zijn om te zeggen dat iets té duur is.

Voorbeelden in context

Japans	Nederlandse vertaling	Toelichting
とても面白いです。	Het is heel interessant.	とても versterkt een い-bijvoeglijk naamwoord.
この部屋はとても静かです。	Deze kamer is heel rustig.	Voorbeeld met een な-bijvoeglijk naamwoord.
昨日の映画はとてもよかったです。	De film van gisteren was erg goed.	Het matebijwoord blijft gelijk; よかった staat in het verleden.
少し疲れました。	Ik ben een beetje moe geworden.	Neutrale aanduiding van een kleine mate.
日本語が少し分かります。	Ik begrijp een beetje Japans.	少し bepaalt hier hoeveel iemand begrijpt.
水を少し飲みました。	Ik heb wat water gedronken.	Een kleine hoeveelheid.
ちょっと待ってください。	Wacht alstublieft even.	Alledaags verzoek.
このかばんはちょっと重いです。	Deze tas is een beetje zwaar.	Kan ook voorzichtig bezwaar uitdrukken.
今日はちょっと忙しいです。	Ik heb het vandaag een beetje druk.	Kan in een gesprek een indirecte afwijzing inleiden.
あまり好きじゃないです。	Ik vind het niet zo leuk.	Zachte, beperkte ontkenning.
朝はあまり食べません。	’s Ochtends eet ik niet veel.	あまり met een ontkennend werkwoord.
この店はあまり高くないです。	Deze zaak is niet erg duur.	高い wordt ontkennend 高くない.
全然分かりません。	Ik begrijp er helemaal niets van.	Sterke ontkenning.
昨日は全然寝ませんでした。	Gisteren heb ik helemaal niet geslapen.	Ook het verleden blijft ontkennend.
この問題は全然難しくないです。	Dit probleem is helemaal niet moeilijk.	全然 ontkent de eigenschap volledig.

Veelgemaakte fouten

あまり zonder ontkennende vorm gebruiken

• Onjuist voor ‘niet erg duur’: あまり高いです。
• Juist: あまり高くないです。
• Waarom: in de basisconstructie kondigt あまり een ontkenning aan. Bij een い-bijvoeglijk naamwoord staat die ontkenning in de vorm 〜くない.

全然 als ‘heel’ vertalen in een bevestigende beginnerszin

• Onjuist in neutrale basistaal: 全然面白いです。
• Juist voor ‘heel interessant’: とても面白いです。
• Juist voor ‘helemaal niet interessant’: 全然面白くないです。
• Waarom: leer 全然〜ない eerst als vaste combinatie. Bevestigend 全然 bestaat in hedendaagse spreektaal, maar heeft een eigen gebruik en register.

De Nederlandse woordvolgorde te letterlijk volgen

• Onnatuurlijk: 面白いとてもです。
• Juist: とても面白いです。
• Waarom: het matebijwoord staat vóór de eigenschap die het versterkt. です sluit de beleefde zin af en hoort niet tussen beide woorden.

少し of ちょっと verbuigen

• Onjuist: 少しかった疲れました。
• Juist: 少し疲れました。
• Waarom: matebijwoorden veranderen niet van vorm. Tijd en ontkenning worden uitgedrukt door het bijvoeglijk naamwoord of werkwoord waarop ze betrekking hebben.

あまり en 全然 als even sterk behandelen

• Beperkt: あまり分かりません。 — Ik begrijp het niet zo goed.
• Volledig: 全然分かりません。 — Ik begrijp er helemaal niets van.
• Waarom: beide zinnen zijn ontkennend, maar 全然 is duidelijk sterker. Een verkeerde keuze kan je uitspraak stelliger laten klinken dan bedoeld.

ちょっと altijd letterlijk als ‘een beetje’ opvatten

• Zin: 土曜日はちょっと…。
• Niet alleen: ‘Zaterdag is een beetje…’
• Waarschijnlijke bedoeling: ‘Zaterdag komt niet zo goed uit…’
• Waarom: Japans laat een ongemakkelijke of negatieve conclusie vaak onuitgesproken. ちょっと kan zo een beleefde aarzeling of afwijzing aangeven.

Gebruiksnotities

少し en ちょっと overlappen sterk, maar zijn niet overal uitwisselbaar. In een verslag, uitleg of formele mededeling past 少し doorgaans beter. In een spontaan gesprek hoor je zeer vaak ちょっと. Tegen een vriend klinkt ちょっと見て natuurlijk voor ‘kijk even’; 少し見て legt eerder nadruk op een beperkte hoeveelheid kijken.

Met ちょっと kun je een verzoek, bezwaar of negatief oordeel minder bot maken. ちょっと難しいです kan letterlijk betekenen dat iets een beetje moeilijk is, maar in een gesprek over een voorstel kan het ook neerkomen op ‘dat wordt lastig’. De spreker hoeft dan geen rechtstreeks できません (‘dat kan niet’) te zeggen. Let dus niet alleen op het woordenboek, maar ook op de situatie en de pauze of intonatie na ちょっと.

あまり wordt meestal in hiragana geschreven. De schrijfwijze 余り bestaat, maar is voor deze alledaagse bijwoordelijke betekenis minder gebruikelijk. 全然 zie je juist vaak met kanji. Voor spreken verandert de schrijfwijze uiteraard niets.

De beleefdheid zit niet in het matebijwoord zelf. 少し分かる en 少し分かります bevatten hetzelfde matebijwoord; het verschil tussen de gewone en beleefde stijl wordt door het werkwoord uitgedrukt. Hetzelfde geldt voor 全然分からない tegenover 全然分かりません.

Verder dan de basis: gevorderd gebruik

De volgende nuances hoef je op A1-niveau nog niet zelf actief te gebruiken. Het is wel nuttig ze te herkennen, omdat ze vaak voorkomen in gesprekken, series en sociale media.

Bevestigend 全然 in moderne spreektaal

Hoewel de veilige basisregel 全然 + ontkenning is, komt 全然 in hedendaagse informele taal ook voor bij een bevestigende uitdrukking:

• 全然大丈夫です。 — Het is echt helemaal in orde / geen enkel probleem.
• 全然いいよ。 — Helemaal prima, hoor.

Hier betekent 全然 ongeveer ‘beslist’ of ‘volkomen’, vaak als reactie op een verondersteld probleem: ‘er is absoluut geen bezwaar’. Dit gebruik is gangbaar in gesprekken, maar niet in elke formele context even passend. In een toets voor beginners is 全然〜ない meestal de verwachte constructie.

とても met een ontkenning

とても〜ない betekent op gevorderd niveau niet gewoon ‘niet erg’. Het drukt vaak uit dat iets onmogelijk of onhaalbaar is:

• 多すぎて、とても食べられません。 — Het is te veel; ik kan dit onmogelijk opeten.
• 私にはとてもできない。 — Dat zou ik echt onmogelijk kunnen.

Gebruik voor het gewone Nederlandse ‘niet erg’ dus あまり〜ない: あまり高くない is ‘niet erg duur’. とても高くない is geen veilige woordelijke omzetting daarvan.

あまりに en あまりにも

Met あまりに of あまりにも krijgt あまり een bevestigende constructie met de betekenis ‘al te’, ‘zo buitengewoon’ of ‘in overdreven mate’:

• あまりにも高いです。 — Het is veel te duur.
• あまりにきれいで、驚きました。 — Het was zo mooi dat ik verbaasd was.

Dit is een ander patroon dan A1-あまり〜ない. Het element に of にも en de context maken het verschil zichtbaar.

Informele versterkers

In gesprekken hoor je naast とても vaak すごく (‘heel, ontzettend’), de bijwoordelijke vorm die bij すごい hoort. とてもおいしい is neutraal; すごくおいしい klinkt levendiger en informeler. Nog sterkere straattaal bestaat ook, maar is sterk afhankelijk van leeftijd, groep en situatie. とても blijft daarom de veiligste algemene keuze.

Oefentips

1. Maak vijf contrastparen. Kies een bekend bijvoeglijk naamwoord en zet er twee gradaties naast: とても暑いです／少し暑いです en あまり暑くないです／全然暑くないです. Zo oefen je tegelijk betekenis en ontkennende vorm.
2. Leer あまり en 全然 samen met het zinsuiteinde. Zeg niet alleen het losse woord, maar oefen hele brokken zoals あまり分かりません en 全然難しくないです. Dat voorkomt dat je de ontkenning vergeet.
3. Luister gericht naar ちょっと. Noteer in een Japans gesprek of fragment of het ‘een beetje’, ‘even’, een verzacht verzoek of een indirecte afwijzing betekent. Juist bij dit woord leert de context je meer dan een enkele Nederlandse vertaling.

Verwante onderwerpen

• Vereiste voorkennis: い-bijvoeglijke naamwoorden — helpt je vormen als 高くない en 面白かった te herkennen wanneer er een matebijwoord voor staat.