Duitse verbalsubstantieven met aanvullingen

In het kort

Een Duitse infinitief kan als zelfstandig naamwoord worden gebruikt: hij krijgt een hoofdletter, is onzijdig en staat doorgaans met das. De aanvullingen van het werkwoord kunnen behouden blijven, maar een lijdend voorwerp wordt in verzorgde taal meestal een genitiefgroep: das Buch lesen → das Lesen des Buches. Een vast voorzetsel blijft daarentegen staan: auf den Bus warten → das Warten auf den Bus.

Overzicht

Een verbalsubstantief is een werkwoordsvorm die als zelfstandig naamwoord wordt gebruikt. In Das Lesen entspannt mich betekent das Lesen ‘het lezen’. Op C1-niveau gaat het niet alleen om zo'n losse nominalisering, maar vooral om de vraag wat er gebeurt met de woorden die bij het oorspronkelijke werkwoord horen. Die woorden heten aanvullingen: zinsdelen die de betekenis van het werkwoord compleet maken, zoals het lijdend voorwerp (wie of wat de handeling ondergaat) in ein Buch lesen of de vaste voorzetselgroep in auf den Bus warten.

Duits gebruikt zulke uitgebreide naamwoordgroepen veel in zakelijke, wetenschappelijke en administratieve teksten. Ze maken het mogelijk om een hele handeling als onderwerp, voorwerp of onderdeel van een voorzetselgroep te behandelen: Beim sorgfältigen Prüfen der Unterlagen wurden zwei Fehler entdeckt. In alledaagse gesprekken kiest men vaak liever een werkwoordelijke bijzin, omdat die lichter en directer klinkt.

Voor Nederlandstaligen is het basisidee vertrouwd: het lezen van het boek en het wachten op de bus werken ongeveer hetzelfde. Toch zijn er twee belangrijke verschillen. Het Duits schrijft de genominaliseerde infinitief met een hoofdletter, en in formele standaardtaal staat bij een oorspronkelijk lijdend voorwerp vaak de genitief waar het Nederlands vrijwel automatisch van gebruikt: des Buches, niet alleen von dem Buch.

Hoe het werkt

Van werkwoord naar zelfstandig naamwoord

Neem de infinitief zonder hem te veranderen, schrijf hem met een hoofdletter en behandel hem als een onzijdig zelfstandig naamwoord:

Werkwoordelijke groep	Verbalsubstantief	Betekenis
lesen	das Lesen	het lezen
schreiben	das Schreiben	het schrijven
warten	das Warten	het wachten
unterschreiben	das Unterschreiben	het ondertekenen

De vorm heeft geen meervoud wanneer hij de handeling als proces aanduidt. Omdat het een zelfstandig naamwoord is, kan hij door een lidwoord, bijvoeglijk naamwoord of bezittelijk woord worden bepaald: das schnelle Lesen, gründliches Prüfen, sein ständiges Nachfragen. Een bijvoeglijk naamwoord krijgt dus een verbogen uitgang, net als bij andere Duitse zelfstandige naamwoorden.

Het naamwoord staat in de naamval die zijn functie in de grotere zin vereist. Een naamval is de vorm waarmee het Duits de taak van een naamwoordgroep aangeeft.

Functie in de zin	Vorm	Voorbeeld
onderwerp, nominatief	das Lesen	Das Lesen fällt mir leicht.
lijdend voorwerp, accusatief	das Lesen	Ich genieße das Lesen.
na een datiefvoorzetsel	dem Lesen	beim Lesen (= bei dem Lesen)
genitiefverband	des Lesens	die Vorteile des Lesens

Let op het verschil tussen de naamval van het verbalsubstantief zelf en de vorm van zijn aanvulling. In beim Lesen des Berichts is Lesen datief door bei, terwijl des Berichts de genitiefaanvulling bij Lesen is.

Een lijdend voorwerp wordt meestal genitief

Bij een overgankelijk werkwoord staat het lijdend voorwerp in de accusatief: den Bericht prüfen. Zodra de handeling als naamwoord wordt uitgedrukt, wordt dat voorwerp in verzorgde schrijftaal gewoonlijk een genitiefattribuut (een groep die met een genitief bij een zelfstandig naamwoord hoort):

Werkwoordelijke formulering	Nominale formulering
den Bericht lesen	das Lesen des Berichts
die Daten auswerten	das Auswerten der Daten
einen Vertrag unterschreiben	das Unterschreiben eines Vertrags
diese Regel anwenden	das Anwenden dieser Regel

Het Nederlands gebruikt hier meestal van: het analyseren van de gegevens. Laat die Nederlandse gewoonte je niet verleiden tot een letterlijke voorkeursvorm met von. Das Auswerten von Daten is mogelijk en heel gebruikelijk wanneer Daten algemeen of zonder lidwoord wordt bedoeld. Bij een bepaalde, duidelijk afgebakende groep klinkt das Auswerten der Daten in formele tekst doorgaans compacter.

Een bezittelijk woord of aanwijzend woord krijgt eveneens de genitiefvorm: das Lesen meines Briefes, das Prüfen dieser Angaben. Bij eigennamen kan de bezitter vooropstaan: Marias Übersetzen des Textes. Zulke zware stapelingen zijn grammaticaal, maar vaak stilistisch minder fraai.

Vaste voorzetsels blijven behouden

Hoort bij het werkwoord een vast voorzetsel, dan neem je dat voorzetsel én de naamval die het verlangt mee:

Werkwoordelijke groep	Nominale groep
auf den Bus warten	das Warten auf den Bus
an dem Projekt arbeiten	das Arbeiten an dem Projekt
über das Ergebnis nachdenken	das Nachdenken über das Ergebnis
mit den Nachbarn sprechen	das Sprechen mit den Nachbarn
auf die Frage antworten	das Antworten auf die Frage

De nominalisering verandert de naamval na het voorzetsel niet. Auf heeft bij warten auf de accusatief, dus het blijft auf den Bus. Mit verlangt de datief, dus het blijft mit den Nachbarn. Dit lijkt sterk op het Nederlands: wachten op, nadenken over, spreken met. Controleer alleen altijd het Duitse voorzetsel, want dat komt niet bij ieder werkwoord met het Nederlandse overeen.

Andere elementen kunnen meegaan

Ook bijwoorden en vrije bepalingen van tijd, plaats, manier of doel kunnen bij de nominalisering blijven:

• den Text sorgfältig lesen → das sorgfältige Lesen des Textes
• jeden Morgen laufen → das tägliche Laufen / das Laufen jeden Morgen
• im Homeoffice arbeiten → das Arbeiten im Homeoffice
• ohne Wörterbuch übersetzen → das Übersetzen ohne Wörterbuch

Een bijwoord dat rechtstreeks de manier van handelen beschrijft, wordt vaak een verbogen bijvoeglijk naamwoord: sorgfältig prüfen → das sorgfältige Prüfen. Een volledige voorzetselgroep blijft meestal onveranderd: mit großer Sorgfalt prüfen → das Prüfen mit großer Sorgfalt.

Veelgebruikte verbindingen met voorzetsels

Een verbalsubstantief kan zelf na een voorzetsel staan. Vooral de volgende samentrekkingen komen veel voor:

• beim = bei dem: gelijktijdigheid of omstandigheid — beim Lesen des Artikels
• zum = zu dem: doel of geschiktheid — etwas zum Schreiben, Zeit zum Nachdenken
• durch das: middel of oorzaak — durch das regelmäßige Üben
• nach dem: volgorde in de tijd — nach dem Unterzeichnen des Vertrags
• vor dem: eerdere fase — vor dem Absenden der Nachricht

Na bei, zu, nach en vor staat het verbalsubstantief in de datief; na durch in de accusatief. De infinitiefvorm zelf verraadt dat niet, maar lidwoorden en bijvoeglijke naamwoorden wel.

Voorbeelden in context

Duits	Nederlands	Toelichting
Das Lesen des Buches dauerte lange.	Het lezen van het boek duurde lang.	Oorspronkelijk lijdend voorwerp als genitiefgroep.
Beim Warten auf den Bus hörte sie einen Podcast.	Tijdens het wachten op de bus luisterde ze naar een podcast.	Auf den Bus blijft bij Warten.
Das Schreiben des Briefs fiel mir schwer.	Het schrijven van de brief viel me zwaar.	Des Briefs is de genitief van der Brief.
Das sorgfältige Prüfen der Rechnung hat sich gelohnt.	Het zorgvuldig controleren van de rekening heeft geloond.	Het bijwoord wordt een verbogen bijvoeglijk naamwoord.
Nach dem Unterzeichnen des Vertrags gab es kein Zurück mehr.	Na het ondertekenen van het contract was er geen weg terug meer.	Nach bepaalt de datief van dem Unterzeichnen.
Sie braucht Ruhe zum Nachdenken über das Angebot.	Ze heeft rust nodig om over het aanbod na te denken.	Vaste verbinding über etwas nachdenken.
Durch das regelmäßige Wiederholen neuer Wörter behält man sie besser.	Door nieuwe woorden regelmatig te herhalen onthoud je ze beter.	Durch drukt het middel uit.
Sein ständiges Fragen nach Einzelheiten verzögerte das Gespräch.	Zijn voortdurende vragen naar details vertraagde het gesprek.	Nach Einzelheiten blijft bij Fragen.
Das Arbeiten mit vertraulichen Daten erfordert große Sorgfalt.	Het werken met vertrouwelijke gegevens vereist grote zorgvuldigheid.	Mit blijft met de datief staan.
Beim Übersetzen dieses Satzes ist mir der Unterschied aufgefallen.	Bij het vertalen van deze zin viel het verschil me op.	Dieses Satzes is genitief.
Das schnelle Beantworten von E-Mails gehört zu ihrem Arbeitsalltag.	Het snel beantwoorden van e-mails hoort bij haar dagelijkse werk.	Von past bij een algemene, onbepaalde hoeveelheid.
Vor dem Betreten des Labors müssen alle ihr Telefon ausschalten.	Voordat men het laboratorium betreedt, moet iedereen zijn telefoon uitzetten.	Formele instructiestijl met genitief.

Veelgemaakte fouten

De infinitief met een kleine letter schrijven

• Fout: Das lesen des Textes dauert zehn Minuten.
• Goed: Das Lesen des Textes dauert zehn Minuten.
• Waarom: Een als zelfstandig naamwoord gebruikte infinitief krijgt in het Duits een hoofdletter. Ook zonder zichtbaar lidwoord geldt dat: Schnelles Lesen will geübt sein.

Het oorspronkelijke lijdend voorwerp in de accusatief laten staan

• Fout: das Lesen den Bericht
• Goed: das Lesen des Berichts
• Waarom: Den Bericht is accusatief bij het werkwoord lesen. Bij het verbalsubstantief wordt het in de standaardconstructie een genitiefattribuut.

Het vaste voorzetsel weglaten

• Fout: beim Warten den Bus
• Goed: beim Warten auf den Bus
• Waarom: Warten neemt de verbinding van auf etwas warten mee. Nominalisering maakt van een voorzetselvoorwerp geen naamwoord zonder voorzetsel.

De naamval na het vaste voorzetsel veranderen

• Fout: das Sprechen mit die Kolleginnen
• Goed: das Sprechen mit den Kolleginnen
• Waarom: Mit verlangt altijd de datief. Dat blijft zo wanneer sprechen wordt genominaliseerd.

Beim als onderdeel van het werkwoord zien

• Fout: bei Warten auf den Zug
• Goed: beim Warten auf den Zug of beim langen Warten auf den Zug
• Waarom: Beim is de samentrekking van bei dem. Het lidwoord hoort bij het onzijdige verbalsubstantief.

Te veel nominaliseringen opstapelen

• Moeizaam: Nach dem Durchführen der Prüfung der Funktion des Geräts erfolgte das Erstellen des Berichts.
• Beter: Nachdem wir die Funktion des Geräts geprüft hatten, erstellten wir den Bericht.
• Waarom: De eerste zin is mogelijk, maar de opeenvolging van genitieven en handelingsnaamwoorden maakt onduidelijk wie wat doet. Een bijzin met werkwoorden leest vaak prettiger.

Gebruiksnotities

Verbalsubstantieven zijn niet automatisch formeel. Beim Essen, zum Mitnehmen en Danke fürs Zuhören zijn volkomen alledaags. Het register wordt vooral zwaar wanneer meerdere lange aanvullingen, genitieven en abstracte handelingen samenkomen. Beim Lesen deiner Nachricht musste ich lachen klinkt natuurlijk in een gesprek; die Durchführung der Überprüfung der Unterlagen hoort eerder bij ambtelijke taal.

De genitief is de compacte standaardkeuze bij een bepaald voorwerp: das Öffnen der Tür. Een von-groep komt eveneens voor, vooral bij meervoud zonder lidwoord (das Sammeln von Spenden), bij materiaal of categorieën (das Verarbeiten von Holz) en in minder formele taal. Niet elke von-groep betekent echter precies hetzelfde. Das Fotografieren der Kinder kan betekenen dat de kinderen worden gefotografeerd; das Fotografieren von Kindern presenteert ‘kinderen fotograferen’ eerder als algemene activiteit.

Soms bestaat er naast de genominaliseerde infinitief een vast, afgeleid zelfstandig naamwoord: entscheiden → das Entscheiden of die Entscheidung; untersuchen → das Untersuchen of die Untersuchung. De infinitief legt vaak nadruk op het proces of de concrete activiteit. Het afgeleide naamwoord kan ook het resultaat, een afzonderlijke gebeurtenis of een gevestigd begrip aanduiden. Vergelijk das Schreiben des Berichts (het bezig zijn met schrijven) met die Abfassung des Berichts (formeler) en der Bericht (het eindproduct).

Wie handelt, blijft in een nominale groep soms onuitgesproken. Als de handelende persoon belangrijk is, kan een bezitsvorm of een durch-groep helpen: Peters Öffnen der Tür is mogelijk maar stroef; das Öffnen der Tür durch Peter is duidelijker, vooral wanneer der Tür al de ondergane zaak noemt. Vaak is een werkwoordelijke zin nog natuurlijker: Peter öffnete die Tür.

Verder dan de basis

Meer dan één aanvulling

Een werkwoord kan meerdere aanvullingen hebben, en die kunnen in beginsel allemaal meegaan: jemandem den Ablauf erklären → das Erklären des Ablaufs gegenüber den Teilnehmenden. Toch bestaat er niet voor iedere datiefaanvulling één automatische omzetting. Afhankelijk van het naamwoord en de betekenis gebruikt het Duits een datief, gegenüber, für, an of liever een ander zelfstandig naamwoord. Daarom is das Vorlesen der Geschichte für die Kinder vaak duidelijker dan een opeenstapeling die rechtstreeks het werkwoordelijke patroon probeert te kopiëren.

De veilige werkwijze is: behoud vaste voorzetsels, zet een duidelijk lijdend voorwerp doorgaans in de genitief en controleer bij andere aanvullingen welke verbinding bij het zelfstandige naamwoord gangbaar is. Nominalisering is geen mechanische woord-voor-woordbewerking.

Onduidelijkheid van de genitief

Een genitief na een handelingsnaamwoord kan verschillende rollen hebben. Die Befragung der Zeugen betekent normaal ‘het ondervragen van de getuigen’: de getuigen ondergaan de handeling. In die Ankunft der Gäste zijn de gasten juist degenen die aankomen. De betekenis van het onderliggende werkwoord en de context lossen dit meestal op. Waar echte verwarring dreigt, kies je een expliciete formulering met durch, von of een werkwoordelijke zin.

Nominale stijl tegenover werkwoordelijke stijl

Nominale formuleringen zijn nuttig wanneer de handeling als thema centraal staat, wanneer de handelende persoon onbekend of onbelangrijk is, of in kopjes en instructies:

• Vor dem Öffnen Netzstecker ziehen.
• Das Betreten der Baustelle ist verboten.
• Beim Ausfüllen des Formulars beachten Sie bitte die Hinweise.

Een werkwoordelijke formulering is vaak beter wanneer tijd, oorzaak, verantwoordelijkheid of volgorde helder moet worden:

• Bevor Sie das Gerät öffnen, ziehen Sie den Netzstecker.
• Weil die Abteilung die Daten zu spät lieferte, verzögerte sich die Auswertung.

Deze werkwoordelijke vorm noemt de handelende partij direct en voorkomt een lange genitiefketen. Gevorderd Duits schrijven betekent daarom niet zo veel mogelijk nominaliseren, maar bewust kiezen tussen compactheid en leesbaarheid.

Oefentips

1. Werk met drietallen. Noteer een werkwoordelijke groep, de nominalisering en een volledige zin: die Datei speichern → das Speichern der Datei → Beim Speichern der Datei trat ein Fehler auf. Zo oefen je tegelijk hoofdletter, genitief en zinsfunctie.
2. Markeer het type aanvulling. Onderstreep in een Duitse tekst genitiefgroepen één keer en vaste voorzetselgroepen twee keer. Zet daarna de groep terug om in een zin met een vervoegd werkwoord.
3. Herschrijf in beide richtingen. Maak van een formele zin een natuurlijkere bijzin en omgekeerd. Controleer telkens of duidelijk blijft wie handelt en wat de handeling ondergaat.

Gerelateerde concepten

• Vereiste voorkennis: Nominalisering — behandelt hoe werkwoorden en andere woordsoorten zelfstandige naamwoorden worden.